Shahroudi: ابرابزار

2024-09-08T02:24:14Z

ابرابزار

صفحهٔ تازه

'''ابراهیم بن ماهان بن بهمن الموصلی'''<ref>{{پک|صفوت|۱۳۵۰|ک=پژوهشی کوتاه|ص=۲۵}}</ref> ([[۱۲۵ (قمری)|۱۲۵]] — [[۱۸۸ (قمری)|۱۸۸]]) معروف به '''ابن ماهان''' و '''ابن میمون'''، که بیشتر با نام '''ابراهیم موصلی''' به وی اشاره می‌شود، شاعر، غزل‌سرا، موسیقی‌دان، آهنگ‌ساز، خواننده و عودنواز، و رهبر جنبش کلاسیک در موسیقی عرب بود.<ref>{{پک|ستایشگر|۱۳۷۶|ک=نام‌نامهٔ موسیقی ایران|ص=۵۲۳}}</ref>

وی در [[کوفه]] و از پدر و مادری [[مردمان ایرانی|ایرانی]] به دنیا آمد. پدرش را در سن کم از دست داد و نزد خانواده‌ای عرب از قبیلهٔ [[بنی تمیم|تمیمی]] پرورش یافت. از جوانی به موسیقی علاقه پیدا کرد و ابتدا در [[موصل]] و سپس در [[ری]] آموزش موسیقی را پی گرفت. پس از دوره‌ای از سفرهای بسیار که به فراگیری موسیقی سپری شد، به دربار [[خلفای عباسی]] در [[بغداد]] راه یافت و دورهٔ جدیدی از زندگی را آغاز کرد که همراه با عزت و ثروت فراوان بود. او در دورهٔ سه خلیفهٔ عباسی ([[مهدی (خلیفه)|مهدی]]، [[هادی (خلیفه)|هادی]] و [[هارون الرشید]]) در دربار جایگاه داشت و در نهایت نیز زمانی که در دربار هارون بود، در بغداد درگذشت.

ابراهیم موصلی و پسرش [[اسحاق موصلی]]، که خود از موسیقی‌دانان مشهور عرب شد، بنیانگذاران جنبش موسیقی کلاسیک در موسیقی عرب بودند. در مقابل، [[ابن جامع]]، موسیقی‌دان دیگری که هم‌دورهٔ ابراهیم موصلی بود و همزمان با او در دربار عباسیان جایگاه داشت، سبکی از موسیقی عربی را که در پایبندی به اصول انعطاف داشت و از نوآوری استقبال می‌کرد پایه گذاشت، و هواداران این دو با هم در رقابت بودند. موصلی همچنین پایه‌گذار شعر عربی برپایهٔ آهنگ‌های ایرانی بود. از او صدها قطعه موسیقی و بیش از یکصد بیت شعر بر جا مانده است. وی شاگردان بسیاری داشت، که پسرش اسحاق، [[منصور زلزل]] و مخارق از آن‌جمله هستند. همچنین وی نخستین موسیقی‌دان عربی بود که آوازخوانی را به کنیزان سفیدپوست آموزش داد. عموم آنچه در مورد وی می‌دانیم، از نوشته‌اند [[ابوالفرج اصفهانی]] بر می‌آید.

