Shahroudi: ابرابزار

2024-10-07T04:33:09Z

ابرابزار

صفحهٔ تازه

{{برای|کتابی با همین عنوان از کلیفورد ادموند باسورث|تاریخ سیستان (کتاب باسورث)}}
{{جعبه اطلاعات کتاب
| عنوان = تاریخ سیستان: تألیف در حدود ۴۴۵–۷۲۵
| عنوان اصلی =
| برگرداننده =
| ویراستار =
| به کوشش = محمدتقی بهار (ملک‌الشعرا)
| تصویر = Tarikh-e-Sistan Bahar.pdf
| زیرنویس تصویر =
| نویسنده = ناشناس
| تصویرگر =
| طراح جلد =
| زبان = فارسی
| مجموعه =
| موضوع = تاریخ
| سبک =
| ناشر =
| ناشر فارسی =
| محل انتشارات =
| تاریخ نشر =
| تاریخ نشر فارسی =
| محل ناشر فارسی =
| تاریخ نگارش =
| نوع رسانه =
| صفحه =
| قطع =
| اندازه وزن =
| شمارگان =
| نوبت چاپ =
| تعداد جلد =
| شابک =
| کتاب‌خانهٔ ملی ایران =
| دیوئی =
| کتابخانه کنگره =
| پس از =
| پیش از =
}}
'''''تاریخ سیستان''''' از نوشته‌های کهن به [[زبان فارسی]] است که چندین تن (احتمالاً دو نفر) در طی سده‌های پنجم تا هشتم قمری آن را به نگارش درآورده‌اند. این کتاب جدا از ارزش تاریخی، از نظر زبان و ادبیات فارسی اهمیت بسیار زیادی دارد.<ref>{{پک/بن|خرداد ۱۳۷۷|ف=|ک=سیری در «تاریخ سیستان»|ص=}}</ref>

== تألیف کتاب و چاپ تصحیح آن ==
از مجموعه‌ای که با عنوان «تاریخ سیستان» شناخته شده تنها یک نسخهٔ خطی متعلق به سال [[۸۳۹ (خورشیدی)|۸۳۹]] [[خ.|خورشیدی]] (۸۶۴ قمری) به دست آمده. این نسخه از روی نسخهٔ قدیمی‌تری نوشته شده که به گمان بهار می‌توانسته نسخهٔ اصل مؤلف بوده باشد و شاید تألیف آن حوالی سال [[۷۰۴ (خورشیدی)|۷۰۴]] [[خ.]] (۷۲۵ ق) به اتمام رسیده.<ref>{{پک/بن|۱۳۸۱|ف=|ک=تاریخ سیستان|ص=مقدمه مصحح (ج)}}</ref><ref>{{پک/بن|۱۳۵۶|ف=|ک=سبک‌شناسی|ص=}}</ref> این کتاب تألیف یک نفر نیست، بلکه دو یا سه نفر یکی پس از دیگری آن را به نگارش درآورده‌اند. نخستین بار این مجموعه در [[روزنامه ایران قدیم]] (از شمارهٔ ۴۷۴ تا ۵۶۴ مورخه ۱۲۹۹ تا ۱۳۰۲ قمری) از روی نسخهٔ خطی چاپ شد. این نسخه اندکی پس از آن به دست ملک‌الشعرا افتاد و او پس از تصحیح و افزودن پاورقی، آن را برای چاپ در اختیار وزارت معارف ایران قرار داد.<ref>{{پک/بن|۱۳۸۱|ف=|ک=تاریخ سیستان|ص=مقدمه مصحح}}</ref> «تاریخ سیستان» در حقیقت نامی است که در پاورقی روزنامه ایران قدیم به آن داده شد و بهار آن را در تصحیح خود حفظ کرد. روشن نیست که نام اصلی این مجموعه چه بوده، هر چند که در بخش‌هایی از کتاب به نوشته‌های دیگری با نام‌های «فضایل سیستان» و «اخبار سیستان» و «تاریخ» به معنای کتاب اشاره شده.<ref>{{پک/بن|۱۳۸۱|ف=|ک=تاریخ سیستان|ص=مقدمه مصحح}}</ref><ref>{{پک/بن|۱۳۷۵|ف=|ک=متون تاریخی به زبان فارسی|ص=۱۳–۱۵}}</ref> به گفتهٔ بهار خواننده‌ای که در زمانی نامعلوم پیش از او به نسخهٔ خطی دسترسی داشته اشعاری از خود را به حاشیه‌های متن وارد کرده بوده و گاهی متن نوشته را تغییر داده بوده، و این دستکاری‌ها به متن چاپ شده در پاورقی روزنامه ایران قدیم وارد شده بود. به گفتهٔ او این دخل و تصرف در نسخهٔ خطی واضح بوده و او توانسته نوشتهٔ تصحیح شده را از آنها بزداید.<ref>{{پک/بن|۱۳۸۱|ف=|ک=تاریخ سیستان|ص=مقدمه مصحح (آ)}}</ref><ref>{{پک/بن|۱۳۵۶|ک=سبک‌شناسی|ص=}}</ref> بهار در مقدمهٔ کتاب، احتمال شروع تألیف متن به دست مولانا شمس‌الدین محمد موالی و اتمام آن به دست محمود ابن یوسف اصفهانی را مطرح کرده.<ref>{{پک/بن|۱۳۸۱|ف=|ک=تاریخ سیستان|ص=مقدمه مصحح (و)}}</ref>

