امیرخسرو دهلوی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Roshana: /* شبک شعری و موسیقایی */

2023-07-09T21:19:15Z

شبک شعری و موسیقایی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۹ ژوئیهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۲۱:۱۹
خط ۴۴:		خط ۴۴:
	امیرخسرو در خانواده‌ای مسلمان به دنیا آمده بود. گزارش شده است که وی از کودکی به نظام‌الدین اولیاء ارادت داشته است و پس از سن بلوغ به شاگردی این عارف رفته است. این واقعه را به سال ۶۷۱ ه‍.ق گزارش کرده‌اند. همچنین گفته شده است که امیرخسرو از دست نظام‌الدین اولیا، [[خرقه]] گرفته است. نظام‌الدین نیز امیرخسرو را «مفتاح السماع» دانسته است و به وی لقب «تُرک الله» داده بود. همچنین به وی «کاسه‌لیس» به معنای کاسه‌لیس قیامت داده شده بود.<ref>{{پک\|1=بینش\|2=هاشم‌پور سبحانی\|3=۱۳۶۷\|ک=دایرةالمعارف بزرگ اسلامی\|ف=دهلوی، امیر خسرو}}</ref> امیر خسرو نیز مانند استادش نظام‌الدین اولیاء خود پیرو سلسلهٔ عرفان [[چشتیه]] بود.{{مدرک}} [[پرونده:Nezamaldin complex 11-2010 (16).JPG\|بندانگشتی\|مقبرهٔ امیر خسرو دهلوی در مجموعهٔ درگاه [[نظام‌الدین اولیا]]، [[دهلی]]، [[هندوستان]]]]		امیرخسرو در خانواده‌ای مسلمان به دنیا آمده بود. گزارش شده است که وی از کودکی به نظام‌الدین اولیاء ارادت داشته است و پس از سن بلوغ به شاگردی این عارف رفته است. این واقعه را به سال ۶۷۱ ه‍.ق گزارش کرده‌اند. همچنین گفته شده است که امیرخسرو از دست نظام‌الدین اولیا، [[خرقه]] گرفته است. نظام‌الدین نیز امیرخسرو را «مفتاح السماع» دانسته است و به وی لقب «تُرک الله» داده بود. همچنین به وی «کاسه‌لیس» به معنای کاسه‌لیس قیامت داده شده بود.<ref>{{پک\|1=بینش\|2=هاشم‌پور سبحانی\|3=۱۳۶۷\|ک=دایرةالمعارف بزرگ اسلامی\|ف=دهلوی، امیر خسرو}}</ref> امیر خسرو نیز مانند استادش نظام‌الدین اولیاء خود پیرو سلسلهٔ عرفان [[چشتیه]] بود.{{مدرک}} [[پرونده:Nezamaldin complex 11-2010 (16).JPG\|بندانگشتی\|مقبرهٔ امیر خسرو دهلوی در مجموعهٔ درگاه [[نظام‌الدین اولیا]]، [[دهلی]]، [[هندوستان]]]]

	== ~~شبک~~ شعری و موسیقایی ==		== سبک شعری و موسیقایی ==
	امیرخسرو به سبب آشنایی با زبان‌های فارسی، ترکی، عربی و هندی اطلاعات نسبتاً خوبی داشت و اشعار فراوانی در زمینه‌های مختلف سروده است. موسیقی هندی و ایرانی را به‌خوبی می‌شناخت. شعرش لحن و لطافتی خاص دارد و چون ترک‌نژاد و هندی‌زاد بود کلمات ترکی و هندی نیز در شعر او دیده می‌شود<ref>{{پک\|سدارنگانی\|۱۳۴۵\|ک=پارسی‌گویان هند و سند\|ص=}}</ref><ref>{{پک\|1=بینش\|2=هاشم‌پور سبحانی\|3=۱۳۶۷\|ک=دایرةالمعارف بزرگ اسلامی\|ف=دهلوی، امیر خسرو}}</ref> و به عقیده معین، می‌توان سبک وی را «طلیعهٔ سبک هندی» به‌شمار آورد.<ref>محمد معین، «امیرخسرو دهلوی»، ص۱۲.</ref> او نخستین شاعر فارسی گوی هند بود که در اشعار فارسی، لغات هندی را به کار می‌بست. اشعار او به زبان هندی، دو برابر اشعارش به زبان فارسی است.<ref>{{پک\|1=بینش\|2=هاشم‌پور سبحانی\|3=۱۳۶۷\|ک=دایرةالمعارف بزرگ اسلامی\|ف=دهلوی، امیر خسرو}}</ref>		امیرخسرو به سبب آشنایی با زبان‌های فارسی، ترکی، عربی و هندی اطلاعات نسبتاً خوبی داشت و اشعار فراوانی در زمینه‌های مختلف سروده است. موسیقی هندی و ایرانی را به‌خوبی می‌شناخت. شعرش لحن و لطافتی خاص دارد و چون ترک‌نژاد و هندی‌زاد بود کلمات ترکی و هندی نیز در شعر او دیده می‌شود<ref>{{پک\|سدارنگانی\|۱۳۴۵\|ک=پارسی‌گویان هند و سند\|ص=}}</ref><ref>{{پک\|1=بینش\|2=هاشم‌پور سبحانی\|3=۱۳۶۷\|ک=دایرةالمعارف بزرگ اسلامی\|ف=دهلوی، امیر خسرو}}</ref> و به عقیده معین، می‌توان سبک وی را «طلیعهٔ سبک هندی» به‌شمار آورد.<ref>محمد معین، «امیرخسرو دهلوی»، ص۱۲.</ref> او نخستین شاعر فارسی گوی هند بود که در اشعار فارسی، لغات هندی را به کار می‌بست. اشعار او به زبان هندی، دو برابر اشعارش به زبان فارسی است.<ref>{{پک\|1=بینش\|2=هاشم‌پور سبحانی\|3=۱۳۶۷\|ک=دایرةالمعارف بزرگ اسلامی\|ف=دهلوی، امیر خسرو}}</ref>