== زندگی‌نامه ==
ابراهیم موصلی در سال [[۱۲۵ (قمری)|۱۲۵ ه‍. ق]] در [[کوفه]] به دنیا آمد.<ref>{{پک|ستایشگر|۱۳۷۶|ک=نام‌نامهٔ موسیقی ایران|ص=۵۲۳}}</ref>{{یاد|سال تولد موصلی در اکثر منابع همان ۱۲۵ ه‍.ق ذکر شده است به جز در ''البدایة و النهایة'' از [[ابن کثیر]] که در آن سال ۱۱۵ ه‍.ق ذکر شده است.<ref>{{پک|ارزنده|۱۳۹۹|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=ابراهیم موصلی}}</ref>}} پدرش ماهان نام داشت و از نجیب‌زادگان ایران و اهل [[ارجان]] در [[پارس]] بود.<ref>{{پک|ارزنده|۱۳۹۹|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=ابراهیم موصلی}}</ref> که به خاطر بیدادگری‌های فرماندار [[امویان|امویِ]] پارس ناچار به گریز از خانه شد و در میان قبیلهٔ [[بنی تمیم|تمیمی]] در [[کوفه]] در [[شبه‌جزیره عربستان]] ساکن گشت.<ref dir=ltr>{{پک|Lecker|2005|ک=People, tribes, and society|ص=74|زبان=en}}</ref> مادرش نیز ایرانی بود و همزمان با پدر از ایران گریخته بود.<ref>{{پک|ستایشگر|۱۳۷۶|ک=نام‌نامهٔ موسیقی ایران|ص=۵۲۳}}</ref>{{یاد|از برخی منابع چنین بر می‌آید که موصلی همسرش را در کوفه ملاقات کرد اما از برخی دیگر چنین بر می‌آید که وصلت آن دو پیشتر در ارجان سرگرفته بود.<ref>{{پک|ارزنده|۱۳۹۹|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=ابراهیم موصلی}}</ref>}} در آن زمان، فرهنگ و [[زبان فارسی]] در میان قبیلهٔ عرب تمیمی نفوذ زیادی داشت و برخی از آنان نیز زرتشتی شده بودند.<ref dir=ltr>{{پک|Lecker|2005|ک=People, tribes, and society|ص=75|زبان=en}}</ref> ماهان در [[طاعون]] سال ۱۲۵ ه‍.ق (همان سال تولد ابراهیم) در کوفه درگذشت.<ref>{{پک|ستایشگر|۱۳۷۶|ک=نام‌نامهٔ موسیقی ایران|ص=۵۲۳}}</ref>{{یاد|برخی منابع دیگر، چنین نوشته‌اند که ابراهیم در زمان فوت پدرش دو یا سه‌ساله بود.<ref>{{پک|ارزنده|۱۳۹۹|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=ابراهیم موصلی}}</ref>}} پس از آن، خاندا خُزَیمة بن خازم که از تمیمیان بودند، کفالت او و دو برادرش را برعهده گرفتند و او با فرزند ابن خازم پرورش یافت و به مکتب رفت.{{یاد|اُون رایت در [[دانشنامه اسلام]] چنین می‌نویسد که ابراهیم پس از مرگ پدرش، نزد مادر و دایی‌هایش بزرگ شد و ایشان با تمایل ابراهیم به موسیقی مخالفت داشتند.<ref dir=ltr>{{پک|Wright|2018|ک=The Encyclopedia of Islam|ص= Ibrāhīm al-Mawṣilī|زبان=en}}</ref>}} از آنجا که نام پدرش «ماهان» مایهٔ سرزنش عرب‌ها نسبت به او بود، وی نام پدرش را به «میمون» تغییر داد.<ref>{{پک|ارزنده|۱۳۹۹|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=ابراهیم موصلی}}</ref>

زندگی ابراهیم را می‌توان به دو دوره تقسیم کرد. در دورهٔ اول، او به سفرهای دور و دراز رفت تا موسیقی از از استادان مختلف فرا بگیرد، و در دورهٔ دوم، او یکسره در [[بغداد]] و در دربار [[خلفای عباسی]] بود.<ref>{{پک|ارزنده|۱۳۹۹|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=ابراهیم موصلی}}</ref>

ابراهیم ابتدا از کوفه به [[موصل]] رفت و در آنجا [[عود]] فراگرفت و به شهرت رسید، و از همین رو به نام «موصلی» معروف شد.<ref>{{پک|وجدانی|۱۳۸۶|ک=فرهنگ جامع موسیقی ایرانی|ش=۱|ص=۴۲}}</ref> در مورد علت سفر او از کوفه به موصل اختلاف نظر هست، چنان‌که برخی منابع آن را با هدف پیگیری موسیقی دانسته‌اند اما برخی دیگر آن را پیرو آن دانسته‌اند که وی مدتی با راهزنان همراه شد و با آنان باده‌نوشی می‌کرد که منجر به سرزنش اطرافیانش در کوفه شد، پس تصمیم به ترک کوفه گرفت. همچنین از پسرش [[اسحاق موصلی|اسحاق]] روایت کرده‌اند که طلبِ روزی ابراهیم را به موصل کشاند.<ref>{{پک|ارزنده|۱۳۹۹|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=ابراهیم موصلی}}</ref>

