Shahroudi: ابرابزار

2024-07-20T16:49:04Z

ابرابزار

صفحهٔ تازه

{{جعبه اطلاعات پادشاهی
| نام = ابوالغازی بهادر
| تصویر =
|اندازه تصویر =
| دوران = از ۱۰۵۴ تا ۱۰۷۴ ق. / ۱۶۴۴ تا ۱۶۶۳–۱۶۶۴ م.
| تاجگذاری =
| لقب = [[خانات خیوه|خان]]
| زادروز = ۱۶ ربیع‌الاول ۱۰۱۲ ق. (۲۴ اوت ۱۶۰۳ م)
| زادگاه = [[کهنه‌گرگانج|اورگنج]]
| تاریخ درگذشت = ۱۶۶۳ م. / ۱۰۷۳ ق. (ساله ۵۹)
| محل درگذشت = خیوه
| آرامگاه =
| پیش از = ابوالمظفر انوشه محمد بهادر
| پس از = اسفندیار
| همسر ۱ =
| کاخ =
| دودمان = (عربشاهی)
| شعار سلطنتی =
| پدر = عرب‌محمدخان
| مادر =
| فرزندان = انوشه محمد بهادر
| دین = [[اسلام]] [[سنی]]
| امضاء =
}}
'''ابوالغازی بهادرخان''' فرزند عرب‌محمدخان، [[خانات خیوه|حکمران خیوه]] و تاریخدان جغتایی بود. تاریخ احتمالی تولد این شاهزاده از خاندان ازبک شیبانی، ۱۶ [[ربیع‌الاول]] ۱۰۱۲ ق. (۲۴ اوت ۱۶۰۳ م) می‌باشد.<ref>{{پک|B. Spuler |ف=ABU’L-ḠĀZĪ BAHĀDOR KHAN|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|Amy Tikkanen |ف=Abū al-Ghāzī Bahādur|زبان=en}}</ref> معمولاً عنوان ''ازبک‌ها'' در اوایل دوران صفوی به [[شیبانیان]] فرارود گفته می‌شد اما در این سال‌ها، یعنی ۱۶۲۹ میلادی برابر با ۱۰۰۷ هجری شمسی، منظور از خان ازبک در جنگ‌های ازبک‌ها و شاه صفی، [[خانات خیوه|خان‌های خیوه]] و [[خانات بخارا]] هستند. ابوالغازی والی [[خوارزم]] خود به خراسان تاخت و برادرش اسفندیار، خانِ اورگنج به [[مرو]] حمله نمود. این دو برادر، از خان‌های خیوه هستند. ابوالغازی بهادر خان از خان‌های با اطلاع می‌باشد و کتاب‌های ارزشمندی بنام شجره تراکمه و شجره ترک تألیف کرده است. این خان که در ابتدا والی خوارزم بود، پس از بازگشت از دربار صفوی، خان کل خیوه شد.

== خاندان عربشاهی و پادشاهان صفوی ==
هنگامی که جانشینان [[تیمور لنگ|تیمور]] در کشاکش قدرت با یکدیگر در [[خراسان]] و [[ماوراءالنهر|فرارود]] روزگار را به غفلت سپری می‌کردند، نوادگان [[چنگیز]] به فکر چنگ انداختن به سرزمین‌هایی افتادند که روزگاری اجدادشان بر آن‌ها حکم می‌راندند. یکی از این قبایل که اتحادی از طوایف بیابانگرد مغول را به‌وجود آورد، خاندان [[شیبانیان|شیبانی]] بود که نژاد به چنگیز مغول می‌رسانید. در اواخر قرن نهم هجری قمری مقارن با ظهور سلسلهٔ صفویه در ایران، این قبایل، حکومتی به نام ازبکان در فرارود تشکیل دادند که بیش از چهار سده دوام داشت. پس از جنگ‌های متعددی که پادشاهان صفوی با ازبکان انجام دادند، در اواخر حکومت شاه عباس بزرگ، دو حکومت اصلی در بین ازبکان وجود داشت که همواره با یکدیگر و همسایگان در حال جنگ بودند: [[خانات خیوه]] در ناحیه خوارزم و [[خانات بخارا]] در [[بخارا]] و شمال [[خراسان|خراسان بزرگ]].<ref>{{پک|مهین فهیمی|۱۳۹۳|ک=دانشنامه جهان اسلام}}</ref>