Shahroudi در ‏۱۹ آوریل ۲۰۲۳، ساعت ۰۹:۲۱

2023-04-19T09:21:36Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۹ آوریل ۲۰۲۳، ساعت ۰۹:۲۱
خط ۹۴:		خط ۹۴:
	{{تصوف}}		{{تصوف}}
	{{تاریخ‌نگاران دوره اسلامی}}		{{تاریخ‌نگاران دوره اسلامی}}
	{{درجه‌بندی\|نیازمند پیوند=خیر\|نیازمند رده=خیر\|نیازمند جعبه اطلاعات=خیر\|نیازمند تصویر=خیر\|نیازمند استانداردسازی=خیر\|نیازمند ویراستاری=خیر\|مقابله نشده با دانشنامه‌ها=~~خیر~~\|تاریخ خوبیدگی=\|تاریخ برگزیدگی=\|توضیحات=}}		{{درجه‌بندی\|نیازمند پیوند=خیر\|نیازمند رده=خیر\|نیازمند جعبه اطلاعات=خیر\|نیازمند تصویر=خیر\|نیازمند استانداردسازی=خیر\|نیازمند ویراستاری=خیر\|مقابله نشده با دانشنامه‌ها=تاحدودی\|تاریخ خوبیدگی=\|تاریخ برگزیدگی=\|توضیحات=}}

	[[رده:افراد هندی افغانستانی‌تبار]]		[[رده:افراد هندی افغانستانی‌تبار]]

Shahroudi در ‏۱۹ آوریل ۲۰۲۳، ساعت ۰۹:۲۰

2023-04-19T09:20:48Z

نمایش تغییرات

Shahroudi در ‏۱۹ آوریل ۲۰۲۳، ساعت ۰۸:۵۹

2023-04-19T08:59:36Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۹ آوریل ۲۰۲۳، ساعت ۰۸:۵۹
خط ۲:		خط ۲:
	\|نام = امیرخسرو دهلوی		\|نام = امیرخسرو دهلوی
	\|تصویر = Amir Khusro.jpg		\|تصویر = Amir Khusro.jpg
	\|توضیح تصویر = <small>امیرخسرو توسط مردان جوان احاطه شده است. مینیاتوری از یک نسخه خطی [[مجلس العشاق]] سروده [[حسین بایقرا]]</small>		\|توضیح تصویر = <small>امیرخسرو توسط مردان جوان احاطه شده است. مینیاتوری از یک نسخه خطی مجلس العشاق سروده [[حسین بایقرا]]</small>
	\|نام اصلی = '''حکیم ابوالحسن یمین‌الدین بن سیف‌الدین محمود'''		\|نام اصلی = '''حکیم ابوالحسن یمین‌الدین بن سیف‌الدین محمود'''
	\|زمینه فعالیت = [[شعر]]		\|زمینه فعالیت = شعر
	\|تاریخ تولد = ۶۳۲ خورشیدی{{-}}۶۵۱		\|تاریخ تولد = ۶۳۲ خورشیدی{{-}}۶۵۱
	\|محل تولد = ~~[[پتیالی]]،~~ [[هندوستان]]		\|محل تولد = پتیالی، [[هندوستان]]
	~~\|والدین =~~
	\|تاریخ مرگ = ۷۰۳ خورشیدی {{-}}۷۲۵		\|تاریخ مرگ = ۷۰۳ خورشیدی {{-}}۷۲۵
	\|محل مرگ = [[دهلی]]، [[هندوستان]]		\|محل مرگ = [[دهلی]]، [[هندوستان]]
	\|محل زندگی =		\|محل زندگی =دهلی
	~~\|مختصات محل زندگی =~~		\|مدفن = دهلی
	\|مدفن = ~~در مجموعه درگاه [[نظام‌الدین اولیاء]]، [[~~دهلی]]		\|لقب = ''سعدی هند''
	~~\|در زمان حکومت =~~
	~~\|اتفاقات مهم =~~
	~~\|نام دیگر =~~
	\|لقب = ''[[سعدی]] هند''
	~~\|بنیانگذار =~~
	~~\|پیشه =~~
	~~\|سال‌های نویسندگی = [[غزل]]، [[قوالی]]، [[رباعی]]~~
	\|سبک نوشتاری = عراقی		\|سبک نوشتاری = عراقی
	~~\|کتاب‌ها = [[ثمانیه خسرویه\|ثمانیهٔ خسرویه]]~~
	~~\|مقاله‌ها =~~
	~~\|نمایشنامه‌ها =~~
	~~\|فیلم‌نامه‌ها =~~
	\|دیوان اشعار = دیوان امیر خسرو		\|دیوان اشعار = دیوان امیر خسرو
	\|تخلص = «سلطانی»، «طوطی»		\|تخلص = «سلطانی»، «طوطی»
	~~\|فیلم (های) ساخته بر اساس اثر(ها)=~~		\|فرزندان =عفیفه، ملک محمد
	~~\|همسر =~~		\|استاد =نظام‌الدین اولیا
	~~\|شریک زندگی =~~		\|علت شهرت =سرودن اشعار
	\|فرزندان =		\|تأثیرپذیرفته از =سعدی
	~~\|تحصیلات =~~
	~~\|دانشگاه =~~
	~~\|حوزه =~~
	~~\|شاگرد =~~
	\|استاد =
	\|علت شهرت =
	~~\|تأثیرگذاشته بر =~~
	\|تأثیرپذیرفته از =
	~~\|وبگاه =~~
	~~\|گفتاورد =~~
	~~\|امضا =~~
	}}		}}
	'''حکیم ابوالحسن یمین‌الدین بن سیف‌الدین محمود''' معروف به '''امیرخسرو دهلوی''' {{تتم\|\|۶۵۱\|پتیالی، [[هند]]\|\|۷۲۵\|[[دهلی]]\|ق}} شاعر پارسی‌گوی [[هندوستان]] بود.		'''حکیم ابوالحسن یمین‌الدین بن سیف‌الدین محمود''' معروف به '''امیرخسرو دهلوی''' {{تتم\|\|۶۵۱\|پتیالی، [[هند]]\|\|۷۲۵\|[[دهلی]]\|ق}} شاعر پارسی‌گوی [[هندوستان]] بود.

