Shahroudi: − رده:خاک‌سپاری‌ها در چهارمنار، + رده:مدفونان در چهارمنار (هات‌کت)

2024-11-09T12:22:11Z

− رده:خاک‌سپاری‌ها در چهارمنار، + رده:مدفونان در چهارمنار (هات‌کت)

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۹ نوامبر ۲۰۲۴، ساعت ۱۲:۲۲
خط ۶۰:		خط ۶۰:
	[[رده:حاکمان سده ۱۵ (میلادی) در خاورمیانه]]		[[رده:حاکمان سده ۱۵ (میلادی) در خاورمیانه]]
	[[رده:حکم‌رانان آسیا در سده ۱۵ (میلادی)]]		[[رده:حکم‌رانان آسیا در سده ۱۵ (میلادی)]]
	[[رده:~~خاک‌سپاری‌ها~~ در چهارمنار]]		[[رده:مدفونان در چهارمنار]]
	[[رده:درگذشتگان ۱۴۷۸ (میلادی)]]		[[رده:درگذشتگان ۱۴۷۸ (میلادی)]]
	[[رده:رهبران به قدرت رسیده از طریق کودتا]]		[[رده:رهبران به قدرت رسیده از طریق کودتا]]
	[[رده:زادگان ۱۴۲۳ (میلادی)]]		[[رده:زادگان ۱۴۲۳ (میلادی)]]
	[[رده:شاهنشاهان]]		[[رده:شاهنشاهان]]

Shahroudi: ابرابزار

2024-11-09T12:20:39Z

ابرابزار

صفحهٔ تازه

{{Infobox monarch
| name =اوزون حسن
| title =[[بیگ]]{{سخ}}شاهنشاه [[ایران]] و خدیو عجم{{سخ}}ملک الملوک الإیرانیة {{سخ}}سلطان السلاطین الإیرانیة {{سخ}}جمشید شوکت و فریدون رایت و دارا درایت<ref name=AMS>{{cite book|last=Muʾayyid S̲ābitī|first=ʻAlī|title=Asnad va Namahha-yi Tarikhi (Historical documents and letters from early Islamic period towards the end of Shah Ismaʻil Safavi's reign.)|year=1967|publisher=Kitābkhānah-ʾi Ṭahūrī|series=Iranian culture & literature|number=46}}, pp. 193, 274, 315, 330, 332, 422 and 430. See also: Abdul Hussein Navai, ''Asnaad o Mokatebaat Tarikhi Iran'' (Historical sources and letters of Iran), Tehran, Bongaah Tarjomeh and Nashr-e-Ketab, 2536, pages 578,657, 701–702 and 707</ref>{{سخ}}پادشاه ایران<ref>H.R. Roemer, "The Safavid Period", in ''Cambridge History of Iran'', Vol. VI, Cambridge University Press 1986, p. 339: "Further evidence of a desire to follow in the line of Turkmen rulers is Ismail's assumption of the title 'Padishah-i-Iran', previously held by Uzun Hasan."</ref>
| image =
File:Hasan Agha.png
| caption =پرتره‌ای از اوزون حسن در نقاشی اروپایی
| reign =۱۴۵۳ – ۶ ژانویهٔ ۱۴۷۸
| full name ={{وسط‌چین}}اوزون حسن بن علی بن قرایولوق عثمان{{پایان وسط‌چین}}
| predecessor =جهانگیر بیگ (نوهٔ [[قره عثمان]])
| successor =[[سلطان خلیل]]
| spouse =سلجوق‌شاه بیگم{{سخ}}دولت‌شاه خاتون{{سخ}}[[دسپینا خاتون]]
| issue =[[سلطان خلیل|خلیل بیگ]]{{سخ}}[[سلطان یعقوب|یعقوب بیگ]]{{سخ}}مقصود بیگ{{سخ}}محمد بیگ{{سخ}}یوسف بیگ{{سخ}}مسیح بیگ{{سخ}}[[حلیمه بیگم]]{{سخ}}زین‌العابدین بیگ
| royal house =
| dynasty =[[آق‌قویونلو]]ها
| father =[[علی بن یولوق عثمان]]
| mother =سارا خاتون
| birth_date =۱۴۲۳ میلادی
| birth_place =
| death_date = ۶ ژانویه ۱۴۷۸ میلادی (۵۵ سال)
| death_place =[[تبریز]] امامزاده چهارمنار تبریز
| date of burial =
| place of burial =[[تبریز]]
}}