در اواخر حکومت [[شاه عباس یکم|شاه عباس بزرگ]]، در خوارزم عرب محمدخان، خان خیوه<ref>{{پک|محسن رحمتی|۱۳۹۳|ک=دانشنامه جهان اسلام}}</ref> از سلسله عربشاهی حکومت می‌کرد. سپاهیان عرب محمدخان، فرزندانش را ضد وی برانگیختند و او به ناچار از شاه عباس یاری خواست.<ref>{{پک|محسن رحمتی|۱۳۹۳|ک=دانشنامه جهان اسلام}}</ref> سرانجام عرب‌محمدخان موفق به مهار کردن این جریان نشد و بخشی از سپاه، فرزند چهارده ساله‌اش ایلبارس را به خانی برداشتند و در حدود ۱۰۳۰ ه‍.ق عرب‌محمدخان را کشتند. دیگر فرزندان او پراکنده شدند و اسفندیار سلطان به اصفهان (دربار شاه عباس) گریخت و ابوالغازی بهادرخان و شریف‌محمد به دربار امام‌قلی‌خان (خان بخارا از سلسله جانیان<ref>{{پک|مهین فهیمی|۱۳۹۳|ک=دانشنامه جهان اسلام}}</ref>) در بخارا پناه بردند. سرانجام با حمایت جدّی شاه عباس، اسفندیارخان در ۱۰۳۲ ه‍.ق بر خوارزم غلبه کرد و بر مسند خانی نشست.<ref>{{پک|محسن رحمتی|۱۳۹۳|ک=دانشنامه جهان اسلام}}</ref> تا زمانی که شاه عباس زنده بود، اسفندیارخان به خراسان حمله نمی‌کرد، اما پس از مرگ شاه عباس، هم خود خان خیوه و هم برادرش به خراسان حمله کردند، اما پس از مواجهه با واکنش [[شاه صفی]]، کل گناه حملات را بر گردن ابوالغازی (برادر اسفندیار) انداختند و از حملات عذرخواهی کردند.<ref>{{پک|Peter Jackson|1986|ف=The Safavid Period|ک=The Cambridge History of Iran|ص=286|زبان=en}}</ref> سپس ابوالغازی را دستگیر کرده و در [[ابیورد]] تحویل [[بیگلربیگی]] خراسان دادند که در [[همدان]] پیش شاه صفی بردند و ده سال در [[دژ طبره|قلعه طبرک]] اصفهان زندانی شد.<ref>{{پک|Kaveh Farrokh|2011|ف=The Central Asian frontier|ک=Iran at war, 1500-1988|ص=|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|Peter Jackson|1986|ف=The Safavid Period|ک=The Cambridge History of Iran|ص=286|زبان=en}}</ref>

== زندگی ==
ابوالغازی کودکی و جوانی را در دربار پدرش در اورگنج و سپس در [[کاث]] گذراند و از ۱۰۲۹ ق / ۱۶۱۹ م. به بعد ولیعهد بود.<ref>{{پک|B. Spuler |ف=ABU’L-ḠĀZĪ BAHĀDOR KHAN|زبان=en}}</ref> وقتی که برادرانش پدرش را کشتند و ادعای تاج و تخت کردند، ابوالغازی به سمرقند گریخت. ازآن پس، هنگامی که ابولغازی و یک برادر دیگرش بنام اسفندیار، برادران یاغی را مغلوب کردند، اسفندیار ابوالغازی را به عنوان خان خود در اورگنج منصوب نمود (۱۰۳۳ ق / ۱۶۲۳ م). سه سال بعد، بخاطر بروز دشمنی با اسفندیار، ابتدا به [[تاشکند]] و سپس به [[اصفهان]] فرار نمود.<ref>{{پک|B. Spuler |ف=ABU’L-ḠĀZĪ BAHĀDOR KHAN|زبان=en}}</ref>