سفر اول وی به موصل کوتاه بود و احتمالاً سفرهای دیگری به موصل کرد. اما سفر مهم بعدی وی، به [[ری]] بود. در این سفر طولانی، او به فراگیری [[موسیقی سنتی ایرانی|موسیقی ایرانی]] و عربی مشغول شد و در آنجا با دو زن ایرانی به نام‌های دوشار و شاهَک ازدواج کرد. گفته شده که دوشار نوازندهٔ [[دف]] بود و بیشتر مورد محبت ابراهیم قرار داشت. ابراهیم از شاهک صاحب پسری به نام اسحاق شد که خود از موسیقی‌دانان برجستهٔ آن دوران شد.<ref>{{پک|ارزنده|۱۳۹۹|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=ابراهیم موصلی}}</ref>

ابراهیم موصلی نزد استادان ایرانی و عرب از جمله جوانویه زرتشتی{{یاد|با نام جوانویه مجوسی نیز شناخته می‌شود؛ موصلی به روایتی وی را در [[ری]] و به روایتی در بندر [[ابله (شهر)|اُبُلّه]]، شهری قدیمی در منطقهٔ [[بصره|بصرهٔ]] امروزی ملاقات کرد و از وی موسیقی قدیم ایران را فراگرفت.<ref>{{پک|وجدانی|۱۳۸۶|ک=فرهنگ جامع موسیقی ایرانی|ش=۱|ص=۲۷۰}}</ref>}} و [[سیاط]]{{یاد|سیاط ابووهب عبدالله بن وهب مکی، زادهٔ ۱۲۲ ه‍. ق<ref>{{پک|دانش‌پژوه|۱۳۵۵|ک=مداومت در اصول موسیقی ایران|ص=۱۴}}</ref> از بزرگ‌ترین موسیقی‌دانان دربار عباسی بود که در زمان خلافت مهدی عباسی به دربار راه یافت و از پرکارترین آهنگسازان آن دوره شد. وی در جوانی در سال ۱۶۳ یا ۱۶۹ ه‍.ق درگذشت.<ref>{{پک|احمدزاده|عظیم‌زاده طهرانی|باغستانی کوزه‌گر|۱۴۰۰|ک=نقش خاندان برمکی|ص=۱۰۹}}</ref><ref dir=ltr>{{پک|Sawa|2019|ک=The Encyclopedia of Islam|ص=Ibn Jāmiʿ|زبان=en}}</ref>}} موسیقی آموخت.<ref>{{پک|ستایشگر|۱۳۷۶|ک=نام‌نامهٔ موسیقی ایران|ص=۵۲۳}}</ref> در همین دوره بود که وی به دربار والی بصره راه یافت و در مقام خنیاگر (خوانندهٔ آواز)، از احترامی بالا برخوردار شد.<ref>{{پک|ارزنده|۱۳۹۹|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=ابراهیم موصلی}}</ref>

پس از چندی، [[مهدی (خلیفه)|مهدی]]، خلیفهٔ دوم [[عباسیان|عباسی]]، موصلی را به [[بغداد]] فراخواند، و این سرآغاز دورن ثروت و عزت او بود، اگر چه مهدی گاه به کیفر شراب‌خواری او را به تازیانه می‌گرفت یا به سیاهچاله می‌انداخت. تاریخ ورود موصلی به بغداد مشخص نیست اما با تطابق منابع مختلف چنین بر می‌آید که وی حدود ۳۵ تا ۳۹ سالگی به بغداد رفته است.<ref>{{پک|ارزنده|۱۳۹۹|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=ابراهیم موصلی}}</ref> وی در زمان خلافت [[هادی (خلیفه)|هادی]]، چهارمین خلیفهٔ عباسی، موصلی به شهرت رسید و بعداً مورد توجه [[هارون الرشید]]، پنجمین خلیفهٔ عباسی نیز بود چنان‌که به وی لقب «الندیم» دادند که مخصوص ندمای خاص خلیفه بود.<ref>{{پک/بن|سرنا|ک=خاندان موصلی}}</ref> گفته شد که نخستین کسی که پس از به خلافت رسیدن هارون در حضور او آواز خواند، ابراهیم موصلی بود. موصلی که از هنرمندان طراز اول دربار هارون بود، در این دوره از یحیی مکی، دیگر هنرمند برجستهٔ دربار هارون که استادان موسیقی کهن عرب بود، سنت‌های موسیقی حجاز را فراگرفت.<ref>{{پک|ارزنده|۱۳۹۹|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=ابراهیم موصلی}}</ref>

