حذیفه بن یمان

حذیفه بن یمان با کنیه ابوعبدالله شناخته می‌شود. او از اصحاب برجسته پیامبر اسلام و از انصار بود که به دلیل امانتداری بالا، به عنوان رازدار پیامبر در شناخت اسامی منافقان انتخاب شد و به دستور پیامبر، هویت آن‌ها را پنهان نگه می‌داشت. او در دوران عمر بن خطاب به حکمرانی نیشابور منصوب شد و در دوران خلافت علی بن ابی‌طالب نیز والی مدائن بود و او را تأیید کرد.

حذیفه به دلیل شناخت عمیق از خطرات و بدی‌ها، همواره از پیامبر اسلام در مورد «شرور» می‌پرسید و وقایع آینده مانند واقعه جمل را پیش‌بینی کرده بود. او در جنگ‌های مهمی مانند نهاوند و فتح دینور و ری حضور داشت و دو فرزندش در جنگ صفین کشته شدند. حذیفه چهل روز پس از کشته‌شدن عثمان، در سال ۳۶ هجری در مدائن درگذشت و مدفن او بعدها به دلیل خطرات طبیعی از کناره دجله به مکانی امن منتقل شد. او در منابع اسلامی به عنوان فردی باهوش، شجاع و دارای علم دربارهٔ احکام الهی توصیف شده است.

زندگی

حُذَیفَهٔ بن یَمان، کنیه او ابوعبدالله و لقب پدرش «یمان» است. او از اصحاب پیامبر اسلام بود که به دلیل اقامت در منطقه «قناطیر» (نزدیک کوفه)، به «قناطیری» نیز مشهور شد. او همراه پدرش به مدینه مهاجرت کرد. طبق روایات تاریخی، پیامبر اسلام او را بر انتخاب بین مهاجر یا انصار آزاد گذاشت و حذیفه انتخاب کرد که در زمره انصار باشد. پیش از هجرت، او کاتب و نویسنده‌ای در امور «خرص نخیلات» (تعیین میزان خرما) بود.

حذیفه به عنوان رازدار پیامبر اسلام شناخته می‌شد. طبق روایات سنتی، پیامبر اسلام اسامی منافقان را به او ابراز کرد. پس از رسیدن عمر بن خطاب به خلافت، از او درخواست کرد اسامی منافقان را فاش کند، اما حذیفه از پذیرش این درخواست خودداری کرد. در منابع تاریخی آمده است که عمر تنها زمانی به حذیفه در مورد یکی از اصحاب شک می‌کرد که می‌دید حذیفه در تشییع جنازه آن فرد حاضر نیست؛ در آن صورت نتیجه می‌گرفت که فرد مورد نظر از منافقین بوده و حذیفه نیز به همین دلیل شرکت نکرده است.

حذیفه در جنگ‌های مسلمانان، از جمله فتح نواحی همدان، ری و دینور، مشارکت داشت. در جنگ نهاوند، پس از کشته شدن نعمان بن مقرن، پرچم سپاه مسلمانان به او سپرده شد. او در فتح جزیره (جنگ‌های جزیره) نیز حضور داشت و در دوران خلافت عمر، به حکمرانی نیشابور منصوب شد. عمر به دلیل امانتداری حذیفه، فرمان داد که هر آنچه حذیفه بخواهد به او داده شود؛ اما حذیفه تنها به معاش روزانه و نیازهای اسب خود اکتفا می‌کرد. هنگام بازگشت حذیفه به خلافت، عمر او را در آغوش گرفت و گفت: «تو برادر منی و من برادر تو هستم.».

حذیفه در زمان بیعت مردم با علی بن ابی‌طالب در مدائن بود. هنگامی که شنید یکی از خویشانش به دیگری ضربتی زده است، گفت: «اکنون با امیرالمؤمنین واقعی بیعت کردم.» او در دوران خلافت عمر، والی مدائن بود و پس از خلافت علی بن ابی‌طالب، او را تأیید کرد. دو فرزند او در جنگ صفین در رکاب علی بن ابی‌طالب کشته شدند.

درگذشت

حذیفه چهل روز پس از کشته شدن عثمان بن عفان (در سال ۳۶ هجری قمری) در مدائن درگذشت. مدفن او ابتدا در کنار دیوانه (پای ایوان مدائن) بود که در سال ۱۹۳۳ میلادی به دلیل خطر امواج رود دجله، به محل امنی نزدیک قبر سلمان فارسی منتقل شد و بر روی آن ساختمانی ساخته شد.

جایگاه در منابع اسلامی

بر اساس کتاب «کشف المحجوب» هجویری، حذیفه از «اصحاب حربه» (یادگاربانان پیامبر) بوده است. برخی منابع اشاره کرده‌اند که او برخی اسرار پیامبر را به حسن بصری آموخت و این امر به عنوان عاملی برای مهارت در وعظ و نصیحت حسن بصری معرفی شده است حذیفه از یاران برجسته پیامبر اسلام محسوب می‌شود. او تنها کسی بود که به فرمان پیامبر اسلام، اسامی منافقان را می‌دانست اما آن‌ها را پنهان می‌داشت. او را مردی باهوش، بافراست و شجاع توصیف کرده‌اند. او ادعا می‌کرد که همواره از پیامبر اسلام دربارهٔ «شرور» (بدی‌ها) می‌پرسید تا از افتادن در دام‌های پنهان در امان بماند، در حالی که دیگران دربارهٔ «خیر» می‌پرسیدند. او وقایع پس از وفات پیامبر اسلام، از جمله واقعه جمل و خروج عایشه را پیش‌بینی کرده و می‌گفت: «من از اموری آگاهم که اگر بگویم، شما مرا می‌کشید، زیرا نمی‌دانید که مسلمانان دست به چنین کارهایی خواهند زد.»

در مورد شخصیت حذیفه، نقل‌قولی از علی بن ابی‌طالب در منابع حدیثی وجود دارد که می‌گوید: «او کسی بود که اسامی منافقان را می‌دانست. اگر دربارهٔ احکام خدا از او می‌پرسیدید، مردی دانا و وارد می‌یافتید.»

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «حذیفة بن الیمان». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.