حجب

حَجب در لغت به معنای بازداشتن و در اصطلاح فقه به معنای محروم شدن وارث از تمام یا بخشی از ارث به سبب وجود وارث دیگر است. حجب بر دو گونه است: حجب حرمان و حجب نقصان.

معنای لغوی و اصطلاحی

حجب در لغت به معنای بازداشتن و در پرده کردن است. در اصطلاح فقه، حجب عبارت است از بازداشتن شخصی از میراث خود، خواه به‌طور کامل و خواه نسبت به بخشی از آن، به سبب وجود شخصی دیگر. اگر وارث به‌طور کامل از ارث محروم شود، آن را «حجب حرمان» و اگر از بخشی از سهم خود محروم گردد، «حجب نقصان» گویند.

در فقه اسلامی

فقه شیعی

حجب گاه از اصل ارث است، مانند آنکه وارثِ در مرتبه نزدیک‌تر، وارثِ مرتبه دورتر را از ارث محروم کند. این نوع، از موارد حجب حرمان به‌شمار می‌آید. گاه نیز حجب از برخی از سهم ارث است که در موارد معین تحقق می‌یابد. از موارد حجب نقصان، وجود فرزند است که زوجین را از نصیب اعلی محروم می‌کند؛ بدین معنا که سهم شوهر از نصف و سهم زن از ربع به مقدار پایین‌تر کاهش می‌یابد. همچنین وجود فرزند، پدر و مادر را از بیش از یک‌ششم محروم می‌سازد، مگر در برخی فروض مانند وجود تنها یک دختر (با یکی از والدین یا هر دو) یا وجود دو دختر همراه با پدر و مادر. مورد دیگر، حجب مادر به وسیله برادران است که در صورت تحقق پنج شرط، سهم مادر از ثلث به سدس تقلیل می‌یابد. این شروط عبارت است از: وجود پدر؛ آنکه برادران دست‌کم دو مرد، یا چهار زن، یا یک مرد و دو زن باشند؛ برادران پدری یا پدر و مادری باشند؛ مانعی از ارث مانند قتل، کفر یا بردگی در آنان نباشد؛ و آنکه زاده شده باشند و حمل در رحم مادر نباشند.

در فقه سنی

حجب در فقه ارث به معنای محروم شدن وارثی است که اصل استحقاق ارث را دارد، از تمام یا بخشی از سهم خود، به سبب وجود مانعی شرعی یا حضور وارثی دیگر. این مبحث از مهم‌ترین مباحث علم فرائض به‌شمار می‌رود، زیرا بی‌توجهی به قواعد آن می‌تواند به تقسیم نادرست ترکه بینجامد. در فرض اجتماع همه وارثان، وضعیت ارث‌بری به ترکیب آنان بستگی دارد. اگر همه وارثان مرد باشند، تنها پدر، پسر و شوهر ارث می‌برند؛ پدر یک‌ششم، شوهر یک‌چهارم و باقیمانده به پسر به عنوان عاصب می‌رسد. اگر همه وارثان زن باشند، پنج نفر ارث می‌برند: دختر، دخترِ پسر، مادر، همسر و خواهر تنی؛ در این حالت نیز هر یک سهم مشخصی دارند و باقی ترکه طبق قواعد تعصیب تقسیم می‌شود. در صورت حضور هم‌زمان وارثان مرد و زن، پدر، مادر، فرزند (پسر یا دختر) و یکی از زوجین ارث می‌برند و باقیمانده میان فرزندان با قاعده «للذکر مثل حظ الانثیین» تقسیم می‌شود.

در فقه سنی، ورثه از جهت خویشاوندی به سه دسته تقسیم می‌شوند: اصول (مانند پدران و مادران)، فروع (فرزندان و نسل‌های بعدی) و حواشی (برادران، خواهران، عموها و دایی‌ها و نسل آنان). گروهی دیگر با عنوان ذوی‌الارحام شناخته می‌شوند که از طریق واسطه‌های زنانه به متوفی می‌رسند، مانند پسرِ دختر یا پدرِ مادری.

فقیهان سنی به‌طور کلی، حجب را به دو نوع کلی تقسیم می‌کنند: حجب به وصف و حجب به شخص. در حجب به وصف، وارث به سبب وجود مانعی مانند قتل مورّث یا اختلاف دین، به‌طور کامل از ارث محروم می‌شود. در حجب به شخص، حضور برخی وارثان موجب کاهش سهم یا محرومیت کامل وارثان دیگر می‌شود. حجب به شخص خود بر دو قسم است: حجب نقصان و حجب حرمان. در حجب نقصان، سهم وارث کاهش می‌یابد، بی‌آنکه به‌طور کامل محروم شود. این کاهش ممکن است به سبب انتقال از سهم بیشتر به سهم کمتر، تبدیل فرض به تعصیب یا بر اثر ازدحام وارثان در یک سهم معین باشد. ازدحام می‌تواند در سهم‌های فرضی، در تعصیب یا در حالت عَول رخ دهد. حجب حرمان به معنای محرومیت کامل وارث به دلیل وجود وارثی نزدیک‌تر یا قوی‌تر است. با این حال، شش نفر از وارثان—پدر، مادر، شوهر، همسر، پسر و دختر—به‌طور کامل از ارث محروم نمی‌شوند. برای نمونه، وجود پسر مانع ارث بردن برادر می‌شود و وجود پدر مانع ارث بردن پدربزرگ است. از نظر حجب حرمان، ورثه به چهار گروه تقسیم می‌شوند: گروهی که دیگران را محروم می‌کنند ولی خود محروم نمی‌شوند (مانند اصول و فروع مستقیم)، گروهی که محروم می‌شوند اما مانع دیگران نیستند (مانند خواهر و برادر مادری)، گروهی که نه محروم می‌شوند و نه دیگران را محروم می‌کنند (زوجین)، و سایر وارثان که ممکن است هم موجب حجب شوند و هم محجوب گردند.

قواعد کلی حجب بیان می‌کند که هر وارث نزدیک‌تر از اصول یا فروع، مانع ارث بردن افراد دورتر در همان طبقه می‌شود؛ فروع مذکر معمولاً مانع حواشی می‌شوند؛ و در میان حواشی نیز قاعده تقدم از جهت نزدیکی، درجه و قوت نسبی رعایت می‌شود. به‌طور کلی، اصول تنها توسط اصول نزدیک‌تر و فروع تنها توسط فروع نزدیک‌تر محجوب می‌شوند، در حالی که اصول و فروع می‌توانند مانع ارث بردن بسیاری از حواشی شوند.

پانویس

منابع

• وب‌سایت اختصاصی اهل‌سنت و جماعت ایران زمین (۱ اوت ۲۰۱۷). «حجب». ahlesonnat.com. دریافت‌شده در ۴ اسفند ۱۴۰۴.
• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «حجب». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.