زن در یهود

بر پایهٔ متون مقدس یهودیت، مانند تورات و تلمود، دیدگاه‌هایی دربارهٔ جایگاه زن قابل ردیابی است که اغلب در بافتار تاریخی و فرهنگی عصر تدوین این متون شکل گرفته‌اند.

آفرینش و ماهیت زن

در سفر پیدایش، آفرینش حوا از دندهٔ آدم روایت شده است. این روایت در برخی تفاسیر، به عنوان مبنایی برای دیدگاه‌هایی دربارهٔ تقدم مرد و نقش تکمیلی زن به کار رفته است. در عهد عتیق (کتاب امثال سلیمان، ۱۲:۴) آمده است: «زن شایسته تاج شوهرش است». با این حال، در روایات بعدی، ماجرای گناه نخستین و نقش حوا در آن، گاه به‌عنوان دلیلی برای فروتر شمردن طبیعت زن تفسیر شده است.

دیدگاه‌های منفی در برخی متون

در بخش‌هایی از ادبیات دینی یهود، به ویژه در نوشته‌های حاخامی مانند تلمود، اظهارنظرهای منفی دربارهٔ زنان دیده می‌شود. به عنوان نمونه، در یکی از بخش‌های تلمود (مِناخوت ۴۳ب) دعایی نقل شده که در آن یک مرد یهودی خدا را به خاطر نیافریدنش به صورت زن، غیریهودی یا جاهل سپاس می‌گوید. همچنین، در کتاب جامعه (۷:۲۶-۲۸) از خطر زن فریبنده سخن به میان آمده است.

نقش اجتماعی و دینی محدود

بر اساس سنت‌های منعکس در تلمود و میشنا، فعالیت‌های دینی و اجتماعی زنان به‌طور چشمگیری محدود بوده است:

• آموزش دینی: آموزش رسمی تورات به دختران معمول نبود و در برخی منابع حاخامی، تعلیم تورات به زنان امری ناپسند یا حتی خطرناک شمرده شده است. با این حال، آموزش خصوصی در مواردی مجاز بود.
• مشارکت در عبادت: زنان از برخی مناصب و مراسم مذهبی، مانند قضاوت، امامت یا حضور در بخش‌های خاصی از معبد اورشلیم، محروم بودند. همچنین، برخی عبادات (مانند برخی برکات روزانه) ویژهٔ مردان بود.
• حوزه مسئولیت: نقش اصلی زن در مدیریت خانه و تربیت فرزندان تعریف می‌شد. فضیلت زن در تشویق شوهر و فرزندان به یادگیری تورات دانسته می‌شد.

مادرسالاری و هویت‌یابی

در برخی روایات تاریخی و اسطوره‌ای عهد عتیق (مانند داستان هاجر و راحیل و لیا)، نقش مادر در تعیین هویت قبیله یا تبار پررنگ است. این امر بیشتر بازتاب‌دهندهٔ نظام خویشاوندی آن دوران است و لزوماً به معنای برخورداری زنان از قدرت اجتماعی گسترده نیست.

علم‌آموزي زن از دیدگاه فرهنگ یهود

در فرهنگ یهود، به تعلیم و تربیت کودکـان و آموختن تورات به آن‌ها بسیار سفارش شـده اسـت. طبق هلاخا، وظیفه پدر است که به فرزندش، تورات بیاموزد. اما این الزام فقط در مـورد فرزنـد پسـر است و در مورد فرزند دختر چنین سفارشی نشده است. امـر تعلـیم و تربیت دختران در این دین نظرات مختلفی وجود دارد. گفته شده: «انسان موظف موظف به آموختن تورات به دختر خود است؛ لکن، به دنبال این نظر بلافاصله، عقیده‌اي مخالف مطرح شده است: «هر کس به دختر خود تورات بیـاموزد، چنان است که گویی، مطالب بیهوده و زشت را به او آموخته است. گرچه این عبارت، بعدها کمی تعدیل یافت و گفته شد که زنان ملزم به خواندن تورات نیستند؛ لذا زنان اندکی تعلیم می‌یافتند. اما نگاه غالب در امر تعلیم و تربیت دختران آن است که هر کس به دختر خود تورات بیاموزد، گـویی به او کلمات و مطالب پوچ و بی معنا آموخته است. در تلمود آمده است کـه عـالمی یهودي در پاسخ به پرسش زنی در باره موضوعی از تورات طفره رفته و بـا تنـدي بـه آن زن گفت: «عقل زن به درد خیاطی می خورد». چون زن مأمور به یادگرفتن نیست علما فرمان داده‌اند که مرد به دخترش تورات نیاموزد؛ زیرا به عقیده آنان‌، ذهن و عقل بیشتر زنان پذیـــرش تعلـیم را نداشـــته و موجب ضایع‌ساختن کلام تورات می‌شوند. گفته شده است که زنان با خدمت به همسر و پسرانشان‌، آماده‌‌کردن خانه برای آنان و تشویق آن‌ها به خواندن تورات و تلمود و به استقبال آن‌ها رفتن هنگام ورود به خانه‌، به تورات خدمت می کنند؛ و ثواب و اجر عظیم بدست می‌آورند.