'''ابوالنصر حسن بیک''' معروف به '''سلطان حسن بایندر''' یا '''اوزون حسن''' (۱۴۲۳–۱۴۷۸ میلادی) به [[زبان‌های ترکی|ترکی]] به معنای حسن بلند، مقتدرترین سلطان دودمان [[ترکمان (اصطلاح قومی)|ترکمان]] [[آق‌قویونلو]] و پایه‌گذار [[امپراتوری]] کوتاه‌مدتی بود که ۲۵ سال بر [[عراق]]، [[ارمنستان]] و [[جمهوری آذربایجان]] شرق [[آناتولی]] و بخش‌هایی از [[ایران]] امروزی حکومت کرد. وی پدربزرگ [[شاه اسماعیل یکم]] از طرف مادری بود.

== دستیابی به قدرت ==
پس از مرگ [[قره عثمان]] در سال ۸۳۹ ق. هیچ‌کدام از فرزندان به شجاعت و شهامت پدرشان نبودند و چنین می‌نماید که خاندان حاکمه آق‌قویونلو به مدت یک دهه گرفتار آشفتگی و نابسامانی ناشی از منازعات و دسیسه‌های بی‌پایان شدند.<ref>{{پک|آژند|۱۳۸۷|ک=تاریخ ایران کمبریج|ص=۱۷۴}}</ref> اما وقتی جهانگیر فرزند علی‌بیک فرزند قره‌عثمان به قدرت رسید شرایط عوض شد. در زمان حکومت او زمین‌هایی که به دست [[قره‌قویونلو]]ها افتاده بود، کمابیش بازپس گرفته شد. وی در منازعات خانوادگی با دو عمویش قاسم بیک که از سوی [[ممالیک مصر]] حمایت می‌شد و شیخ حسن که تحت حمایت قراقویونلوها بود، وارد جنگ شد. از این زمان بود که اوزون حسن توسط برادرش جهانگیر علیه شیخ حسن گسیل شد و این نبرد با شکست شیخ حسن و مرگ وی همراه بود. اما در تابستان ۱۴۵۳ سرانجام جهانگیر به‌رغم تلاش‌های سخت نتوانست موقعیت خویش را برگرداند و تا پایان عمرش در سال ۸۷۴ ق/۱۴۶۹م در ماردین به سر برد.<ref name=":1">{{پک|آژند|۱۳۸۷|ک=تاریخ ایران کمبریج|ص=۱۷۵}}</ref>

== ازدواج ==
اوزون حسن همچنین خواهرش، خدیجه بیگم را به عقد ازدواج [[شیخ جنید]]، سرکرده جسور [[طریقت صفویه]] در [[اردبیل]]، درآورد.<ref name=":3">{{پک|آژند|۱۳۸۷|ک=تاریخ ایران کمبریج|ص=۱۷۸}}</ref>