=== تبعید در اصفهان ===
اقامت او، تحت حمایت صفویان، در اصفهان ده سال طول کشید که طی آن منابع فارسی و عربی را مطالعه می‌نمود و افزون بر آن منابع سنتی تاریخ مردمش را بررسی می‌کرد. تا ۱۰۵۴ ق / ۱۶۴۴ م؛ که یکی از برادرانش فوت نمود، فرمانروای خیوه نشد.<ref>{{پک|B. Spuler |ف=ABU’L-ḠĀZĪ BAHĀDOR KHAN|زبان=en}}</ref>

=== دوران خانی ===
پس از خان شدن، هم و غم خود را صرف زندگی مردمانش و تاریخ‌نگاری نمود.<ref>{{پک|B. Spuler |ف=ABU’L-ḠĀZĪ BAHĀDOR KHAN|زبان=en}}</ref> پنج لشکرکشی به فرماندهی او ضد قبیله‌های [[ترکمن]] بین ۱۰۵۴ ق/ ۱۶۴۴ م. تا ۱۰۶۴ ق. / ۱۶۵۴ م. انجام شد که منجر به قبول سلطه از طرف بعضی از قبایل [[بیابان قره‌قوم]] و [[شبه‌جزیره سیاه‌کوه|شبه جزیره منقشلاق]] شد. همچنین سه لشکرکشی ضد [[قالموق]]ها بین ۱۰۵۹ ق. / ۱۶۴۹ م. تا ۱۰۶۷ ق / ۱۶۵۷ م؛ و دو حمله بر بخارا انجام داد که اولی در ۱۰۶۶ ق. / ۱۶۵۶ م؛ و دومی در ۱۰۷۳ ق. / ۱۶۶۲–۱۶۶۳ م. بود. کمی پیش از مرگ، به نفع فرزندش انوشه محمد، از حکمرانی کناره‌گیری کرد.<ref>{{پک|B. Spuler |ف=ABU’L-ḠĀZĪ BAHĀDOR KHAN|زبان=en}}</ref>
== کتاب‌شناسی ==
با توجه به اینکه ابوالغازی روایت‌های قومی خود را همانند فارسی و عربی خوب می‌دانست، کتاب‌های زیر را به زبان ترکی [[آسیای مرکزی]] (یعنی چغتایی) تألیف نمود: ''شجره تراکمه'' (تألیف ۱۰۷۰ ق. / ۱۶۵۹–۱۶۶۰ م)؛ نسب‌نامه ترکمنها، که بیش از همه از [[رشیدالدین فضل‌الله همدانی|رشیدالدین]] و اغوزنامه گرفته شده و تا حدی از منابع دیگر به آن افزوده شده است.<ref>{{پک|B. Spuler |ف=ABU’L-ḠĀZĪ BAHĀDOR KHAN|زبان=en}}</ref> شجره‌نامه ابوالغازی به عنوان الگو از نوشته [[شرف‌الدین علی یزدی]] استفاده می‌کند.<ref>{{پک|(İlker Evrım Bınbaş|ف=OḠUZ KHAN NARRATIVES|زبان=en}}</ref> ''شجرات الترک'' (یا ''شجرهٔ ترک'')، در نه جلد، که تا زمان مرگ خود تا ۱۰۵۴ ق. / ۱۶۴۴ م. شجره‌نامه ترک‌ها را تألیف نموده بود که کارش را فرزندش ابوالمظفر انوشه محمد بهادر تا ۱۰۷۶ ق. / ۱۶۵۵ م. ادامه داد. بیشتر این کتاب را بدون دسترسی به منابع اولیه، بر اساس حافظه نوشته است.<ref>{{پک|B. Spuler |ف=ABU’L-ḠĀZĪ BAHĀDOR KHAN|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|Amy Tikkanen |ف=Abū al-Ghāzī Bahādur|زبان=en}}</ref> بیشتر اطلاعاتی که دربارهٔ چنگیزخان و جانشینانش داده شده است، غیرقابل استناد است، اما اهمیت کتاب در ارائه تاریخ شیبانیان از حدود ۱۴۵۰ م. به بعد است. این کتاب در اروپا شناخته شده بوده چون هنگامی که دو اسیر سوئدی که توسط روس‌ها در [[نبرد پلتاوا|جنگ پلتاوا]] سال ۱۷۰۹ اسیر شده بودند، آن را به آلمانی ترجمه کردند، تا مدت‌ها ایده اروپایی‌ها را در مورد مغولان و ترکان آسیای مرکزی شکل می‌داد. این کتاب در لایدن سال ۱۷۲۶ م. به فرانسوی تحت عنوان تاریخ نسب‌شناسی تاتارها منتشر و تا سال ۱۸۲۵ م. به روسی، آلمانی و لاتین ترجمه شده بود.<ref>{{پک|B. Spuler |ف=ABU’L-ḠĀZĪ BAHĀDOR KHAN|زبان=en}}</ref> اصل جغتایی متن، همراه یک برگردان فرانسوی توسط ژان ژاک پی یر دمزون {{به فرانسوی|Jean Jacques Pierre Desmaisons}} در ۱۸۷۱–۱۸۷۴ م. تحت عنوان تاریخ مغولان و تاتارها منتشر شد. گرچه در ۱۹۷۰ م. بازنشر آن انجام گرفت، اما جای خالی ویراستاری مدرن برای آن هنوز احساس می‌شود.<ref>{{پک|B. Spuler |ف=ABU’L-ḠĀZĪ BAHĀDOR KHAN|زبان=en}}</ref>