در دو دههٔ پایانی عمرش، موصلی احتمالاً چند سفر دیگر نیز به ری، [[طوس]]، و [[شام (سرزمین)|شام]] داشت. همچنین روایت شده که در سال ۱۸۶ ه‍.ق (دو سال پیش از مرگش) وی به همراه هارون به [[مکه]] سفر کرد.<ref>{{پک|ارزنده|۱۳۹۹|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=ابراهیم موصلی}}</ref> موصلی در سال ۱۸۸ ه‍.ق در [[بغداد]] درگذشت.<ref>{{پک|ستایشگر|۱۳۷۶|ک=نام‌نامهٔ موسیقی ایران|ص=۵۲۳}}</ref>{{یاد|برخی منابع نوشته‌اند که ابراهیم موصلی، کسائی نحوی، عباس بن انحف، و ابوالعتاهیه همگی در یک روز درگذشتند و [[مأمون]] نیز به امر هارون بر پیکر ایشان نماز خوانده است، اما از آنجا که در منابع دیگر سال درگذشت این چهار شخص متفاوت از هم ذکر شده است، این روایت مورد تردید است.<ref>{{پک|ارزنده|۱۳۹۹|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=ابراهیم موصلی}}</ref>}} پس از مرگ ابراهیم، دِعبل (شاعر عرب، ۱۴۸ تا ۲۴۶ ه‍.ق) مرثیه‌ای در رثایش سرود که در آن تصاویر تارهای عود، کنیزان خواننده، خم‌های شراب و مهره‌های شطرنج توصیف شده که همگی در سوگ ابراهیم به عزا نشسته‌اند.<ref>{{پک|ارزنده|۱۳۹۹|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=ابراهیم موصلی}}</ref>

== تأثیرات ==
ابراهیم موصلی بالغ بر چند صد آهنگ ساخت و ساخت چند مقام را نیز به او نسبت داده‌اند. هنری جرج فارمر ساخت بیش از ۹۰۰ قطعه را به وی نسبت می‌دهد. همچنین موصلی پایه‌گذار مقام ریتمیک ''ماخوری'' دانسته می‌شود که ممکن است با دستگاه ماهور مرتبط باشد،<ref>{{پک|وجدانی|۱۳۸۶|ک=فرهنگ جامع موسیقی ایرانی|ش=۲|ص=۹۵۱}}</ref> اگر چه نام آن برگرفته از ماخورها (میکده‌ها) دانسته می‌شود و دلیل این نامگذاری هم اجرای آن موسیقی توسط موصلی در میکده‌ها ذکر شده است.<ref>{{پک|ارزنده|۱۳۹۹|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=ابراهیم موصلی}}</ref>{{یاد|موصلی در روایتی مشهور مدعی شده که ماخوری توسط [[ابلیس]] به وی آموخته شده است. ادعای ملاقات با ابلیس یا [[جن|اجنه]] مختص وی نیست، چنان‌که فرزندش اسحاق موصلی، و موسیقی‌دانان دیگری از جمله شاگردش زریاب و ابراهیم بن مهدی که هم عصر اوست نیز چنین ادعایی داشته‌اند.<ref>{{پک|ارزنده|۱۳۹۹|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=ابراهیم موصلی}}</ref>}} بنابر آنچه [[ابویوسف کندی]] در رسالهٔ «اجزاء خبریه فی الموسیقی» می‌گوید، ماخوری از دو نقره (ضرب) متوالی و یک نقرهٔ منفرد تشکیل می‌یافته است. نام ماخوری در آثار موسیقیدان‌هایی همچون [[فارابی]] و کندی بسیار دیده می‌شود.<ref>{{پک/بن|سرنا|ک=خاندان موصلی}}</ref> همچنین گوشه‌ای به نام «ابراهیمی» نیز در مقام عشاق وجود دارد که ساخت آن را به ابراهیم موصلی نسبت می‌دهند.<ref>{{پک|وجدانی|۱۳۸۶|ک=فرهنگ جامع موسیقی ایرانی|ش=۱|ص=۴۲}}</ref>