== احیای آق‌قویونلوها ==
پس از فراغت از کشمکش‌های خانوادگی که بین سال‌های ۸۶۱–۸۵۸ ق/۱۴۵۷–۱۴۵۴م روی داد، ستارهٔ بخت اوزون حسن درخشیدن گرفت به‌طوری‌که نفوذش بر سرزمین‌های مجاور گسترش یافت.<ref name=":2"/> وی دست به لشکرکشی‌های متعددی زد از جمله شکست اعقاب [[ایوبیان]] و فتح [[حصن کیفا]] در ساحل [[دجله]] (۸۶۶ ق/۱۴۶۲م) و [[قویولوحصار]] در ساحل [[کلکیت چای|رود کلکیت]] (۸۶۳ ق/۱۴۵۹م)، تسخیر قلعه شابین قراحصار در نخستین لشکرکشی وی به [[گرجستان]] (۱۴۵۹م)، اخراج ذوالقدرها از [[خارپوت]] (۸۶۳ ق/۱۴۶۵م)<ref name=":3"/> و در نهایت فتح [[بغداد]] (۸۷۲ ق/۱۴۶۷م) که حاکم وقت آن، پیرمحمد طواشی دست نشانده فرمانروایان [[قره‌قویونلو]] بود.<ref name=":2"/> طبیعی بود که این موفقیت‌ها بدگمانی همسایگان مقتدر او یعنی [[امپراتوری عثمانی]] در غرب، قراقویونلوها در شرق و نیز [[ممالیک مصر]] را در جنوب برانگیزد.<ref name=":3"/> نزدیک‌ترین همسایگان آق‌قویونلو، قراقویونلوها بودند که حتی پیش از قدرت‌گیری اوزون حسن، بین این دو رقیب برخوردهایی صورت گرفته بود. لاجرم در بهار سال ۸۷۱ ق/۱۴۶۷م، یعنی بعد از فتح بغداد، [[جهانشاه]] تصمیم گرفت تا در [[بین‌النهرین]] لشکری علیه آق‌قویونلوها راه بیندازد؛ اما بنا به دلایل مختلف این امر را موقتاً وانهاد و اکثر سپاهیان خود را به [[قشلاق]] فرستاد. اوزون حسن که مترصد فرصت بود، هنگامی که جهانشاه در نزدیکی سنجاق در منطقه چپقچور اردو زده بود به او شبیخون زده و موفق شد آنان را غافلگیر کند. جهانشاه کشته شد و دو فرزندش محمدی (ولیعهد جهانشاه) و ابویوسف اسیر شدند که ابویوسف را کور کرده و محمدی را نیز چندی بعد کشتند.<ref>{{پک|آژند|۱۳۸۷|ک=تاریخ ایران کمبریج|ص=۱۷۹}}</ref> با مرگ جهانشاه پادشاهی قراقویونلو در [[خاور نزدیک]] به پایان رسید. چیزی نگذشت که متصرفات آنان به دست اوزون حسن افتاد و ایلات منفردی که با آنان متحد شده بودند، به [[آق‌قویونلو]]ها پیوستند.<ref name=":4">{{پک|آژند|۱۳۸۷|ک=تاریخ ایران کمبریج|ص=۱۸۰}}</ref>

== دوران شکوفایی آق‌قویونلوها ==
اوزون حسن با پیروزی غیرمنتظره بر جهانشاه در کانون صحنه [[تاریخ ایران]] قرار گرفت. او همچنین هم‌مرز [[امپراتوری تیموری|تیموریان]] گردید. اگرچه وی و پیشینیانش از متحدان تیموریان به‌شمار می‌رفتند، در این زمان این اتحاد و وفاداری با ظهور او در صحنه در بوته تردید و تعویق افتاده بود. شایان ذکر است که توسعه متصرفات جهانشاه به سمت شرق در بلبشوی پس از مرگ شاهرخ (۸۵۰ ق/۱۴۴۷ م) صورت گرفته بود و حتی موقتاً [[هرات]] را نیز دربرگرفته بود؛ لذا استمداد حسنعلی، پسر دیگر جهانشاه، از [[ابوسعید گورکان|ابوسعید]]، بهانه‌ای به او می‌داد تا برای بازپس‌گیری مناطق متصرفه ترکمانان به سمت غرب براند.<ref name=":4"/> مذاکرات برای جلوگیری از پیشرفت ابوسعید نتیجه‌ای نداد اما سرنوشت به روی اوزون حسن لبخند زد. ابوسعید که با سواره‌نظام خود در جلو می‌تاخت بدون توجه به خطوط ارتباطیش و نیز سرمای سخت [[آذربایجان]]، پس از اینکه در [[دشت مغان]] در حاشیه شعب سفلای رود [[ارس]] محاصره شد، در ۱۴ رجب ۸۷۳ ق/۲۸ ژانویه ۱۴۶۹م شکست سختی از اوزون حسن خورد. ابوسعید اسیر شد و پس از ده روز به قتل رسید. پس از سقوط ابوسعید، حاکمیت [[دودمان تیمور]]یان در شرق ایران، [[افغانستان]] و [[ترکستان]] تا چند دهه ادامه یافت و اوزون حسن قصد حمله به قلمرو تیموریان پیدا نکرد؛ اما خطری که شایسته نام آنان باشد برای آق‌قویونلوها به‌وجود نیامد و لاجرم آق‌قویونلوها قدرت بلامنازع ایران شدند. در سال ۱۴۷۱م اوزون حسن پایتختش را از [[دیاربکر]] به [[تبریز]] منتقل کرد. او با این انتخاب اقامتگاهی را برگزید که به‌طور سنتی پایتخت قراقویونلوها و مرکز عملیاتی [[ایلخانان]] و بازماندگانشان [[آل جلایر]] بود.<ref>{{پک|آژند|۱۳۸۷|ک=تاریخ ایران کمبریج|ص=۱۸۱}}</ref>