== ساختار و سبک نوشتاری کتاب ==
{{نقل قول۲|left|[...] در هر صفحه مطلبی تازه و خبری نادر و نامی بی‌سابقه دیده می‌شود که آنهمه را هر یک بجای خود در حواشی باز نمودیم، تا داد این کتاب عزیز که در شرف انقراض و بخت ایرانیان و دوستاران زبان پارسی آنرا صیانت کرده است تا حدی داده شود [...] |محمد تقی بهار|تاریخ سیستان، مقدمه مصحح}}

در صورت کنونی، کتاب در دو بخش مجزا با سبک‌های متمایز نوشته شده است. بخش اول که کتاب بخش اعظم آن نیز هست سبکی بسیار کهن دارد و به‌احتمال متعلق به قرن پنجم هجری قمری است. قسمت دوم کتاب در قرن هشتم نوشته شده است و کسی شرح حوادث بعد را به‌طور خیلی خلاصه ضمیمهٔ کتاب کرده است. بخش اول کتاب بیش از ده برابر بخش دوم است.<ref>{{پک/بن|شهریور ۱۳۷۸|ک=نگاهی به سبک تاریخ‌نگاری تاریخ سیستان|ص=}}</ref>

بهار تاریخ سیستان را برخلاف التفهیم کتابی با انشای یکدست نمی‌داند. او فصل‌های آغازین کتاب را که از نثرهای پیشین نقل قول شده معرف نثر ابولموید و بشر مُقسم می‌داند و باقی بخش نخست را نثری بسیار قدیمی و نمودار سبک بلعمی. بخش دوم کتاب به گفتهٔ او با سبکی دگرگونه نوشته شده که باید آن را مخلوطی از دورهٔ دوم (قرن ششم) و دورهٔ سوم یعنی قرن هفتم و عصر مغول دانست. او همچنین بخش‌های ترجمه شده را بسیار شبیه به جمله‌بندی عربی آن دوران می‌داند.<ref>{{پک/بن|۱۳۵۶|ف=|ک=سبک‌شناسی|ص=۴۵}}</ref>

== اهمیت کتاب ==
{{نقل قول۲|left|اول کسیکه ما را بوجود این کتاب نفیس آگاه کرد، فاضل محترم آقای [[عبدالعظیم قریب|میرزا عبدالعظیم خان گرکانی]] بود که در چند سال پیش ازین قسمتی از اشعار محمد وصیف را بعنوان قدیمیترین شعر فارسی در یکی از مجلات طهران منتشر ساخت. |محمد تقی بهار|تاریخ سیستان، مقدمه مصحح}}

در تاریخ سیستان داستان‌ها و اطلاعات ارزشمند تاریخی‌ای آمده که در نوشته‌های دیگر دیده نشده، از جمله ماجرای سرودن نخستین شعر [[فارسی دری]] و شاعران پارسی‌گوی دربار [[یعقوب لیث صفاری]]:<ref>{{پک/بن|تیر ۱۳۸۶|ف=|ک=نکته‌ای از تاریخ سیستان و اولین شعر فارسی|ص=}}</ref>

{{گفتاورد| پس شعرا [یعقوب] را شعر گفتندی به تازی: {{شعر}}{{ب| قد اکرم اللّه اهل المصر و البلد| بمُلک یعقوب ذوالاَفضال و العُدد}}{{پایان شعر}} [...] چون این شعر برخواندند او عالم نبود، درنیافت. [[محمد پسر وصیف سگزی|محمد بن وصیف]] حاضر بود و دبیر رسایل او بود و ادب نیکو دانست و بدان روزگار نامهٔ پارسی نبود. پس یعقوب گفت: چیزی که من درنیابم چرا باید گفت؟ محمد وصیف پس شعر پارسی گفتن گرفت و پیش ازو کسی نگفته بود که تا پارسیان بودند سخن ایشان به رود بازگفتندی، بر طریق خسروانی، و چون عجم برکنده شدند و عرب آمدند، شعر میان ایشان به تازی بود و همگنان را علم و معرفت شعر تازی بود و اندر عجم کسی برنیامد که او را بزرگیِ آن بود پیش از یعقوب که اندرو شعر گفتندی، مگر حمزة بن عبداللّه الشاری و او عالم بود و تازی دانست. شعرای او تازی گفتند و سپاه او بیشتر همه از عرب بودند و تازیان بودند، چون یعقوب زنبیل و عمار خارجی را بکشت و هری بگرفت و سیستان و کرمان و فارس او را دادند، محمد بن وصیف این شعر بگفت:{{شعر}}{{ب| ای امیری که امیران جهان، خاصه و عام|بنده و چاکر و مولای و سگبند و غلام}}{{پایان شعر}}|مولف ناشناس|تاریخ سیستان}}