اگر چه ابراهیم و پسرش اسحاق (که بعداً از سرآمدان موسیقی عرب شد) تبار ایرانی داشتند و با موسیقی ایرانی آشنا بودند، اما هر دو چنان شیفتهٔ موسیقی عربی بودند که در رعایت اصول آن سخت پایبند بودند. در مقایسه، [[ابن جامع]] که از دیگر موسیقی‌دانان برجستهٔ دورهٔ مهدی عباسی بود و با ابراهیم موصلی همزمان در دربار عباسی بود، از تغییر و نوآوری در موسیقی عربی استقبال می‌کرد. از همین رو ابن جامع و ابراهیم موصلی در رقابت با هم بودند و هوادارنشان جبه‌هایی مخالفی تشکیل داده بودند.<ref>{{پک|ارزنده|۱۳۹۹|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=ابراهیم موصلی}}</ref>{{یاد|ابن جامع و ابراهیم موصلی، هر دو در باده‌نوشی افراط می‌کردند و از این رو مورد غضب مهدی قرار می‌گرفتند. مهدی موصلی را از این بابت به تازیانه می‌گرفت و به زندان می‌انداخت، اما چون ابن جامع از خاندان [[قریش]] بود، تنها به تبعید وی از بغداد اکتفا کرد.<ref>{{پک|ارزنده|۱۳۹۹|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=ابراهیم موصلی}}</ref>}} در نهایت، این دو گروهِ رقیب، پیشگامان دو مکتب در موسیقی عرب شدند که یکی به مکتب کهن یا کلاسیک (به رهبری اسحاق موصلی) و دیگری به مکتب رمانتیک (به رهبری [[ابراهیم بن مهدی]]) معروف شدند.<ref>{{پک|ارزنده|۱۳۹۹|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=ابراهیم موصلی}}</ref>

همچنین موصلی نخستین پیرو برپایی [[شعر عربی|شعر عرب]] بر آهنگ‌های ایرانی بود.<ref>{{پک|ستایشگر|۱۳۷۶|ک=نام‌نامهٔ موسیقی ایران|ص=۵۲۳}}</ref> او با درآمیختن نغمه‌های فارسی و عربی از سویی موسیقی جدید عربی را پی‌ریزی کرد و از سوی دیگر ترانه‌هایی ساخت که در دنیای عرب رواج یافت و سبک [[غزل]] عربی را دگرگون کرد.<ref>{{پک|وجدانی|۱۳۸۶|ک=فرهنگ جامع موسیقی ایرانی|ش=۱|ص=۴۲}}</ref> هارون الرشید به ابراهیم مأموریت داده بود که به همراه ابن جامع و فُلَیح بن ابی العَورا، ۱۰۰ ترانه از زیباترین آن روزگار را برایش گردآوری کنند. بعدها، حاصل کار این سه نفر مبنای کتاب ''اغانی'' [[ابوالفرج اصفهانی]] شد. ابوالفرج حدود ۱۳۰ بیت از شعرهای ابراهیم موصلی را نقل کرده است که عمدتاً در قطعات کوچک ۲ تا ۶ بیتی هستند و مضامینی ساده دارند.<ref>{{پک|ارزنده|۱۳۹۹|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=ابراهیم موصلی}}</ref>

آوازهٔ ابراهیم موصلی به غرب نیز رسید، چرا که نامی از او در داستان‌های ''هزار و یک شب'' آمده است.<ref>{{پک|ارزنده|۱۳۹۹|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=ابراهیم موصلی}}</ref>

== شاگردان ==
پسرش [[اسحاق موصلی]] از شاعران و موسیقی‌دانان دوران [[حکومت عباسی|عباسی]] بود.<ref dir=ltr>{{پک/بن|ishaq|ک=Encyclopedia Britannica|ص=Isḥāq al-Mawṣilī|زبان=en}}</ref> اسحاق سبک پدر در شعر و موسیقی را ادامه داد و به کمال رساند، و پس از او شاگردش [[زریاب]] این سبک را به [[آندلس]] در [[اسپانیا]]ی امروزی برد و در آنجا رواج داد.<ref>{{پک|وجدانی|۱۳۸۶|ک=فرهنگ جامع موسیقی ایرانی|ش=۱|ص=۴۲}}</ref>

