پریخان خانم

پریخان خانم (۹۵۵–۹۸۵ قمری) دختر شاه طهماسب یکم صفوی، از شاهزادگان بانفوذ و تاثیرگذار در اواخر دوره پادشاهی پدر و رقابت‌های جانشینی پس از او بود.

زندگینامه

اطلاعات دقیقی از سال‌های آغازین زندگی پریخان خانم در دست نیست. گفته شده است او در منطقه‌ای در نزدیکی اهر یا ابهر از مادری چرکس متولد شد. وی مورد توجه خاص پدرش، شاه طهماسب، قرار داشت و به دلیل کاردانی به مشاوره او در امور دربار می‌پرداخت.

نقش در جانشینی شاه طهماسب

در واپسین روزهای زندگی شاه طهماسب که به بیماری سختی مبتلا بود، امیران قدرتمند قزلباش تصمیم گرفتند حیدرمیرزا، برادر ناتنی پریخان خانم، را به جانشینی برگزینند. پریخان خانم با استفاده از نفوذ خود نزد پدر، نظر وی را نسبت به حیدرمیرزا برگرداند و شاه را ترغیب کرد تا اسماعیل میرزا، برادر دیگری که در قلعه قهقهه زندانی بود، را به عنوان جانشین تعیین کند.

درگیری پس از مرگ شاه طهماسب

پس از مرگ شاه طهماسب در سال ۹۸۴ قمری، حیدرمیرزا شبانه خود را شاه خواند و هواداران گرجی او درهای حرمسرای شاهی را بستند و پریخان خانم را در قصر محبوس کردند. حیدرمیرزا که از مخالفت پریخان خانم آگاه بود، قصد کشتن او را داشت، اما پریخان خانم توانست با حیله از قصر خارج شود. او پس از فرار، کلید دروازه‌ها را به سلیمان میرزا (برادر دیگرش) و شمخال سلطان (دایی چرکس خود) سپرد. آنان با یاری حدود سیصد تن از چرکس‌ها به حرمسرای حیدرمیرزا یورش برده و او را کشتند. در این میان، خانه پریخان خانم به پناهگاهی برای زنان و هواداران گرجی حیدرمیرزا تبدیل شد.

رابطه با شاه اسماعیل دوم و کاهش قدرت

پریخان خانم کسی بود که با فرستادن امیری به قلعه قهقهه، آزادی و انتقال اسماعیل میرزا (شاه اسماعیل دوم) را به قزوین جهت تاجگذاری تسریع کرد. او امیدوار بود با این اقدام، نفوذ خود را در امور سلطنت حفظ کند، اما شاه اسماعیل دوم پس از تثبیت قدرت، به سرعت از نفوذ او کاست. او امرای قزلباش را از اطراف پریخان خانم پراکنده کرد، ملازمانش را مرخص نمود و اموالش را مصادره کرد. این اقدامات موجب شد پریخان خانم زندگی محقری در پیش گیرد. شاه اسماعیل دوم که از احتمال حمایت پریخان خانم از برادر دیگرش، سلیمان میرزا، برای به دست آوردن تاج و تخت بیم داشت، دستور قتل سلیمان میرزا را نیز صادر کرد. این قتل‌ها و خشونت‌های شاه اسماعیل دوم، باعث مخالفت سران قزلباش با او و برقراری تماس‌های پنهانی آنان با پریخان خانم شد.

نقش در مرگ شاه اسماعیل دوم

اکثر منابع تاریخی هم‌عصر در نقش داشتن پریخان خانم در مرگ شاه اسماعیل دوم اتفاق نظر دارند. بر اساس این گزارش‌ها، پریخان خانم که در دوره سلطنت شاه اسماعیل دوم بی‌اعتبار شده بود، با همدستی برخی کنیزان حرم و به کمک حسن بیک حلواچی اوغلی (ندیم خاص شاه)، او را مسموم کرد که به مرگش در سال ۹۸۵ قمری انجامید.