== ایجاد رابطه با دولت‌های اروپایی ==
خبر ظهور شگفت‌انگیز اوزون حسن نه فقط در میان همسایگان شرقی، بلکه در بین قدرت‌های غربی نیز پیچید. پاپ [[نیکلاس پنجم]] که از زمان [[فتح قسطنطنیه]] منافع خود را در شرق مدیترانه در خطر می‌دید، در سال ۱۴۵۴م هیأتی را به ایران گسیل داشت. اوزون حسن در وهله اول برای انعقاد پیمانی علیه [[عثمانیان]] اعلام آمادگی نکرد، ولی چندی بعد در سال ۱۴۶۰م گروهی از سفیران شاهان آناتولی وارد [[رم]] شدند و از آنجا به دربار سایر شاهان اروپایی رفتند که ایلچی ترکمانان نیز در این هیئت بود. سرانجام [[جمهوری ونیز|ونیز]] به عنوان سخنگوی اصلی کشورهای غرب و اوزون حسن هم با موقعیت مشابهی در شرق به سال ۱۴۵۸م به توافق‌های مقدماتی رسیدند که منجر به پیمانی در سال ۱۴۶۴م شد و زمانی که مسئله هیئت سیاسی [[کاترینو زنو]] پیش آمد، این روابط قوت بیشتری یافت. زنو مدت زیادی در تبریز بود و از طریق همسرش که می‌گویند دخترِ برادر [[دسپینا خاتون]] بود با اوزون حسن نسبت داشت. هدف تمام این مذاکرات عملیات نظامی مشترک و یکپارچه برای از بین بردن امپراتوری عثمانی بود. اوزون حسن درخواست مصرانه داشت که ونیز باید او را مجهز به [[توپخانه]] و سایر [[سلاح گرم|اسلحه گرم]] سازد تا بتواند بر عثمانیان که پیشتر به این سلاح دست یافته بودند، برتری یابد. این سلاح‌ها طبق تصمیم مجلس سنا در ۴ فوریه ۱۴۷۳م برای اوزون حسن ارسال شد.<ref>{{پک|آژند|۱۳۸۷|ک=تاریخ ایران کمبریج|ص=۱۸۲}}</ref>