[[منصور زلزل]] نیز برادر زن ابراهیم موصلی بود.<ref>{{پک/بن|سرنا|ک=خاندان موصلی}}</ref> مخارق، علویه، ابوصافه، سلیم بن سلام، محمدبن حارث و محمد زف از دیگر شاگردانش بوده‌اند.<ref>{{پک|دانش‌پژوه|۱۳۵۵|ک=مداومت در اصول موسیقی ایران|ص=۹}}</ref><ref dir=ltr>{{پک|Wright|2018|ک=The Encyclopedia of Islam|ص= Ibrāhīm al-Mawṣilī|زبان=en}}</ref> همچنین، از [[کنیز|کنیزان]] آوازه‌خان نیز شاگردانی داشت از جمله بَذل، دَنانیر، و مُتَیَّم.<ref>{{پک/بن|سرنا|ک=خاندان موصلی}}</ref> ابراهیم نخستین موسیقی‌دانی دانسته می‌شود که به کنیزان سفیدپوست آموزش نوازندگی و خوانندگی داده است. این کار برای وی منفعت مالی نیز داشت، چرا که ارزش کنیزی که خوانندگی فرامی‌گرفت دوچندان می‌شد.<ref>{{پک|ارزنده|۱۳۹۹|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=ابراهیم موصلی}}</ref>

== منبع‌شناسی ==
منابع بسیاری در مورد ابراهیم موصلی نوشته‌اند که ''دیوان'' [[ابوالعتاهیه]] (درگذشتهٔ ۲۱۰ قمری) از قدیمی‌ترین آن‌هاست و ''[[شذرات الذهب]]'' ابن عماد (درگذشتهٔ ۱۰۸۹ قمری) از نمونه‌های معاصرتر. اما در این میان، کتاب ''اغانی'' از [[ابوالفرج اصفهانی]] منبع اصلی دانسته می‌شود و تمام آثار بعدی، کمابیش هرآنچه در ''اغانی'' آمده است را نقل کرده‌اند.<ref>{{پک|ارزنده|۱۳۹۹|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=ابراهیم موصلی}}</ref>

== پانویس ==

=== یادداشت‌ها ===
{{یادداشت}}

=== ارجاعات ===
{{پانویس|۲}}

=== منابع ===
* {{یادکرد ژورنال | نام خانوادگی۱ = احمدزاده | نام۱ = زیور | نام خانوادگی۲ = عظیم‌زاده طهرانی | نام۲ = طاهره | نام خانوادگی۳ = باغستانی کوزه‌گر | نام۳ = محمد | ژورنال = فصلنامه علمی پژوهشنامه تاریخ | عنوان = نقش خاندان برمکی و فضل بن ربیع در رونق هنر موسیقی دورهٔ عباسی | سال = ۱۴۰۰ | دوره = ۱۶ | شماره = ۶۳ | صفحه = ۱۰۶—۱۲۳ | پیوند = https://history.bojnourd.iau.ir/article_683827_e854782828eaa9a60716dfd62c34b252.pdf}}
* {{یادکرد وب|نام خانوادگی=ارزنده|نام=مهران|اثر = [[دائرةالمعارف بزرگ اسلامی]] | عنوان = ابراهیم موصلی | پیوند = https://www.cgie.org.ir/fa/article/226593 | ناشر = مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی | سال = ۱۳۹۹ | تاریخ بازدید = ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۳}}
* {{یادکرد کتاب | عنوان = مداومت در اصول موسیقی ایران، نمونه‌ای از فهرست آثار دانشمندان ایرانی و اسلامی در غنا و موسیقی | نام= محمد تقی | نام خانوادگی = دانش‌پژوه| ناشر= اداره کل نگارش وزارت فرهنگ و هنر| شهر=تهران | سال= ۱۳۵۵|}}
* {{یادکرد کتاب| عنوان= نام نامهٔ موسیقی ایران زمین |جلد = ۳| نام خانوادگی= ستایشگر | نام= مهدی| ناشر= اطلاعات| شهر=تهران| سال=۱۳۷۶| شابک=964-423-377-8}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی = صفوت| نام = داریوش | پیوند نویسنده = داریوش صفوت |عنوان=پژوهشی کوتاه دربارهٔ استادان موسیقی ایران و الحان موسیقی ایرانی|ناشر = وزارت فرهنگ و هنر | سال = ۱۳۵۰ | مکان = تهران | صفحات = ۱۰۱ صفحه |پی‌نوشت =. (شماره کتابشناسی ملی: [http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/851403 ۴۶۰۱۹])}}
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی = وجدانی | نام = بهروز | پیوند نویسنده = بهروز وجدانی | عنوان = فرهنگ جامع موسیقی ایرانی | جلد = ۱ | ناشر = گندمان | مکان = تهران | سال = ۱۳۸۶ | شابک = ۹۷۸-۹۶۴-۹۶۲۷۴-۴-۱|ش=۱}}
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی = وجدانی | نام = بهروز | پیوند نویسنده = بهروز وجدانی | عنوان = فرهنگ جامع موسیقی ایرانی | جلد = ۲ | ناشر = گندمان | مکان = تهران | سال = ۱۳۸۶ | شابک = ۹۷۸-۹۶۴-۹۶۲۷۴-۵-۸|ش=۲}}
* {{یادکرد وب | عنوان = خاندان موصلی | نخستین خاندان هنر | نشانی = https://sorna-music.ir/fa/al-mausili-family.aspx | ناشر = آموزشگاه موسیقی سرنا | تاریخ بازدید = ۱ اکتبر ۲۰۲۳|رف = {{شناسه یادکرد|سرنا}}}}
{{چپ‌چین}}
* {{cite encyclopedia | title = Ibrāhīm al-Mawṣilī | first = Owen | last = Wright | encyclopedia = [[دانشنامه اسلام|The Encyclopedia of Islam]] | edition = Third | publisher=BRILL | year=2018 | editor = Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Devin J. Stewart | doi = 10.1163/1573-3912_ei3_COM_32347 | url = https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/*-COM_32347}}
* {{cite book | last = Lecker | first = Michael | year = 2005 | title = People, tribes, and society in Arabia around the time of Muḥammad | url = https://archive.org/details/peopletribessoci0000leck | location = Burlington, VT | publisher = Ashgate | ISBN = 978-0-86078-963-5}}
* {{cite encyclopedia | title = Ibn Jāmiʿ | first = George Dimitri | last = Sawa | encyclopedia = [[دانشنامه اسلام|The Encyclopedia of Islam]] | edition = Third | publisher=BRILL | year=2019 | editor = Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Devin J. Stewart | doi = 10.1163/1573-3912_ei3_COM_30837 | url = https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/ibn-jami-COM_30837}}
* {{cite web | title = Isḥāq al-Mawṣilī | publisher = [[دانشنامه بریتانیکا|Encyclopedia Britannica]] | url = https://www.britannica.com/biography/Ishaq-al-Mawsili | access-date = 2011-09-23 | ref = {{harvid|ishaq}}}}
{{پایان چپ‌چین}}