== پانویس ==

=== ارجاعات ===
{{پانویس|۲}}

=== منابع ===
* {{یادکرد دانشنامه|نویسنده=مهین فهیمی |مقاله=جانیان|پیوند مقاله = http://rch.ac.ir/article/Details/10250|دانشنامه=[[دانشنامه جهان اسلام]]|ناشر=[[بنیاد دایرةالمعارف اسلامی]]|شابک=|جلد=۹|سال=۱۳۹۳|تاریخ بازبینی=۳۱ مرداد ۱۳۹۶|پیوند بایگانی= |تاریخ بایگانی=}}
* {{یادکرد دانشنامه|نویسنده= محسن رحمتی|مقاله = خانات خیوه|پیوند مقاله = http://rch.ac.ir/article/Details/8359|دانشنامه=[[دانشنامه جهان اسلام]]|ناشر=[[بنیاد دایرةالمعارف اسلامی]]|شابک=|جلد=۱۴|سال=۱۳۹۳|تاریخ بازبینی= ۲۲ تیر ۱۳۹۶|پیوند بایگانی=http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:QbDzN6oJxpUJ:rch.ac.ir/article/Details/8359+&cd=6&hl=en&ct=clnk&gl=ir&client=firefox-b-ab|تاریخ بایگانی=۱۶ مرداد ۱۳۹۶}}
{{چپ‌چین}}
* {{یادکرد کتاب
|نویسنده=Peter Jackson|پیوند نویسنده=پیتر جکسون (مورخ)
|فصل=The Safavid Period
|عنوان=The Cambridge History of Iran
|جلد=۶
|سری=
|سال=1986
|ناشر=Cambridge University Press
|شابک=۹۷۸۰۵۲۱۲۰۰۹۴۳
|نشانی=http://books.google.com/books?id=fY01Tc2SZVEC&pg=PA286&lpg=PA286&dq=1630++++Safavid+++Bukhara&source=bl&ots=YeMRV-MizC&sig=Zk_aGxIFVvaUHX5V-rQCUn9i-Ls&hl=en&sa=X&ei=lQJ8UM3EJsiohAfO4IH4Cw&ved=0CDkQ6AEwAg#v=onepage&q=1630%20+%20%20Safavid%20+%20Bukhara&f=false
|بازبینی=۲۰۱۲ October 15
|زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6rweDRVKW | تاریخ بایگانی = 14 July 2017}}
* {{یادکرد کتاب
|نویسنده=[[کاوه فرخ|Kaveh Farrokh]]
|فصل=The Central Asian frontier
|عنوان=Iran at war, 1500-1988
|جلد=
|سری=
|سال=2011
|ناشر=Osprey Publishing
|شابک=۱۸۴۶۰۳۴۹۱۴
|نشانی=http://books.google.com/books?id=dUHhTPdJ6yIC&pg=PT153&lpg=PT153&dq=1630++++Safavid+++Bukhara&source=bl&ots=LrP0F_8KEe&sig=8oT-XX27zcwvIR8rMhBqKm94sD4&hl=en&sa=X&ei=lQJ8UM3EJsiohAfO4IH4Cw&ved=0CEEQuwUwAw
|بازبینی=۲۰۱۲ October 15
|زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6rweDiqeD | تاریخ بایگانی = 14 July 2017}}