Shahroudi در ‏۱۹ آوریل ۲۰۲۳، ساعت ۰۸:۵۴

2023-04-19T08:54:40Z

نمایش تغییرات

Shahroudi: اصلاح نویسه‌های عربی، اصلاح فاصلهٔ مجازی، اصلاح ارقام، اصلاح سجاوندی، اصلاح املا، ابرابزار، اصلاح نشانی وب

2023-04-19T08:47:27Z

اصلاح نویسه‌های عربی، اصلاح فاصلهٔ مجازی، اصلاح ارقام، اصلاح سجاوندی، اصلاح املا، ابرابزار، اصلاح نشانی وب

نمایش تغییرات

Shahroudi در ‏۱۹ آوریل ۲۰۲۳، ساعت ۰۸:۴۵

2023-04-19T08:45:16Z

نمایش تغییرات

Shahroudi: /* پیوند به بیرون */

2023-04-01T14:20:21Z

پیوند به بیرون

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱ آوریل ۲۰۲۳، ساعت ۱۴:۲۰
خط ۱۴۹:		خط ۱۴۹:
	{{تصوف}}		{{تصوف}}
	{{تاریخ‌نگاران دوره اسلامی}}		{{تاریخ‌نگاران دوره اسلامی}}
			{{درجه‌بندی\|نیازمند پیوند=خیر\|نیازمند رده=خیر\|نیازمند جعبه اطلاعات=خیر\|نیازمند تصویر=بله\|نیازمند استانداردسازی=بله\|نیازمند ویراستاری=بله\|مقابله نشده با دانشنامه‌ها=خیر\|تاریخ خوبیدگی=\|تاریخ برگزیدگی=\|توضیحات=}}

	[[رده:افراد هندی افغانستانی‌تبار]]		[[رده:افراد هندی افغانستانی‌تبار]]

Shahroudi: /* پیوند به بیرون */

2023-03-12T21:31:51Z

پیوند به بیرون

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۲ مارس ۲۰۲۳، ساعت ۲۱:۳۱
خط ۱۴۷:		خط ۱۴۷:

	== پیوند به بیرون ==		== پیوند به بیرون ==
	~~{{ویکی‌گفتاورد}}~~
	~~{{شاعران هند}}~~
	~~{{شاعران فارسی ورای مرزهای ایران}}~~
	~~{{ادبیات فارسی}}~~
	{{تصوف}}		{{تصوف}}
	{{تاریخ‌نگاران دوره اسلامی}}		{{تاریخ‌نگاران دوره اسلامی}}
	~~{{داده‌های کتابخانه‌ای}}~~

	[[رده:افراد هندی افغانستانی‌تبار]]		[[رده:افراد هندی افغانستانی‌تبار]]

Shahroudi: صفحه‌ای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات شاعر و نویسنده |نام = امیرخسرو دهلوی |تصویر = Amir Khusro.jpg |توضیح تصویر = امیرخسرو توسط مردان جوان احاطه شده‌است. مینیاتوری از یک نسخه خطی مجلس العشاق سروده حسین بایقرا |نام اصلی = '''حکیم اب...» ایجاد کرد

