https://www.islamical.org/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%D9%84%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%AAاسماعیلیان الموت - تاریخچهٔ نسخهها2026-08-06T02:27:45Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.41.1https://www.islamical.org/w/index.php?title=%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%D9%84%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%AA&diff=96498&oldid=prevShahroudi: ابرابزار2024-11-10T06:03:53Z<p>ابرابزار</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>{{اشتباه نشود|اسماعیلیه}}<br />
{{Infobox country<br />
| native_name =<br />
| conventional_long_name = دولت نزاری اسماعیلیان الموت<br />
| common_name = اسماعیلیان الموت<br />
| era = قرون وسطی<br />
| status =<br />
| status_text =<br />
| government_type = [[تئوکراسی]]، [[پادشاهی مطلقه]]<br />
| date_start =<br />
| year_start = ۱۰۹۰<br />
| event_end = نابودی<br />
| date_end =<br />
| year_end = ۱۲۷۳<br />
| p1 = زیاریان<br />
| flag_p1 = <!-- Default: "Flag of {{{p1}}}.svg" (size 30) --><br />
| image_p1 =<br />
| p2 = سالاریان<br />
| p3 = جستانیان<br />
| p4 = سلجوقیان<br />
| s1 = سلجوقیان<br />
| s2 = آل ارتق<br />
| s3 = سلطنت مملوک (مصر){{!}}سلطنت مملوک<br />
| flag_s3 = Mameluke Flag.svg<br />
| border_s3 = no<br />
| s4 = امپراتوری مغول<br />
| s5 = ایلخانان<br />
| flag_s5 = Flag of Ilkhanate.svg<br />
| image_flag = Flag of Nizari Ismaili state (1090-1162).svg<br />
| image_flag2 = Flag of Nizari Ismaili state (1162-1256).svg<br />
| flag_type = چپ: پرچم رسمی تا سال ۱۱۶۲، راست: پرچم رسمی از سال ۱۱۶۲<br />
| image_coat =<br />
| coa_size =<br />
| symbol_type =<br />
| symbol =<br />
| image_map =<br />
| image_map_alt =<br />
| image_map_caption =<br />
| capital = [[قلعه الموت|قلعه اَلَموت]]<br />
| latd =<br />
| latm =<br />
| latNS =<br />
| longd =<br />
| longm =<br />
| longEW =<br />
| national_motto =<br />
| common_languages = {{plainlist|<br />
* [[زبان فارسی|فارسی]]<ref name="Daftary2007p302">{{cite book |last1=Daftary |first1=Farhad |title=The Isma'ilis: Their History and Doctrines |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-46578-6 |page=302 |language=en}}</ref><br />
* [[زبان عربی|عربی]]<ref name="Daftary2007p302"/><br />
}}<br />
| religion = [[اسماعیلیه]]، شاخه [[نزاریه|نزاری]]<br />
| currency = [[دینار]]، [[درهم]]، و احتمالاً [[فلس]]<ref>{{cite book |last1=Willey |first1=Peter |title=The Eagle's Nest: Ismaili Castles in Iran and Syria |date=2005 |publisher=I. B. Tauris |isbn=978-1-85043-464-1 |page=290 |language=en}}</ref><br />
| leader1 = [[حسن صباح]]<br />
| leader2 = [[کیا بزرگامید]]<br />
| leader3 = [[محمد بزرگامید]]<br />
| leader4 = [[فهرست امامان اسماعیلیه|امام]] [[حسن بزرگامید|حسن علیٰذکرهالسلام]]<br />
| leader5 = امام [[نورالدین اعلی محمد]]<br />
| leader6 = امام [[جلالالدین حسن|جلالالدین حسن نومسلمان]]<br />
