https://www.islamical.org/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%A8%D9%87%D8%AC%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%88%D8%ADبهجتالروح - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-13T01:01:06Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.41.1https://www.islamical.org/w/index.php?title=%D8%A8%D9%87%D8%AC%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%88%D8%AD&diff=92557&oldid=prevShahroudi: ابرابزار2024-10-01T12:53:54Z<p>ابرابزار</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>'''''بَهجَت الرّوح''''' رسالهای دربارهٔ موسیقی است که توسط شخصی با نام ''[[عبدالمومن بن صفیالدین گرگانی]]'' نوشته شده است. اهمیت این رساله از آن جهت است که از معدود رسالات موسیقی مربوط به سدههای دهم و یازدهم [[هجری قمری]] است.<br />
<br />
== کلیات ==<br />
''بهجت الروح'' به احتمال زیاد در [[سده ۱۰ (قمری)|قرن دهم]] یا [[سده ۱۱ (قمری)|یازدهم ه. ق]] و به [[زبان فارسی]] نوشته شده است.<ref>{{پک|ستایشگر|۱۳۸۱|ک=واژهنامهٔ موسیقی ایران زمین|ص=۱۶۳}}</ref><ref>{{پک|رابینو|۱۳۴۶|ک=رساله موسیقی بهجت الروح|ص=۴}}</ref> [[پرویز ناتل خانلری]] بر نسخهای از این اثر که به صورت یک کتاب در سال ۱۳۴۶ [[هجری خورشیدی|ه. خ]] منتشر شد مقدمهای نوشته است و در آن شرح داده که یکی از اعضای [[مجلس سنای ایران]] بهطور تصادفی نسخهای دستنویس از ''بهجت الروح'' را در یک کتابفروشی در اروپا پیدا میکند و به ایران میآورد و [[بنیاد فرهنگ ایران]] (که در سال ۱۳۴۳ بنیانگذاری شده بود و خانلری دبیرکل آن بود) نسبت به عکسبرداری، سنجش اصالت و نهایتاً چاپ آن اقدام میکند. این نسخه از کتاب، به تصحیح دو [[خاورشناس]] مشهور بوده: [[هنری جورج فارمر]] که مصحح و مترجم رسالهٔ [[موسیقی کبیر]] فارابی و چندین مقاله در مورد موسیقی اسلام و ایران بود، و [[یاسنت لویی رابینو]] که کتابهای بسیاری در مورد تاریخ و جغرافیای ایران و به ویژه [[گیلان]] و [[مازندران]] منتشر کرده بود. این نسخه به انگلیسی بود و رابینو در مقدمهاش نوشته بود که به درخواست فارمر دو نسخهٔ خطی از اصل اثر را مقابله و تصحیح کرده بوده و سپس به [[زبان انگلیسی|انگلیسی]] ترجمه کرده بوده و برای نشر به فارمر فرستاده بوده اما مدت کوتاهی پس از آن خود درگذشته بوده است. فارمر نیز یادداشتهایی بر آن افزوده بوده اما پیش از آن که موفق به چاپ آن بشود درگذشته بوده و خانلری حدس میزند که وراث او این اثر چاپ نشده را به کتابفروشی فروخته بودند.<ref>{{پک|رابینو|۱۳۴۶|ک=رساله موسیقی بهجت الروح|ص={{چر}}۳–۴}}</ref><br />
<br />
== نویسنده ==<br />
نام نویسندهٔ این رساله در خود آن به صورت ''عبدالمومن بن صفیالدین بن عزالدین بن محیالدین بن نعمت بن قابوس بن وشمگیر'' آمده است، که یعنی نویسنده خود را از نسل پنجم نوادگان [[قابوس وشمگیر]] (از امیران [[پادشاهی زیاری]] که در قرن چهارم ه.ق میزیست) برشمرده است.<ref>{{پک|رابینو|۱۳۴۶|ک=رساله موسیقی بهجت الروح|ص={{چر}}۱۰–۱۱}}</ref><br />
<br />