== پیوندهای بیرونی ==
* [https://web.archive.org/web/20071204155933/http://www.cgie.org.ir/shavad.asp?id=123&avaid=724 ''دائرةالمعارف بزرگ اسلامی'': "ابراهیم موصلی"]

{{ترتیب‌پیش‌فرض:موصلی، ابراهیم}}
[[رده:آهنگسازان اسلام قرون وسطی]]
[[رده:اهالی ایران در سده ۸ (میلادی)]]
[[رده:اهالی ایران در سده ۹ (میلادی)]]
[[رده:اهالی خلافت عباسیان در سده ۸ (میلادی)]]
[[رده:اهالی خلافت عباسیان در سده ۹ (میلادی)]]
[[رده:اهالی کوفه]]
[[رده:ایرانیان قرون وسطی]]
[[رده:خوانندگان قرون وسطی]]
[[رده:خوانندگان مرد اهل ایران]]
[[رده:درباریان عباسیان]]
[[رده:درگذشتگان ۸۰۴ (میلادی)]]
[[رده:زادگان ۷۴۲ (میلادی)]]
[[رده:زبان فارسی در جهان عرب]]
[[رده:شاعران ادبیات فارسی قرون وسطی]]
[[رده:شاعران ایران بزرگ]]
[[رده:شاعران عرب سده ۸ (میلادی)]]
[[رده:شاعران عرب سده ۹ (میلادی)]]
[[رده:شاعران عربی سده ۸ (میلادی)]]
[[رده:شخصیت‌های هزار و یک شب]]
[[رده:موسیقی‌دانان اسلام در قرون وسطی]]
[[رده:موسیقی‌دانان اهل ایران|موصلی، ابراهیم]]
[[رده:موسیقی‌دانان دوره عباسیان]]
[[رده:موسیقی‌دانان کرد]]
[[رده:نوازندگان بربط|موصلی، ابراهیم]]
[[رده:نویسندگان دوران قرون وسطی]]
[[رده:نویسندگان سده ۹ (میلادی)]]
[[رده:نویسندگان عربی سده ۸ (میلادی)]]
[[رده:هارون‌الرشید]]

ابراهیم موصلی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Shahroudi: ابرابزار