| leader7 = امام [[علاءالدین محمد (امام اسماعیلی)|علاءالدین محمد]]<br />
| leader8 = امام [[رکن الدین خورشاه]]<br />
| year_leader1 = ۱۰۹۰–۱۱۲۴<br />
| year_leader2 = ۱۱۲۴–۱۱۳۸<br />
| year_leader3 = ۱۱۳۸–۱۱۶۲<br />
| year_leader4 = ۱۱۶۲–۱۱۶۶<br />
| year_leader5 = ۱۱۶۶–۱۲۱۰<br />
| year_leader6 = ۱۲۱۰–۱۲۲۱<br />
| year_leader7 = ۱۲۲۱–۱۲۵۵<br />
| year_leader8 = ۱۲۵۵–۱۲۵۶<br />
| title_leader = حاکمان<br />
| today = {{plainlist|<br />
* [[ایران]]<br />
* [[عراق]]<br />
* [[سوریه]]<br />
* [[پاکستان]] (مناطق شمالی)}}<br />
| footnotes = {{Location map+ | Middle East| width = 260| border = none| caption = موقعیت مکانی مراکز اصلی|float = center| places = {{Location map~ | Middle East | label = [[قلعه مصیاف|مصیاف]] | label_size = 100 | position = top | background = | mark = Red pog.svg | marksize = | alt = | link = | lat_deg = 35 | lat_min = 03 | lat_sec = 58 | lat_dir = N | lon_deg = 36 | lon_min = 20 | lon_sec = 35 | lon_dir = E}} {{Location map~ | Middle East | label = [[قلعه الموت|الموت]] | label_size = 100 | position = bottom | background = | mark = Red pog.svg | marksize = | alt = | link = | lat_deg = 36 | lat_min = 26 | lat_sec = 40 | lat_dir = N | lon_deg = 50 | lon_min = 35 | lon_sec = 09 | lon_dir = E}} }}<br />
}}<br />
{{اسماعیلیه}}<br />
'''دولت اسماعیلیهای الموت،''' حکومتی است که در سال [[۴۸۳ (قمری)|۴۸۳ ه. ق]] با تصرف [[قلعه الموت|قلعه اَلَموت]] توسط داعی اسماعیلی، [[حسن صباح]] پایهگذاری شد، و دوره فرمانروایی آنها تا [[۶۵۴ (قمری)|۶۵۴ ه. ق]] ادامه یافت. پایتخت این دولت در قلعه اَلَموت بود و بیشترِ فعالیت آنها، مبارزه با [[خلافت عباسی]]، [[امپراتوری سلجوقی|دولت سلجوقی]] و [[امپراتوری مغول|مغولها]] بود. حسن صباح با تصرف دژهایی در سراسر [[ایران]]، [[عراق]] و [[شام (سرزمین)|شام]]، و با انجام تبلیغات گسترده در میان کشاورزان و بینوایان توانست حوزهٔ قدرت خود را گسترش دهد. سرانجام این دولت پس از ۲۰۰ سال حکومت، با حملهٔ [[هولاکو خان]] از بین رفت.<ref>{{یادکرد وب |url=http://af.samta.ir/atlas/index.php?title=فرق_مذهبی_استان_قزوین |title=فرقه اسماعیلیه در قزوین |accessdate=۲۷ ژوئن ۲۰۱۲ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402040610/http://af.samta.ir/atlas/index.php?title=فرق_مذهبی_استان_قزوین |archivedate=۲ آوریل ۲۰۱۵ |dead-url=yes}}</ref> اما سلسله امامت [[نزاریه|نزاری]] بعد از سقوط الموت همچنان تا امروز ادامه دارد.<br />
<br />
== جایگاه مذهبی ==<br />
[[اسماعیلیه|اسماعیلیان]] در نقاط مختلف [[اصفهان]] از جمله قلعههای لنجان، [[قلعه شاهدژ (نهبندان)|شاهدژ]]، کوههای غربی و جنوبی [[اصفهان]] ساکن بودند. آنان با این که با حکومت وقت مشکلاتی داشتند اما فعالیتهایی به دور از ذهن در طول تاریخ به آنها نسبت داده شده است. مثل این که افرادی که از کوچههای خلوت و باریک در حال گذر بودند را دستگیر کرده و به قتل میرساندند. آنان به خاطر اعمالی که داشتند تحت فشار حکومت قرار گرفتند که به دنبال آن [[امپراتوری سلجوقی|سلجوقیان]] [[عبدالملک بن عطاش]] را به طرز فجیعی در این زمان به قتل رسانیدند و دیگر افراد مشکوک به باطنیگری هم در خرمنها آتش زدند.