به عقیدهٔ خانلری، این نام احتمالاً ساختگی است و روشن است، پدرش صفیالدین بهطور یقین [[صفیالدین ارموی]] (نظریهپرداز بزرگ سدهٔ هفتم ه.ق) نبوده است. همچنین تاریخ رساله با این مدعا که وی نوادهٔ پنجم قابوس وشمگیر باشد سازگار نیست و متن آن هم با سبک متون قرن چهارم و پنجم ه.ق مطابقت ندارد. به گفتهٔ خانلری این مدعا در نسخههای خطی متعددی که از این اثر موجود است تکرار شده است.<ref>{{پک|رابینو|۱۳۴۶|ک=رساله موسیقی بهجت الروح|ص=۴}}</ref> فارمر نیز در مقدمهای که بر این کتاب نوشته، در مورد هویت نویسندهٔ اثر تشکیک کرده است، تاریخ نگارش اثر را [[سده ۱۷ (میلادی)|قرن هفدهم میلادی]] یا پس از آن دانسته است و از این رو آن را به عنوان یکی از معدود رسالههای موسیقی این دوره حائز اهمیت برشمرده است.<ref>{{پک|رابینو|۱۳۴۶|ک=رساله موسیقی بهجت الروح|ص=۷}}</ref><br />
<br />
== تاریخ نگارش ==<br />
نویسنده در متن رساله اشاره میکند که آن را برای [[سلطان محمود غزنوی]] (درگذشته در سدهٔ پنجم ه.ق) نوشته و از [[ملکشاه سلجوقی]] نیز نام میبرد. در عین حال وی به سخنانی از [[فریدالدین عطار]]، [[ابن سینا]]، [[سعدی]] و [[خاقانی]] هم اشاره کرده و نغمههایی را نیز از [[عبدالقادر مراغهای]] (مؤلف جامعالالحان که در سدهٔ نهم ه.ق درگذشت) نقل کرده است. گسترهٔ زمانی این موارد با هم سازگار نیست و صحت ادعای وی در خصوص نوشتن اثر در دورهٔ غزنویان را دچار تردید میکند.<ref>{{پک|رابینو|۱۳۴۶|ک=رساله موسیقی بهجت الروح|ص={{چر}}۱۰–۱۱}}</ref> همچنین در رساله به [[علی بن ابیطالب]] با تعابیری که بین [[شیعه|شیعیان]] رایج است اشاره شده که این با نگاشتن آن برای سلطان محمود (که سرسختانه از مذهب [[تسنن]] جانبداری میکرد) ناسازگار است.<ref>{{پک|بضام|۱۳۹۳|ک=دانشنامه جهان اسلام|ص=مدخل ''بهجت الروح''}}</ref><br />
<br />
== نسخهها ==<br />
بنا بر مقدمهای که رابینو بر نسخهٔ انگلیسی نوشته است، دست کم سه نسخهٔ خطی فارسی از این اثر در کتابخانههایی خارج از ایران نگهداری میشده است، از جمله در [[کتابخانه بادلین]]، کتابخانهٔ [[دانشگاه کمبریج]] و کتابخانهٔ [[دانشگاه آکسفورد]]. نسخهٔ دانشگاه کمبریج به اشتباه «بهجت الرواج» نامگذاری شده و توسط [[ادوارد براون]] به آن دانشگاه وقف شده بوده است. نسخهٔ دانشگاه آکسفورد نیز در سال ۱۰۳۶ هجری (برابر سپتامبر ۱۶۲۷ میلادی) و به خط ''قاسم بن نظرعلی'' در [[اصفهان]] نوشته شده است.<ref>{{پک|رابینو|۱۳۴۶|ک=رساله موسیقی بهجت الروح|ص={{چر}}۹–۱۰}}</ref><br />
<br />
خانلری نیز در مقدمهای که بر ترجمهٔ فارسی این نسخهٔ انگلیسی نوشته، از وجود نسخهٔ فارسی دیگری خبر داده است که پیش از چاپ کتاب توسط بنیاد فرهنگ ایران مورد استفاده قرار گرفته تا متن فارسی با کمک آن تصحیح گردد، اما اشارهای به محل نگهداری این نسخه نکرده است.<ref>{{پک|رابینو|۱۳۴۶|ک=رساله موسیقی بهجت الروح|ص={{چر}}۵–۶}}</ref><br />
<br />
== محتوا ==<br />
نویسندهٔ رساله تأکید کرده که آن را بر اساس منابع [[زبان عربی|عربی]] و [[زبان یونانی|یونانی]] نوشته است.<ref>{{پک|بضام|۱۳۹۳|ک=دانشنامه جهان اسلام|ص=مدخل ''بهجت الروح''}}</ref> محتویات این رساله شامل بخشهای زیر است:<ref>{{پک|رابینو|۱۳۴۶|ک=رساله موسیقی بهجت الروح|ص={{چر}}۱۲–۱۴}}</ref><br />
* مقدمه: به نگارش اثر و منابع به کار گرفته شده برای آن اشاره میکند.<br />
* باب ۱: در این بخش نویسنده اشاره میکند که [[جبرئیل]] (که روح الامین هم نامیده میشود) پایهگذار موسیقی است و با استفاده از موسیقی روح را به بدن انسان دمیده است؛ نام رساله نیز از همین موضوع نشئت گرفته است.<br />
* باب ۲: داستانهایی در مورد قدیمیترین حکمای علم موسیقی طرح میکند، و از جمله به داستان [[سیمرغ]] (از کتاب [[منطقالطیر]] عطار) اشاره میکند و ذکر میکند که [[افلاطون]] موسیقی را از این پرنده آموخت.<br />