2023-03-12T21:30:39Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{جعبه اطلاعات شاعر و نویسنده |نام = امیرخسرو دهلوی |تصویر = Amir Khusro.jpg |توضیح تصویر = <small>امیرخسرو توسط مردان جوان احاطه شده‌است. مینیاتوری از یک نسخه خطی مجلس العشاق سروده حسین بایقرا</small> |نام اصلی = '''حکیم اب...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{جعبه اطلاعات شاعر و نویسنده
|نام = امیرخسرو دهلوی
|تصویر = Amir Khusro.jpg
|توضیح تصویر = <small>امیرخسرو توسط مردان جوان احاطه شده‌است. مینیاتوری از یک نسخه خطی [[مجلس العشاق]] سروده [[حسین بایقرا]]</small>
|نام اصلی = '''حکیم ابوالحسن یمین‌الدین بن سیف‌الدین محمود'''
|زمینه فعالیت = [[شعر]]
|تاریخ تولد = ۶۳۲ خورشیدی{{-}}۶۵۱
|محل تولد = [[پتیالی]]، [[هندوستان]]
|والدین =
|تاریخ مرگ = ۷۰۳ خورشیدی {{-}}۷۲۵
|محل مرگ = [[دهلی]]، [[هندوستان]]
|محل زندگی =
|مختصات محل زندگی =
|مدفن = در مجموعه درگاه [[نظام‌الدین اولیاء]]، [[دهلی]]
|در زمان حکومت =
|اتفاقات مهم =
|نام دیگر =
|لقب = ''[[سعدی]] هند''
|بنیانگذار =
|پیشه =
|سال‌های نویسندگی = [[غزل]]، [[قوالی]]، [[رباعی]]
|سبک نوشتاری = عراقی
|کتاب‌ها = [[ثمانیه خسرویه|ثمانیهٔ خسرویه]]
|مقاله‌ها =
|نمایشنامه‌ها =
|فیلم‌نامه‌ها =
|دیوان اشعار = دیوان امیر خسرو
|تخلص = «سلطانی»، «طوطی»
|فیلم (های) ساخته بر اساس اثر(ها)=
|همسر =
|شریک زندگی =
|فرزندان =
|تحصیلات =
|دانشگاه =
|حوزه =
|شاگرد =
|استاد =
|علت شهرت =
|تأثیرگذاشته بر =
|تأثیرپذیرفته از =
|وبگاه =
|گفتاورد =
|امضا =
}}
'''حکیم ابوالحسن یمین‌الدین بن سیف‌الدین محمود''' معروف به '''امیرخسرو دهلوی'''<ref>{{پک|سدارنگانی|۱۳۴۵|ک=پارسی‌گویان هند و سند|ص=}}</ref> {{تتم||۶۵۱|[[پتیالی]]، [[هند]]||۷۲۵|[[دهلی]]|ق}} شاعر پارسی‌گوی [[هندوستان]] بود.<ref>{{پک|سدارنگانی|۱۳۴۵|ک=پارسی‌گویان هند و سند|ص=}}</ref><ref name=":0">{{یادکرد کتاب|عنوان=نرگس جهان، شخصیت امیر خسرو دهلوی در نظر تذکره‌نویسان و دیگران (قند پارسی، شمارهٔ 22، تابستان 1382دهلی)، ص78.}}</ref><ref name=":1"/><ref name=":2">{{یادکرد کتاب|عنوان=سید نورالحسن عابدی، احوال و آثار امیر خسرو (مقدمهٔ کلیات غزلیات خسرو)، لاهور، 1972، ص57.}}</ref> او یکی از دو شاعر مهم اوایل قرن هشتم است که سایر سخنوران پارسی‌گوی هند را تحت‌الشعاع قرار دادند و در ادوار بعد هم نفوذی دامنه‌دار در میان شعرای ایران و [[هند]] داشتند. آن دو امیرخسرو، و [[حسن دهلوی]] بودند.<ref>{{پک|سدارنگانی|۱۳۴۵|ک=پارسی‌گویان هند و سند|ص=}}</ref> امیرخسرو به زبان‌های [[فارسی]]، [[عربی]]، [[ترکی]] و [[سانسکریت]] چیرگی داشت و به ''[[سعدی]] هند'' معروف بود و او در اوایل حال به «سلطانی»<ref>خود شاعر در [[تحفة الصغر]] گوید:{{شعر}}{{ب|گرچه این از قضای یزدانی است|پتیالی چه جای سلطانی است}}{{پایان شعر}}نیز رجوع شود به فهرست نسخ فارسی موزهٔ بریتانی تألیف ریو (ج۲، ص۶۰۹)</ref> و سپس به «طوطی» تخلص می‌کرد. امیر خسرو در موسیقی نیز مشهور است و ایجاد سبک قوالی را به او نسبت می‌دهند.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=https://www.britannica.com/art/qawwali|عنوان=qawwali}}</ref> به یک احتمال بسیار قوی، امتیاز ابداع «طبله<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Tabla|عنوان=Tabla}}</ref>» نیز از آنِ امیر خسرو است. شاید به همین دلیل، بر آرام‌گاهش که در جوار پیر و مرادش [[نظام‌الدین اولیا]] در دهلی قرار دارد، همیشه گروه‌های قوالی به غزل‌خوانی و طبله‌نوازی می‌پردازند. البته ایجاد آلهٔ معروف موسیقی «[[سه‌تار]] یا سی‌تار<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=ادبیات دری صنف نهم، ص 28}}</ref>» و تصنیف‌ها و سبک‌های دیگر موسیقی را نیز به او نسبت داده‌اند.

== زندگی ==
ابوالحسن امیرخسرو دهلوی شاعر و عارف نامدار پارسی گوی [[هندوستان]] در سال ۶۳۲ خورشیدی (۶۵۱ قمری) در [[پتیالی]] [[هند]] زاده شد و به سال ۷۰۳ خورشیدی (۷۲۵ قمری) در [[دهلی]] درگذشت. او [[مردمان هزاره|هزاره]] تبار و هندی‌زاد بود و کلمات ترکی و هندی در شعر او بسیار است.<ref>{{پک|سدارنگانی|۱۳۴۵|ک=پارسی‌گویان هند و سند|ص=}}</ref> پدرش امیر سیف‌الدین محمود یکی از امرا،<ref>محمد صادق دهلوی کشمیری همدانی، کلمات الصادقین (تذکرهٔ صوفیان مدفون در دهلی تا سال ۱۰۲۳)، ص۸۱.</ref><ref>توفیق سبحانی، تاریخ ادبیات ایران، انتشارات پیام نور، ص ۱۴۴.</ref> میرزاده<ref name=":1">ذبیح‌الله صفا، تاریخ ادبیات در ایران (ج۳ بخش۲) تهران، ۱۳۶۹، ص۷۷۳</ref> و افسران اهالی لاچینِ [[مردمان هزاره|هزاره]] در نواحی [[بلخ]] بود که هنگام یورش [[مغول]]ان به هندوستان گریخت و در آن‌جا با زنی اهل [[دهلی]] ازدواج کرد و به دربار [[شمس‌الدین التتمش]]، پادشاه دهلی راه یافت. امیرخسرو مانند پدر که سمت امیرالامرایی داشت در دربار، بزرگی و سروری یافته بود و زمانی در درگاه [[جلال‌الدین فیروز شاه]] جایگاهی داشت و لقب امیری گرفت.<ref name=":2">{{یادکرد کتاب|عنوان=سید نورالحسن عابدی، احوال و آثار امیر خسرو (مقدمهٔ کلیات غزلیات خسرو)، لاهور، 1972، ص57.}}</ref><ref name=":0">{{یادکرد کتاب|عنوان=نرگس جهان، شخصیت امیر خسرو دهلوی در نظر تذکره‌نویسان و دیگران (قند پارسی، شمارهٔ 22، تابستان 1382دهلی)، ص78.}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=شریف حسین قاسمی، عرفا و شعرای چند از بلخ در هند (قند پارسی، شمارهٔ 32، زمستان 1384 دهلی)، ص 13}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=ذبیح‌الله صفا، تاریخ ادبیات در ایران (ج3 بخش2) تهران، 1369، ص773}}</ref>