<ref>{{پک|لوئیس|۱۳۶۳|ک=اسماعیلیان در تاریخ|ص=۲۸۴}}</ref><ref>{{پک|بویل|۱۳۸۷|ک=از آمدن سلجوقیان تا فروپاشی ایلخانان|ص=۴۱۶–۴۱۷}}</ref> اسماعیلیان هم که از این اوضاع به شدت خشمگین بودند در ربیعالاول ۵۱۵ ه.ق مسجد جامع و کتابخانهٔ آن را به آتش کشیدند. به گفتهٔ [[ضیاءالدین بن اثیر|ابن اثیر]] در ۵۱۵ ه. ق، یک هفته پیش از آتشسوزی، قصری سلطنتی در [[اصفهان]] سوخت که از بزرگترین و باشکوهترین قصرها بوده است، وی همچنین اضافه میکند این حریق توسط [[اسماعیلیه|باطنیان]] انجام شده است.<ref>{{پک|جبل عاملی|۱۳۹۲|ک=تاریخ تحولات مسجد جامع اصفهان|ص=۴۸}}</ref><ref>{{پک|ریاحی|۱۳۷۵|ک=حریق مسجد جامع اصفهان در عصر سلجوقی|ص=۲۰–۲۱}}</ref><ref>{{پک|هیلنبراند|۱۳۷۴|ک=معماری اسلامی ایران|ص=۲۴۸}}</ref><br />
<br />
== رهبران و امامان ==<br />
{{see also|داعی|امامت (اسماعیلیه)|فهرست امامان اسماعیلیه}}<br />
<br />
داعیهایی که رهبری در الموت را برعهده داشتند.<br />
# داعی [[حسن صباح]] (۱۰۹۰–۱۱۲۴)<br />
# داعی [[کیا بزرگامید]] (۱۱۲۴–۱۱۳۸)<br />
# داعی [[محمد بزرگامید]] (۱۱۳۸–۱۱۶۲)<br />
<br />
امامان غائب در الموت؛<br />
# امام [[:en:Ali al-Hadi ibn Nizar|علی الهادی بن نزار]]<br />
# امام [[:en:Al-Muhtadi (Nizari imam)|المهتدی بن الهادی]] (محمد یکم)<br />
# امام [[:en:Hasan al-Qahir|حسن القاهر بن المهتدی بقوة الله]] (حسن یکم)<br />
<br />
امامهایی که رهبری الموت را برعهده داشتند؛<br />
# امام [[حسن بزرگامید|حسن علی ذکره السلام]] (حسن دوم) (۱۱۶۲–۱۱۶۶)<br />
# امام [[:en:Muhammad II of Alamut|نورالدین محمد]] (محمد دوم) (۱۱۶۶–۱۲۱۰)<br />
# امام [[جلالالدین حسن]] (حسن سوم) (۱۲۱۰–۱۲۲۱)<br />
# امام [[علاءالدین محمد (امام اسماعیلی)|علاءالدین محمد]] (محمد سوم) (۱۲۲۱–۱۲۵۵)<br />
# امام [[رکنالدین خورشاه]] (۱۲۵۵–۱۲۵۶)<br />
<br />
== ادبیات ==<br />
رشد و شکوفایی علم و ادب در هر دوره به نظر حاکمان بستگی دارد، در [[نزاریه|دوران نزاریه]] دانشمندان و بزرگان از اوضاع خوبی برخوردار بودند و میتوانستند در قلعههای اسماعیلیه کار کنند. یکی از مهمترین کتابهای این دوران «''دستورالمنجمین''» است که در کتابخانه قلعه الموت قرار داشت و در زمان یورش مغولان به دست [[هلاکوخان]] افتاد. در واقع این کتاب تنها سندی است که اسامی کتابهای موجود الموت در آن ذکر شده است. در رابطه با تصرف قلعههای اسماعیلیه به دست مغولان مخصوصاً الموت، گفته شده است: {{نقل قول تزیینی| آنچه از آثار و آلات نجوم را که مفید مییابد برمیگزیند و دیگر نوشتهها را که به ضلالت و غوایت اسماعیلیان تعلق داشته و نه به منقول مستند بوده است و نه به معقول معتمد، به آتش سپرده و پاک میکند.<ref>{{پک|کریمی زنجانی اصل|۱۳۸۴|ک=دستورالمنجمین و علوم متداول نزد نزاریان ایران در عهد حسن صباح|ص=۲۸}}</ref> در واقع نابودی این آثار به روزگار مغولان اختصاص ندارد و به سال ۴۶۱ هجری برمیگردد که سربازان ترک کتابخانهٔ دارالعلم در قاهره را غارت کردند. دارالعلم قاهره مدتی بعد بازسازی شد اما حدود یک سده بعد به دنبال شکست عاضد فاطمی از [[صلاحالدین ایوبی]] در سال ۵۶۷ هجری تاریخ تکرار شد و صلاحالدین دستور داد از جلد چرم کتابهای اسماعیلی کفش بسازند و بسیاری از آنها را نیز به آتش کشید. کتابهای اسماعیلی به همت [[مستنصر بالله]] نجات پیدا کرد و در سال ۴۵۹ به یمن فرستاده شد. به هرحال در این زمان نزاریان ایران بیش از هشت دهه بود که جنبش سیاسی، اجتماعی و فرهنگی خود را به رهبری حسن صباح آغاز کردهبودند.