* {{یادکرد دانشنامه|نویسنده=B. Spuler |پیوند نویسنده=برتولد اشپولر |مقاله={{unicode|ABU’L-ḠĀZĪ BAHĀDOR KHAN}} |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/abul-gazi-bahador-khan-khan-of-kiva|دانشنامه=[[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]]|ناشر=Bibliotheca Persica Press|شابک=۰۷۱۰۰۹۱۱۰۹|جلد=۱|سال=February 7, 2012|تاریخ بازبینی=September 24 , 2012|زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6rwdlT4cr | تاریخ بایگانی = 14 July 2017}}
* {{یادکرد دانشنامه|نویسنده=Amy Tikkanen |مقاله={{unicode|Abū al-Ghāzī Bahādur}} |نشانی=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/2080/Abu-al-Ghazi-Bahadur|دانشنامه=[[دانشنامه بریتانیکا|Encyclopædia Britannica]]|ناشر=|شابک=|جلد=|سال=|تاریخ بازبینی=September 24 , 2012|زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6rwdnHY4Z | تاریخ بایگانی = 14 July 2017}}
* {{یادکرد دانشنامه|نویسنده=İlker Evrım Bınbaş |مقاله={{unicode|OḠUZ KHAN NARRATIVES}} |نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/oguz-khan-narratives|دانشنامه=[[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]]|ناشر=|شابک=|جلد=|سال=|تاریخ بازبینی=Agust 21 , 2017|زبان=en}}
{{پایان چپ‌چین}}

== پیوندهای بیرونی ==
* {{یادکرد ژورنال |نام خانوادگی=کریمی|نام=آنا دردی |پیوند نویسنده=آنا دردی کریمی |عنوان=شجره تراکمه |ژورنال=ماهنامه کتاب ماه تاریخ و جغرافیا|پیوند=http://www.magiran.com/view.asp?Type=pdf&ID=272926&l=fa |شماره=۹۱ سال هشتم |ص=٢٨ تا٣١| پیوند بایگانی = | تاریخ بایگانی =}}

[[رده:ازبک‌ها]]
[[رده:تاریخ آسیای مرکزی]]
[[رده:تاریخ ازبکستان]]
[[رده:تاریخ ترکمنستان]]
[[رده:تاریخ‌نگاران آسیای مرکزی]]
[[رده:تاریخ‌نگاران سده ۱۷ (میلادی)]]
[[رده:خانات‌ها]]
[[رده:درگذشتگان ۱۶۶۳ (میلادی)]]
[[رده:دور از وطن‌ها در ایران]]
[[رده:زادگان ۱۶۰۳ (میلادی)]]

ابوالغازی بهادرخان - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Shahroudi: ابرابزار