وی دوران کودکی و نوجوانی را با فراگرفتن زبان و ادب فارسی در [[دهلی]] گذراند و پس از چندی در محضر یکی از بزرگ‌ترین و مشهورترین مشایخ و عارفان دوران، یعنی شیخ نظام‌الدین محمد بن احمد دهلوی معروف به [[نظام‌الدین اولیا|نظام الدین اولیا]]، شاگردی کرد. امیرخسرو برای پیر و مراد خود احترام فراوان قایل بود و با وجود این که دایم در خدمت پادشاهان و فرمانروایان بود، هیچ‌گاه از میزان ارادت و توجه او نسبت به شیخ کاسته نشد. امیر نیز مانند استاد خود پیرو سلسلهٔ عرفان [[چشتیه]] بود. شیخ نیز خسرو را گرامی می‌داشت. با [[حسن دهلوی]] شاعر نامدار پارسی‌زبان هند از طریق همین شیخ آشنا شد و بین آن دو دوستی عمیقی برقرار بود.

مدت کوتاهی پس از درگذشتِ [[نظام‌الدین اولیاء]]، امیر خسرو نیز در سال ۷۰۴ (۷۲۵ قمری) درگذشت و نزدیک آرامگاه شیخ به خاک سپرده شد. آرامگاه او در یکی از محله‌های شلوغ و پرتراکم دهلی که بنام نظام‌الدین اولیاء معروف است و نزدیک به ایستگاه [[متروی بمبئی|قطار شهری بمبئی]] به نام ایستگاه قطار نظام‌الدین و در نزدیکی [[آرامگاه همایون]] واقع شده میزبان جمع کثیری از مردم و زیارتگاه مسلمانان و اهل تصوف است.
[[پرونده:Nezamaldin complex 11-2010 (16).JPG|بندانگشتی|مقبرهٔ امیر خسرو دهلوی در مجموعهٔ درگاه [[نظام‌الدین اولیا]]، [[دهلی]]، [[هندوستان]]]]

== تأثیر و تأثرات ==
امیرخسرو به سبب آشنایی با زبان‌های فارسی، ترکی، عربی و هندی اطلاعات نسبتاً خوبی داشت و اشعار فراوانی در زمینه‌های مختلف سروده‌است. موسیقی هندی و ایرانی را به‌خوبی می‌شناخت. شعرش لحن و لطافتی خاص دارد و چون ترک‌نژاد و هندی‌زاد بود کلمات ترکی و هندی نیز در شعر او دیده می‌شود<ref>{{پک|سدارنگانی|۱۳۴۵|ک=پارسی‌گویان هند و سند|ص=}}</ref> و می‌توان «سبک وی را طلیعهٔ [[سبک هندی]] به‌شمار آورد».<ref>محمد معین، «امیرخسرو دهلوی»، ص۱۲.</ref>

وی در غزل‌سرایی پیرو [[سعدی]] بود و غالباً مضامین عشقی و مسایل عرفانی را به زبان ساده و پرسوز در بحرهای کوتاه و لطیف بیان کرده<ref>{{پک|سدارنگانی|۱۳۴۵|ک=پارسی‌گویان هند و سند|ص=}}</ref> و از الفاظ و معانی شاعران متصوف ایرانی سود می‌جست. خمسه‌اش از خمسه‌های تمام مقلدین نظامی نسبتاً بهتر و برتر است<ref>{{پک|سدارنگانی|۱۳۴۵|ک=پارسی‌گویان هند و سند|ص=}}</ref><ref>محمد معین، «امیرخسرو دهلوی، ص۱۹. بایسنغر خمسه‌اش را بر خمسهٔ نظامی تفضیل داده‌است (تذکرهٔ دولتشاه، ص۳۴۰)</ref> و او در اشعارش [[نظامی گنجوی|نظامی]] را به‌عنوان استادی مسلط به فن ستوده‌است:

{{شعر}}
{{ب|نظامی که‌استاد این فن وی است|در این بزمگه شمع روشن وی است}}
{{ب|ز ویرانهٔ [[گنجه]] شد گنج سنج|رسانید گنج سخن را به پنج}}
{{ب|چو خسرو به آن پنج هم‌پنجه شد|وز آن بازوی فکرتش رنجه شد}}
{{پایان شعر}}