<ref>{{پک|کریمی زنجانی اصل|۱۳۸۴|ک=دستورالمنجمین و علوم متداول نزد نزاریان ایران در عهد حسن صباح|ص=۲۹}}</ref>}} کانونهای بسیاری در پی شکلگیری قدرتهای محلی پدید آمدند که دربار این حاکمان را به محلی برای فعالیتهای روشناندیشانه تبدیل کردند. این کانونها در اصفهان، ری، [[شیراز]] و [[همدان]] پراکنده بود و فعالیت گروههای مختلف، از جمله حنفی و اسماعیلی را ممکن ساخت. در این دوران کتابخانهها و دارالعلمهای بسیاری تشکیل شد که کتابداران آن از فرهیختگان بودند و این امر باعث شد دانشمندان مختلف برای جلوگیری از نابودی کتابهایشان آنها را به کتابخانه و دارالعلمها اهدا کنند.<ref>{{پک|کریمی زنجانی اصل|۱۳۸۴|ک=دستورالمنجمین و علوم متداول نزد نزاریان ایران در عهد حسن صباح|ص=۳۱}}</ref><br />
<br />
دستورالمنجمین از نسخههای نجات یافته الموت است، که به دلیل دقت و امانتداری نویسندهناشناس، در ذکر منابع و نام مؤلفان کتب موجود در الموت اهمیت بسیاری دارد. نویسنده آن از اتباع حسن صباح بوده که بین سالهای ۴۸۷_۵۱۳ هجری آن را نوشته است.<ref>{{پک|کریمی زنجانی اصل|۱۳۸۴|ک=دستورالمنجمین و علوم متداول نزد نزاریان ایران در عهد حسن صباح|ص=۳۵}}</ref> عنوان یکی از فصلهای کتاب، ''«فی حرکه الفلک مقبلا و مدبرا علی مذهب اصحاب الطلسمات»'' است. در آن به حرکت نوسانی شکل فلک اشاره شده است که به مدت ۶۴۰ سال حرکتی از مغرب به مشرق دارد که این حرکت را «اقبال فلک» نامگذاری کردند و ۶۴۰ سال بعد از آن حرکتی از سمت مشرق به مغرب است به نام «ادبار فلک». در ادامه توضیحاتی است از این دو حرکت و در آخر این فصل نام چندتن از نویسندگان و آثار آنها ذکر شده است؛ که میتوان به کتاب «التفهیم» نوشته [[ابوریحان بیرونی]]، «صورالکواکب» نوشته [[ابوجعفر خازن]] و کتاب «العالمین» اشاره کرد.<ref>{{پک|کریمی زنجانی اصل|۱۳۸۴|ک=دستورالمنجمین و علوم متداول نزد نزاریان ایران در عهد حسن صباح|ص=۳۷}}</ref> در بخش تاریخی این کتاب مؤلف پس از یادآوری تعدادی از منابع که جدولهای خود را بر اساس آنها ایجاد کرده است، نام آنها را ذکر میکند. «تورات»، «تاریخ یعقوبی» [[ابن واضح یعقوبی]]، «المبتدا» از ابوحذیقه اسحاق بن بشر قرشی و… از این نمونه کتب بودند. برای بررسی آثار موجود در کتابخانههای اسماعیلیان میتوان به اسناد بازمانده از نزاریان شام توجه کرد.<ref>{{پک|کریمی زنجانی اصل|۱۳۸۴|ک=دستورالمنجمین و علوم متداول نزد نزاریان ایران در عهد حسن صباح|ص=۳۸}}</ref><br />
<br />
== سکهشناسی ==<br />
سکههای موجود از این دوران نشان از وجود ضرابخانه در دستگاه اسماعیلیان بوده است. مورخان معتقدند این ضرابخانه در کرسی دیلم یعنی خود دژ الموت قرار داشته است. طرح و نقشی که بر روی و پشت سکه حک شده است نشان میدهد، کارکنان ضرابخانه از هنر بیبهره نبودند و بسیار عجیب است که توانستند چنین جملات طولانی را به زیبایی روی سکهای به اندازه یک ریالی رایج حک کنند. در این سکهها بیاعتنایی اسماعیلیان، نسبت به سلجوقیان و [[خلفای عباسی]] کاملاً مشخص است؛ اسماعیلیان برخلاف اصول متداول زمان هیچ اسمی از آنها ذکر نکردند. نزار، فرزند المستنصر فاطمی در سال ۴۸۷ هجری کشتهشد و پس از او ۶ خلیفه دیگر در مصر به حکومت رسیدند اما اسماعیلیان ایران هرگز آنها را به رسمیت نشناختند و تا ۷۰ سال پس از مرگ [[نزار]] باز نام او را بر روی سکهها میآوردند. اسماعیلیان او را به حق و برگزیده میدانستند، اگرچه آنها به دلیل مخالفت با خلفای عباسی، تلاش برای براندازی مذهب تسنن، تبلیغ شیعه و مبارزه با فرمانروایان ایرانی به [[ملاحده]] معروف شدند؛ اما سکهای که در دوران [[محمد بن بزرگ امید]] ضرب شده است نشان از تعلق آنها به خاندان نبوت است. نام [[محمد]] را روی سکه میآوردند و در حاشیهٔ آن به «احفاد اکرمین و ائمه الطاهرین» درود میفرستادند. سکههایی که در سال ۵۵۵ هجری در دوران محمد بن بزرگ امید ضرب شده است زیبایی خاص خود را دارد و به خاطر اختلافات مذهبی و حوادث سیاسی که در خود جای داده است دارای اهمیت بسیار است. روی این سکهها عباراتی همچون: «''لا اله الا الله''» «''محمد رسولالله''» «''محمد بن بزرگ امید''» «''ضرب هذا الدنیر بکرسی الذیلم سنه خمس و خمسین و خمساه علی ولیالله''» «''المصطفی لدین الله''» «''نزار صلواه الله علیه و علی احفاده الاکرمین و ائمه الطاهرین''» طراحی شده است.<ref>{{پک|اعظمی|۱۳۵۱|ک=سکهای یکتا و بیهمتا از تاریخ الموت|ص=۹۹–۱۰۳}}</ref><br />
<br />
== پانویس ==<br />
<br />
=== ارجاعات ===<br />
{{پانویس|۲}}<br />
<br />
=== منابع ===<br />
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی = علیخانی| نام = یوسف| پیوند نویسنده = | عنوان = به دنبال حسن صباح (داستان زندگی خداوندالموت)| سال = ۱۳۸۶| ناشر = ققنوس|مکان = تهران| شابک = 978-964-311-531-9| پیوند = http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/796478| تاریخ بازبینی = ۱۴ دی ۱۳۹۱}}<br />
* {{یادکرد ژورنال |نام خانوادگی=کریمی زنجانی اصل |نام=محمد|پیوند نویسنده=|عنوان=دستورالمنجمین و علوم متداول نزد نزاریان ایران در عهد حسن صباح|ژورنال=پیک نور|مکان= |ناشر= |دوره= |سال=۱۳۸۴|صفحه= |پیوند= |تاریخ بازبینی= | doi=}}<br />
* {{یادکرد ژورنال |نام خانوادگی=اعظمی|نام=چراغعلی |پیوند نویسنده=چراغعلی اعظمی|عنوان=سکهای یکتا و بیهمتا از تاریخ الموت |ژورنال=گوهر |مکان= |ناشر=|دوره= |شماره= ۱|سال= ۱۳۵۱|صفحه= |پیوند= |تاریخ بازبینی= | doi=}}<br />
<br />
{{میاندوره ایرانی}}<br />
[[رده:اسلام در قرون وسطی]]<br />
[[رده:اسماعیلیان (حکومت)]]<br />
[[رده:اسماعیلیه]]<br />
[[رده:امپراتوری سلجوقی]]<br />
[[رده:انجمنهای سری]]<br />
[[رده:انحلالهای ۱۲۵۶ (میلادی) در آسیا]]<br />
[[رده:ایالتها و قلمروهای بنیانگذاریشده در ۱۰۹۰ (میلادی)]]<br />
[[رده:ایالتها و قلمروهای منحلشده در ۱۲۵۰ (میلادی)]]<br />
[[رده:ایالتها و قلمروهای منحلشده در ۱۲۷۰ (میلادی)]]<br />
[[رده:ایالتها و قلمروهای منحلشده در دهه ۱۲۵۰ (میلادی)]]<br />
[[رده:ایران در سده ۱۱ (میلادی)]]<br />
[[رده:ایران در سده ۱۲ (میلادی)]]<br />
[[رده:ایران در قرون وسطی]]<br />
[[رده:بنیانگذاریهای ۱۰۹۰ (میلادی) در آسیا]]<br />
[[رده:تاریخ سوریه]]<br />
[[رده:تاریخ قزوین]]<br />
[[رده:تاریخ گیلان]]<br />
[[رده:روابط ایران و سوریه]]<br />
[[رده:شبهنظامیها در آسیا]]<br />
[[رده:عراق در قرون وسطی]]<br />
[[رده:کشورهای پیشین در خاورمیانه]]<br />
[[رده:گروههای شورشی در ایران]]<br />
[[رده:گروههای شورشی نظامی]]</div>Shahroudi