اعجام قرآن

اِعجام قرآن به نقطه‌گذاری و رفع ابهام از حروف قرآن اشاره دارد. این عمل ابتدا با نقطه‌گذاری برای تمایز حروف و سپس با افزودن حرکات آغاز شد. دو روش اصلی در این زمینه شامل نقطه‌گذاری (نسبت داده‌شده به ابوالاسود دؤلی) و شکل‌دهی (ابداع خلیل بن احمد) بود.

معنای لفظی و اصطلاحی

اعجام به معنای نقطه‌گذاری و افزودن علائم بر حروف قرآن، با هدف رفع ابهام و تسهیل در قرائت است. این واژه از مصدر باب افعال گرفته شده و مفهوم آن «رفع گنگی و ابهام» است. نقطه‌گذاری و علائم حرکتی، تلفظ صحیح آیات قرآن را امکان‌پذیر ساخته و از خطاهای احتمالی در خواندن جلوگیری می‌کند.

تاریخچه

در آغاز، کاتبان قرآن، آن را بدون نقطه، حرکات، یا علائم نوشتند. این امر سبب می‌شد که کلمات گاه به چندین صورت خوانده شوند و معنای متفاوتی پیدا کنند. برای مثال، کلمه «قل» (بگو) ممکن بود «قال» (گفت) خوانده شود. حروف مشابه همچون «ب، ت، و ث»، یا «ج، خ، و ح» نیز بدون نقطه قابل تمایز نبودند. هرچند حافظه قوی و ذوق زبانی اعراب از بروز اشتباه در خواندن قرآن جلوگیری می‌کرد، اما با گسترش اسلام و ارتباط با اقوام غیرعرب، دشواری‌های قرائت بیشتر شد. ازاین‌رو، نقطه‌گذاری و افزودن حرکات بر حروف ضروری گردید.

مراحل نقطه‌گذاری

در ابتدا نقطه‌گذاری تنها به‌منظور تمایز حروف مشابه انجام می‌شد؛ برای مثال، «با، تا، و ثا» با استفاده از تعداد و موقعیت نقاط مشخص می‌شدند. سپس حرکات نیز با نقاط نشان داده شدند:

• فتحه: یک نقطه بالای حرف
• کسره: یک نقطه زیر حرف
• ضمه: یک نقطه جلوی حرف

گاهی هر دو نوع نقطه‌گذاری باهم ترکیب می‌شد و نقطه‌ای مدور برای نشان دادن حرکت و حرف هم‌زمان استفاده می‌شد. به‌تدریج روش‌های پیشرفته‌تری برای ثبت حرکات ایجاد شد:

• روش نقطه‌گذاری: که به ابوالاسود دؤلی نسبت داده می‌شود و بیشتر در مصاحف اولیه استفاده می‌شد.
• روش شکل‌دهی: که شامل اشکالی مانند فتحه، کسره، ضمه، تشدید و همزه بود. گفته می‌شود خلیل بن احمد نخستین کسی بود که این روش را به کار برد و از حروف کوچک مانند واو، یاء و الف برای ایجاد علائم استفاده کرد.

هرچند این روش‌ها در ضبط لغات و متون غیرقرآنی به‌کار رفتند، اما قاریان قرآن برای حفظ اصالت مصاحف، از استفاده این علائم در مصاحف قرآنی خودداری می‌کردند.

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «اعجام قرآن». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.