امیرخسرو با [[سنایی]] و [[خاقانی]] نیز الفتی داشته‌است و در قصاید که از غزل‌هایش متین‌تر است<ref>محمد معین، «امیرخسرو دهلوی»، ص۱۳.</ref> از سخنگویان بزرگ مانند [[کمال‌الدین اسماعیل]] و [[خاقانی]] و [[انوری]] پیروی کرده‌است.<ref>{{پک|سدارنگانی|۱۳۴۵|ک=پارسی‌گویان هند و سند|ص=}}</ref> به‌عنوان نمونه به اقتفای «[[مرآه النظر]]» خاقانی قصیدهٔ «[[مرآه الصفا]]» را ساخته‌است که از همان روزها در میان اهل ادب شهرتی یافته و بعضی از دیگر شاعران هم از آن پیروی کرده‌اند. قصیدهٔ خاقانی چنین آغاز می‌شود:<ref>{{پک|خاقانی|۱۳۶۲|ک=دیوان خاقانی|ص=۲۰۹}}</ref>
{{شعر}}
{{ب|دل من پیر تعلیم است و من طفل زباندانش|دم تسلیم سرعشر و سر زانو دبستانش}}
{{پایان شعر}}

و مطلع «مرآه الصّفا» ی امیرخسرو:
{{شعر}}
{{ب|دلم طفل است و پیر عشق استاد زباندانش|سواد الوجه سَبق و مسکنت کنج دبستانش}}
{{پایان شعر}}

شاعران فراوانی از سبک و شیوه و به‌خصوص ابداعات و نوآوری‌های امیرخسرو پیروی کرده‌اند. در میان شعرای ایران نیز نفوذ داشته و بسیاری از آن‌ها مخصوصاً در حکایات و مثنویات عشق‌انگیز سبک او را تقلید کرده‌اند.<ref>{{پک|سدارنگانی|۱۳۴۵|ک=پارسی‌گویان هند و سند|ص=}}</ref> با توجه به بعضی از غزل‌های [[حافظ]]، مشخص می‌شود که وی با اشعار و غزلیات خسرو آشنایی داشته و تا حدی تحت تأثیر او بوده‌است. آورده‌اند که نورالدین [[عبدالرحمان جامی]] (درگذشته ۸۹۸ هـ. ق) بیش از دیگر شاعران ایرانی، با امیرخسرو دهلوی و آثار او انس و الفت داشته و «همیشه آرزوی جامی آن بوده‌است که به پای او برسد».<ref>سعید نفیسی، مجلهٔ ارمغان شمارهٔ ۸–۹، سال ۱۳۰۸، ص۵۷۴.</ref> در کار و حال هر دو مشابهت‌ها و همانندی‌های قابل‌ملاحظه‌است که عبارتند از:
* هر دو در حیات هنری خود، معطوف به گذشته‌اند.
* هر دو دیوان خود را به چند بخش تقسیم کرده‌اند.
* امیرخسرو در منظومهٔ [[قران السعدین]] عناوین فصول و ابواب کتاب را به صورت قصیده‌ای موزون مرتب نموده، جامی نیز بسیاری از عناوین قصاید خود را موزون کرده‌است.
* هر دو اثر منثور پدیدآورده‌اند.
* هر دو با تصوّف رابطه دارند.

[[جامی]] معتقد است: «امیرخسرو دهلوی در شعر متفنّن است و قصیده و غزل و مثنوی را ورزیده و همه را به کمال رسانیده، تتبع [[خاقانی]] می‌کند؛ هر چند به قصیدهٔ او نرسیده، اما غزل را از وی درگذرانیده. غزل‌های او به واسطهٔ معانی آشنا که ارباب عشق و محبت برحسب ذوق و وجدان خود آن را درمی‌یابند، مقبول همه‌کس افتاده‌است. [[خمسهٔ نظامی]] را کسی به از وی جواب نداده‌است؛ و ورای آن مثنوی‌های دیگر دارد.»<ref>{{پک|جامی|۱۳۶۷|ک=بهارستان|ص=۱۰۶}}</ref> هرچند ممکن است سخن جامی با توجه به بعضی از معیارهای امروزین [[نقد ادبی]]، سخن کلی تلقی شود و بعضی از اجزای آن به‌خصوص آنچه دربارهٔ غزل امیرخسرو و [[خاقانی]] است، قابل تأمّل باشد.

یان ریپکا دربارهٔ خمسه امیرخسرو معتقد است: اهمیت آثار امیرخسرو در ادبیات فارسی از این جهت چشمگیر است که در خمسهٔ او داستان‌های رمانتیک برجسته و اشعار حماسی ممتازی دیده می‌شود که موضوع‌های آن‌ها را از نظامی اقتباس کرده‌است. شاعر کم و بیش، رویدادها را به شکل‌های گوناگون تصویر کرده و چنان با سخنوری و [[بلاغت]] موضوع‌ها را پرورانده که گویی در مهارت و استادی دست کمی از نظامی نداشته‌است؛ اما او به ژرفای فلسفه زندگی و مسایل حاد اجتماعی توجهی نکرده در عین حال تردیدی نیست که این تنزل سطح با سلیقهٔ مردم زمان خسرو هماهنگ بوده‌است.