* باب ۳: دربارهٔ نسبت موسیقی با وجود انسان، نحوهٔ تولید صدا از بدن انسان، و تأثیرات شفابخش موسیقی بر بدن انسان است و به برخی نوشتههای [[ابن سینا]] در همین باره اشاره میکند.<br />
* باب ۴: به رابطهٔ بین موسیقی و نجوم و ستارگان میپردازد و از دوازده [[مقام (موسیقی)|مقام]] موسیقی و ۲۴ شعبهٔ آنها نام میبرد.<br />
* باب ۵: دربارهٔ اصول و بحور موسیقی (اوزان و [[ضربآهنگ]] موسیقی) بحث میکند.<br />
* باب ۶: به علم [[ادوار]] میپردازد، مجدداً از ۱۲ مقام اصلی نام میبرد و ۲۴ شعبهٔ آنها و نیز شش آواز اصلی را با ذکر روابطشان با یکدیگر شرح میدهد.<br />
* باب ۷: به ترکیب پردهها و رابطهاش با حرکات سیارات میپردازد.<br />
* باب ۸: در باب این که در مجالس مختلف چه آوازی باید خواند.<br />
* باب ۹: نام بانگهای هر مقام را شرح میدهد.<br />
* باب ۱۰: به سلوک اهل موسیقی میپردازد و پانزده پند برای موسیقیدانان ارائه میکند.<br />
* خاتمه: به منشأ مقامها میپردازد و مدعی میشود که هفت مقام را پیامبران کشف کردهاند و بعداً پنج مقام دیگر به آنها افزوده شده است.<br />
<br />
== نقد ==<br />
محتویات رساله اگر چه به آثار عبدالقادر مراغهای و صفیالدین ارموی شباهتهایی دارید، اما حاوی نکاتی افسانهای، غیر علمی و مبالغهآمیز و گاه بدیع است، از جمله حلول روج به جسم آدمی در پی آواز خواندن [[جبرئیل]] در [[راست (مقام موسیقی)|مقام راست]]، یا الهامپذیری نغمههای از صدای حیوانات مثلاً [[بوسلیک]] از [[موش]]، [[دوگاه]] از [[گربه]]، و [[چهارگاه]] از [[خر|حمار]]. همچنین برخلاف رسالههای موسیقی دیگر همعصر خود، این رساله به تقسیم وتر (نحوهٔ [[ادوار#دستانبندی|دستانبندی]] سازها) اشارهای نکرده است. با این حال، از آنجا که این اثر از معدود آثار مربوط به موسیقی است که پس از قرن نهم ه.ق نگارش شده، آن را حائز اهمیت میدانند.<ref>{{پک|بضام|۱۳۹۳|ک=دانشنامه جهان اسلام|ص=مدخل ''بهجت الروح''}}</ref> همچنین در این رساله پیدایش برخی مقامها به برخی پیامبران نسبت داده شده (مثلاً مقام راست به [[آدم]]، مقام [[عشاق (مقام موسیقی)|عشاق]] به [[موسی]]، مقام [[عراق (مقام موسیقی)|عراق]] به [[یوسف]] و [[رهاوی]] به [[اسماعیل]]) که در دیگر رسالههای موسیقی سابقه ندارد.<ref>{{پک|مبتقا|۱۳۸۶|رساله موسیقی بهجت الروح|ص=۴۹}}</ref><br />
<br />
== پانویس ==<br />
<br />
=== ارجاعات ===<br />
{{پانویس|۲}}<br />
<br />
=== منابع ===<br />
* {{یادکرد وب| نام خانوادگی = بضام | نام = وحید | عنوان = بهجت الروح | نشانی = http://rch.ac.ir/article/Details/12115 | ناشر = [[دانشنامه جهان اسلام]] | سال = ۱۳۹۳ | تاریخ بازبینی = ۳ مه ۲۰۱۸}}<br />
* {{یادکرد کتاب | عنوان = رساله موسیقی بهجت الروح | نام خانوادگی = رابینو | نام = یاسنت لویی | پیوند نویسنده = یاسنت لویی رابینو | ناشر = بنیاد فرهنگ ایران | سال = ۱۳۴۶ | شهر = تهران}}<br />
* {{یادکرد کتاب| عنوان = واژهنامهٔ موسیقی ایران زمین |جلد= اول| نام خانوادگی= ستایشگر | نام= مهدی| ناشر= اطلاعات| شهر=تهران| سال=۱۳۸۱| شابک=۹۶۴-۴۲۳-۳۰۵-۰}}<br />
* {{یادکرد ژورنال| عنوان = رساله موسیقی بهجت الروح | نام خانوادگی = مبتقا | نام = مهدی | ژورنال = مقام موسیقایی | جلد = ۱۰ | شماره = ۴۰ | صفحات = ۴۶–۴۹ | سال = ۱۳۸۶ | نشانی = http://www.ensani.ir/storage/Files/20100912091400-رساله%20موسیقی%20بهجت%20الروح؛%20مروری%20بر%20رساله%20و%20موسیقی.pdf | تاریخ بازبینی = ۳ مه ۲۰۱۸}}<br />
<br />
[[رده:رسالهها]]<br />
[[رده:کتابهای فارسی]]<br />
[[رده:کتابهای موسیقی]]</div>Shahroudi