== برخورد با امپراتوری عثمانی ==
خصومت اوزون حسن با [[امپراتوری عثمانی]] بی‌سابقه نبود. در واقع اوزون حسن با ازدواج خود با دسپینا طرف پیمانی شد که [[امپراتوری ترابوزان|حاکمان ترابوزان]]، [[گرجستان]] و [[قرامان]] علیه عثمانیان منقعد کرده بودند. اوزون حسن تنها یک سال پس از آن با گسیل هیأتی به باب عالی، از سلطان عثمانی خواسته بود که از باج و خراج سالانه [[طرابزون]] چشم پوشد. در ضمن به سلطان هدایایی را یادآوری کرده بود که باب عالی هر سال ارسال می‌کرد و مدت پنجاه سال بود که قطع شده بود. کمی بعد اوزون حسن بر امارت‌نشین کوچک [[قویلوحصار]] حمله برد که بر راه‌های مرکزی تا شرق [[آناتولی]] و ترابوزان مسلط بود. هنگامی که سلطان [[محمد دوم]] در سال ۸۶۵ ق/۱۴۶۱م آماده حمله به ترابوزان شد، اوزون حسن سپاهیان خویش را گسیل داشت تا بین [[ارزنجان]] و [[کماخ]] با او مواجه شوند؛ گو اینکه او پس از چندین برخورد بی‌حاصل، دریافت که نمی‌تواند اهداف سلطان محمد فاتح را مهار کند و بالاجبار ناظر فتح ترابوزان به دست عثمانیان بود.<ref name=":5">{{پک|آژند|۱۳۸۷|ک=تاریخ ایران کمبریج|ص=۱۸۳}}</ref> از دیگر سو اوزون حسن برای حفظ تماس مستقیم با متحدان اروپایی درصدد استیلا بر پاره‌ای از سواحل آناتولی روبروی جزیره [[قبرس]] بود. راهی که از سرزمین [[قرامان]] می‌گذشت. هنگامی که در سال ۸۶۸ ق/۱۴۶۴م بین اسحاق و برادرش پیراحمد بر سر جانشینی پدر اختلاف بروز کرد، استمداد اسحاق از اوزون حسن فرصت مقتضی را به دست داد. همه چیز آماده شد و اسحاق به کمک ترکمانان تاج و تخت خود را به دست آورد. اما این وضعیت پایدار نبود و با دخالت باب عالی، در بهار همان سال [[قونیه]]، پایتخت قرامان‌ها، به وضع پیشین بازگشت.<ref name=":5"/> پس از آن اوزون حسن درصدد دخالت و تلاقی برنیامد تا اینکه در سال ۱۴۷۲م نیروی مجهزی را به‌ظاهر علیه [[ذوالقدریان|ذوالقدرها]] در ابولستان، ولی در واقع علیه [[قرامانیان|قرامان‌ها]] گسیل داشت. در ماه اوت، سپاهیان ترکمان [[توقات]] را غارت کردند و از طریق [[سیواس]] به [[قیصریه (ترکیه)|قیصریه]] و قرامان فشار وارد آوردند. البته هدف اصلی اوزون حسن ارتباط با متحدان غربی و در ساحل مدیترانه و تحویل گرفتن اسلحه گرم بود که از ونیز بدانجا وارد می‌شد.<ref>{{پک|آژند|۱۳۸۷|ک=تاریخ ایران کمبریج|ص=۱۸۴}}</ref> هنگامی که خبر ویرانی و غارت توقات به سلطان محمد دوم رسید، دریافت که موقع عمل فرا رسیده است؛ لذا اردوی شاهی را به ساحل آسیایی [[تنگه بسفر|بسفر]] منتقل کرد تا بتواند در بهار بی هیچ وقفه‌ای به سمت شرق آناتولی رهسپار شود. در نخستین برخورد میان دو نیرو در [[ارزنجان]]، پیروزی ازآن سپاهیان اوزون حسن بود؛ اما در نبرد سرنوشت‌سازی که در ۱۶ ربیع‌الاول ۸۷۸ ق/۱۱ اوت ۱۴۷۳م در نزدیکی روستای باشکنت در [[اوتلوق‌بئلی]] رخ داد و هر دو سلطان حضور داشتند، عثمانیان پیروز شدند. نتیجه این کشمکش پیمان صلحی بود که به وسیله آن رود [[فرات]] مرز غربی امپراتوری ترکمانان شد.<ref>{{پک|آژند|۱۳۸۷|ک=تاریخ ایران کمبریج|ص=۱۸۵}}</ref>