== آثار ==
[[پرونده:Basawan - Alexander Visits the Sage Plato.jpg|بندانگشتی|صحنهٔ دیدار [[اسکندر مقدونی]] از [[افلاطون]]، از کتاب ''[[خمسهٔ نظامی]]'' امیر خسرو دهلوی]]
در تذکره‌ها دربارهٔ تعداد آثار امیر خسرو روایت‌های اغراق‌آمیزی نقل کرده‌اند و از قول او نوشته‌اند که شمار اشعارش از چهارصدهزار بیت بیشتر است. آثار منظوم فارسی او عبارت است از:
* دیوان امیر خسرو، شامل پنج دفتر، هر یک دارای دیباچه‌ای متضمّن سوانح عمر و نکاتی در اسلوب شعری او به قلم خود شاعر؛ بدین قرار:
** [[تحفةالصغر|تحفةالصّغر]]: سروده‌های شانزده تا نوزده سالگی، شامل قصیده‌ها، غزل‌ها، [[ترجیع‌بند]]ها و زندگینامهٔ مشروح شاعر؛
** [[وسط الحیات|وسط‌الحیوة]]: سروده‌های شاعر از بیست تا حدود ۳۲ سالگی، شامل قصیده‌ها، ترجیع‌بندها، قطعه‌ها، غزل‌ها و رباعی‌ها. قصیده‌های این دیوان در ستایش و مراثی «نظام‌الدین اولیاء»، «علاء الدّین محمّد» و «معزّالدّین کیقباد» است؛
** [[غره الکمال|غرّةالکمال]]: سروده‌های ۳۴ تا ۴۳ سالگی او، شامل قصیده‌ها، ترجیع‌بندها و قطعه‌ها، با مقدمه‌ای مبسوط که در آن شرح زندگانی او به تفصیل آمده‌است؛
** [[بقیه نقیه|بقیة نقیّه]]: سروده‌های دوران پیری شاعر، شامل قصیده‌ها، ترجیع‌بندها، رباعی‌ها و یک مثنوی کوتاه. این دیوان حاوی مدایحی است دربارهٔ «علاءالدّین محمدشاه»، پسر او، بعضی امیران دیگر و نیز مرثیه‌ای در مرگ محمدشاه؛
** [[نهایه الکمال|نهایةالکمال]]: سروده‌های واپسین سال‌های حیات شاعر، مشتمل بر ترجیع‌بند، مثنوی، رباعی، غزل و نیز قصیده‌هایی در مدح «سلطان غیاث‌الدین» و مرثیهٔ «سلطان قطب‌الدین مبارکشاه».
* دیوان غزلیات، که چند بار جمع‌آوری شده و در [[هند]] و [[پاکستان]] به چاپ رسیده‌است. نخستین چاپ آن در ۱۸۷۱ م؛ و بار دوم در ۱۳۹۲ هجری در [[لاهور]] منتشر شد. دیوان امیر خسرو بارها در [[هند]] و [[ایران]] تصحیح و چاپ شده‌است.
* [[ثمانیه خسرویه|ثمانیهٔ خسرویه]]: امیر خسرو دهلوی بزرگ‌ترین نمایندهٔ ادبیات فارسی‌زبان هند و نخستین ادامه‌دهندهٔ مکتب ادبی [[نظامی گنجوی]] است. او به نظامی گنجوی اعتقادی تام داشت و به تقلید و در جواب خمسهٔ نظامی خمسه‌ای ساخته‌است شامل:
** [[مطلع‌الانوار]]: بر وزن و شیوهٔ [[مخزن‌الأسرار]]
** [[شیرین و خسرو (امیرخسرو)|شیرین و خسرو]]
** [[مجنون و لیلی (امیرخسرو)|مجنون و لیلی]]: مجنون و لیلی سومین منظومه امیر خسرو است که شاعر در سال ۱۲۹۹ نوشته و یکی از بهترین منظومه‌هایی است که تحت تأثیر لیلی و مجنون نظامی آمده‌است.
** [[آیینه سکندری|آیینهٔ سکندری]]: بر وزن و شیوهٔ [[اسکندرنامه]]
** [[هشت بهشت (امیرخسرو)|هشت بهشت]]: به تقلید از [[هفت پیکر]]
* امیرخسرو دارای تصنیف‌ها و منظومه‌های دیگری نیز به شرح زیر است:
** [[قران‌السعدین]]: مجموعه‌ای از یک سلسله تشبیهات عالی قلمی است که مسایل و موضوعات مختلف را مجسم می‌سازد. به‌علاوه، دو نکتهٔ کاملاً بکر را از اشعار امیر خسرو برای ما روشن می‌کند:
::# اشعاری با یک‌وزن و قافیه که برای عنوان فصول مختلف بسیار مناسبند و می‌توان آن‌ها را به صورت قصیده به یکدیگر مرتبط ساخت.
::# تعدادی غزل که احساسات فصول را قبل از ذکر آن منعکس می‌سازد و در عین حال دارای حالت یکنواختی وزن مثنوی نیست.<ref>{{پک|سدارنگانی|۱۳۴۵|ک=پارسی‌گویان هند و سند|ص=}}</ref>
* [[نه سپهر]]: اثری‌ست با نه بخش که در بحرهای مختلف سروده شده‌است. از آن جمله [[بحر رجز مسدس مطوی]] (مفتعلن مفتعلن مفتعلن) که ابتکار خسروست.<ref>{{پک|سدارنگانی|۱۳۴۵|ک=پارسی‌گویان هند و سند|ص=}}</ref>
* [[مفتاح الفتوح|مفتاح‌الفتوح]]
* [[مثنوی دولرانی و خضرخان]]: عشق‌های خضرخان پسر علاءالدین با دولرانی دختر امیر [[گجرات]] که گذشته از مزایای ادبی، ارزش تاریخی و اجتماعی هم دارند.<ref>{{پک|سدارنگانی|۱۳۴۵|ک=پارسی‌گویان هند و سند|ص=}}</ref>
* [[سه شاهزاده سرندیپ]]: افسانه‌ای است ایرانی که لغت رایج [[سرندیپیتی]] در زبان‌های غربی از آن سرچشمه گرفته.
* اشعار زیر را هم بدو نسبت داده‌اند:
** [[قصیده شکوائیه|قصیدهٔ شکوائیه]]
** [[ماتم غم]]
** [[آینه‌داری دل]]

== جستارهای وابسته ==
* [[زبان فارسی در هندوستان]]