== آخرین کشمکش‌ها ==
از رویدادهای مهم پس از آن شورش پسران او اوغورلو محمد در [[شیراز]] و مقصود در [[بغداد]] در سال ۸۷۹ ق/۱۴۷۴م و طغیان برادرش اویس در [[روحاً]] در ۸۸۰ ق/۱۴۷۵م شایسته ذکر هستند که با مهارت نظامی اوزون حسن سرکوب شدند.<ref>{{پک|آژند|۱۳۸۷|ک=تاریخ ایران کمبریج|ص=۱۸۶}}</ref>

== مرگ و میراث ==
[[پرونده:Map_Aq_Qoyunlu_1478-en.png|بندانگشتی|250x250پیکسل|قلمرو [[آق‌قویونلو]]ها در زمان مرگ اوزون حسن (در سال ۱۴۷۸ میلادی).]]
هنگامی که اوزون حسن در اول شوال ۸۸۲ ق/۵ ژانویهٔ ۱۴۷۸م در سن ۵۳ سالگی آخرین نفس‌هایش را کشید، پشت سر خود [[امپراتوری]] [[ترکمان (اصطلاح قومی)|ترکمانی]] به‌جا گذاشت که بسیار وسیع‌تر از امپراتوری [[جهانشاه|جهانشاه قراقویونلو]] در یازده سال پیش بود.<ref name=":6">{{پک|آژند|۱۳۸۷|ک=تاریخ ایران کمبریج|ص=۱۸۷}}</ref> اوزون حسن در کنار توانایی‌های نظامی دارای مهارت‌های چشمگیر سیاسی بود. این توانمندی به ویژه در مقطع نهایی سلطنت او (یعنی از سال ۸۷۵ ق/۱۴۷۱م تا ۸۸۲ ق/۱۴۷۸م) آشکار شد. قانون‌نامهٔ ''[[حسن پادشاه]]'' که نوعی [[قانون اساسی]] بود به این دوره تعلق دارد و دربرگیرندهٔ مسائلی است پیرامون [[امور مالی دولتی|امور مالی]] بخش‌های متفاوتی از امپراتوری وی که به احتمال فراوان از روزگار کهن در آن‌ها رواج داشته و بیشتر با این هدف تنظیم و گردآوری شده که با عدم اخذ مالیات‌های افزوده بر [[مالیات]] موجود از اجحاف بر مردم جلوگیری کند.<ref name=":6"/> گویا در زمان وی کتاب‌های زیادی به [[زبان ترکی قدیم آناتولی|ترکی]] ترجمه شد. اوزون حسن حتی دستور داد تا [[قرآن]] را به ترکی ترجمه کنند.<ref name=":2"/>

== پانویس ==
{{پانویس|۲}}

=== منابع ===
* {{یادکرد کتاب|عنوان=[[تاریخ ایران کمبریج]]|نام=|نام خانوادگی|مترجم=[[یعقوب آژند]]|سال=۱۳۸۷|مکان=تهران|شابک=۱-۴۹-۵۶۲۰-۹۶۴-۹۷۸|جلد=ششم (دوره تیموریان)}}
{{ترتیب‌پیش‌فرض:حسن، اوزون}}
[[رده:حاکمان آق‌قویونلوها]]
[[رده:حاکمان ترک]]
[[رده:حاکمان سده ۱۵ (میلادی) در خاورمیانه]]
[[رده:حکم‌رانان آسیا در سده ۱۵ (میلادی)]]
[[رده:خاک‌سپاری‌ها در چهارمنار]]
[[رده:درگذشتگان ۱۴۷۸ (میلادی)]]
[[رده:رهبران به قدرت رسیده از طریق کودتا]]
[[رده:زادگان ۱۴۲۳ (میلادی)]]
[[رده:شاهنشاهان]]

اوزون حسن - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Shahroudi: − رده:خاک‌سپاری‌ها در چهارمنار، + رده:مدفونان در چهارمنار (هات‌کت)

Shahroudi: ابرابزار