== پی‌نوشت ==
{{پانویس|۲}}

== منابع ==
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =سدارنگانی| نام =هرومل| عنوان = پارسی‌گویان هند و سند | پیوند = http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1548436 |ماه =| سال =۱۳۴۵| ناشر =بنیاد فرهنگ ایران| مکان انتشارات =تهران|شابک=}}
* فرهنگ فارسی [[معین]]، جلد پنجم، اعلام
* دیوان خاقانی، به کوشش دکتر ضیاءالدین سجادی، کتابفروشی زوّار، تهران، چاپ دوم، ۱۳۶۲.
* دیوان خواجو، به تصحیح احمد سهیلی خوانساری، انتشارات پاژنگ، تهران، ۱۳۶۹.
* با کاروان حله، [[عبدالحسین زرین‌کوب|عبدالحسین زرین کوب]]، انتشارات علمی، چاپ ششم، ۱۳۷۰.
* بهارستان، مولانا عبدالرحمان جامی، به تصحیح اسماعیل حاکمی، انتشارات اطلاعات، تهران، ۱۳۶۷.
* تاریخ ادبیات در ایران (جلد سوم)، ذبیح‌الله صفا، انتشارات فردوسی، چاپ سوم، ۱۳۶۳.
* تاریخ فیروزشاهی، ضیاءالدین بَرَنی، به تصحیح شیخ عبدالرشید، علیگر، ۱۹۵۷م.
* تکمله نفحات الانس، عبدالغفور لاری، با تصحیح و توضیح محمود عابدی، جام گل، تهران، ۱۳۸۰.
* جامی (نورالدین عبدالرحمن جامی)، علی اصغر حکمت، [[انتشارات توس]]، ۱۳۶۳.
* خمسه المتحیرین، امیرعلی شیرنوایی، ترجمه نخجوانی، کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، مجموعه حکمت (شماره۱۱۱).
* دیوان کامل جامی، ویراسته هاشم رضی، انتشارات پیروز، بی تا.
* سیرالاولیاء، سید محمدبن علوی کرمانی (= میرخورد)، اسلام‌آباد، ۱۳۵۷.
* سیری در شعری فارسی، عبدالحسین زرین کوب، انتشارات نوین، ۱۳۶۳.
* شعرالعجم، شبلی نعمانی، ترجمه فخر داعی گیلانی، دنیای کتاب، تهران.
* کلیات جامی، نسخه عکسی، شماره ۱۶–۲۲۰۵، کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران.
* کلیات سعدی، به اهتمام [[محمدعلی فروغی]]، امیرکبیر، تهران، چاپ هفتم، ۱۳۶۷.
* مکارم الاخلاق (شرح احوال و زندگانی امیرعلی شیرنوایی)، خواندمیر، با مقدمّه، تصحیح و تحقیق محمداکبر عشیق، مرکز نشر میراث مکتوب، ۱۳۷۸.
* لیلی و مجنون، مکتبی شیرازی، به اهتمام و تصحیح اسماعیل اشرف، کتاب فروشی محمدی شیراز، ۱۳۴۳.
* مرزبان نامه، [[سعدالدین وراوینی]]، به تصحیح محمد روشن، تهران، [[نشر نو]]، چاپ دوم، ۱۳۶۷.
* مطلع الانوار، امیرخسرو دهلوی، با تصحیح و مقدمه طاهراحمد اوغلی محرم اوف، مسکو، ۱۹۷۵ م.
* فوایدالفؤاد، (ملفوظات خواجه نظام الدین اولیاء)، خواجه حسن دهلوی، تصحیح محمدلطیف ملک، افست تهران، [[انتشارات روزنه]]، ۱۳۷۷.
* نفحات الانس، نورالدین عبدالرحمان جامی، با مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمود عابدی، انتشارات اطلاعات، چاپ چهارم، ۱۳۸۲.
* هفت اورنگ، نورالدین عبدالرحمان جامی، به تصحیح و مقدمه آقا مرتضی مدرّس گیلانی، کتابفروشی سعدی، تهران.

== پیوند به بیرون ==
{{ویکی‌گفتاورد}}
{{شاعران هند}}
{{شاعران فارسی ورای مرزهای ایران}}
{{ادبیات فارسی}}
{{تصوف}}
{{تاریخ‌نگاران دوره اسلامی}}
{{داده‌های کتابخانه‌ای}}

[[رده:افراد هندی افغانستانی‌تبار]]
[[رده:افراد هندی ایرانی‌تبار]]
[[رده:تلمیع]]
[[رده:چشتیه]]
[[رده:درگذشتگان ۱۳۲۵ (میلادی)]]
[[رده:زادگان ۱۲۵۳ (میلادی)]]
[[رده:سلطنت دهلی]]
[[رده:شاعران اهل اوتار پرادش]]
[[رده:شاعران اهل دهلی]]
[[رده:شاعران سبک هندی]]
[[رده:شاعران سده ۱۳ (میلادی) اهل هند]]
[[رده:شاعران سده ۱۴ (میلادی) اهل هند]]
[[رده:شاعران صوفی]]
[[رده:شاعران فارسی‌زبان اهل هند]]
[[رده:شاعران فارسی‌زبان سده ۷ (قمری)]]
[[رده:شاعران فارسی‌زبان سده ۸ (قمری)]]
[[رده:شاعران فارسی‌زبان]]
[[رده:شاعران مرد اهل هند]]
[[رده:صوفیان اهل هند]]
[[رده:فهرست افراد برروی تمبرها]]
[[رده:قوالی]]
[[رده:مسلمانان اهل هند]]
[[رده:مقاله‌های ویکی‌پدیا همراه شناسه‌های GND]]
[[رده:نویسندگان دوران قرون وسطی]]