تاریخ سیستان در دو مورد از [[بندهشن]] نام برده و از پیدایش آغازین آتش کرکوی از «کتاب گرشاسب» [[ابوالمؤید بلخی]] سخن آورده، کتابی که شاید بخشی از شاهنامهٔ گمشدهٔ وی (شاهنامهٔ بزرگ) بوده.<ref>{{پک|Lazard|2011|ف=ABU’L-MOʾAYYAD BALḴĪ|ک=Encyclopædia Iranica|ص=|زبان=en}}</ref> در انتهای این داستان بازگفت [[سرود کرکوی]] آمده که شاید یکی از قدیمی‌ترین سروده‌ها به زبان پارسی یا گویشی بسیار نزدیک به آن باشد.<ref>{{پک/بن|۱۳۸۱|ک=تاریخ سیستان|ص=۷۶}}</ref> این کتاب از زرتشتیان با عنوان «مزدیسنان» نام برده که بهار معرف آشنایی نزدیک نگارنده(ها) با این آئین می‌داند.<ref>{{پک/بن|۱۳۸۱|ف=|ک=تاریخ سیستان|ص=مقدمه مصحح (لب)}}</ref> این همخوانی‌ها با منابع پهلوی مانند [[شگفتی و برجستگی سیستان]] در میان متون فارسی بی‌نظیر شمرده شده و از دید بهار نشانگر حضور پررنگ مغان و دبیران زرتشتی در سیستان است و اهمیت آن در حفظ آئین‌های کهن تا قرن‌ها پس از ظهور اسلام.<ref>{{پک/بن|۱۳۸۱|ف=|ک=تاریخ سیستان|ص=مقدمه مصحح (لب)}}</ref>

== پانویس ==

=== ارجاعات ===
{{پانویس|۲}}

=== منابع ===
'''مقاله'''
* {{یادکرد ژورنال |نام خانوادگی۱=مبین |نام۱=ابوالحسن |نام خانوادگی۲= |نام۲= |تاریخ=خرداد ۱۳۷۷|عنوان=سیری در «تاریخ سیستان» |پیوند= |ژورنال= کتاب ماه تاریخ و جغرافیا |دوره= |شماره=۸ |صفحات= |doi= |تاریخ بازبینی=}}
* {{یادکرد ژورنال |نام خانوادگی۱=ده مرده |نام۱=برات |نام خانوادگی۲= |نام۲= |تاریخ=شهریور ۱۳۷۸ |عنوان=نگاهی به سبک تاریخ‌نگاری تاریخ سیستان |پیوند= |ژورنال= کتاب ماه تاریخ و جغرافیا |دوره= |شماره=۲۳ |صفحات= |doi= |تاریخ بازبینی=}}
* {{یادکرد ژورنال |نام خانوادگی۱=علوی مقدم |نام۱=سید محمد |نام خانوادگی۲= |نام۲= |تاریخ=تیر ۱۳۸۶ |عنوان=نکته‌ای از تاریخ سیستان و اولین شعر فارسی |پیوند= |ژورنال=حافظ |دوره= |شماره=۴۲ |صفحات= |doi= |تاریخ بازبینی=}}
'''کتاب'''
* {{یادکرد کتاب|کتاب=سبک‌شناسی|نویسنده=[[محمدتقی بهار]] (ملک‌الشعرا)|جلد=جلد ۲|شهر=تهران|ناشر=سپهر|سال=۱۳۵۶|شابک=}}
* {{یادکرد کتاب|کتاب=[[متون تاریخی به زبان فارسی]]|نویسنده=[[عبدالحسین نوایی]]|شهر=|ناشر=[[سازمان سمت]]|سال=۱۳۷۵|شابک=}}
* {{یادکرد کتاب|کتاب=تاریخ سیستان|کوشش=[[محمدتقی بهار]] (ملک‌الشعرا)|شهر=تهران|ناشر=معین|سال= ۱۳۸۱|شابک=964-5643-96-1}}
* {{یادکرد کتاب|نویسنده=[[ذبیح‌الله صفا|صفا، ذبیح‌الله]]|کتاب=تاریخ ادبیات ایران (جلد اول)|شهر= تهران|ناشر=ققنوس|سال=۱۳۸۱|شابک=964-311-013-3|صفحه=۱۴۹–۱۵۰}}
'''وب'''
* {{یادکرد دانشنامه | نام خانوادگی =Lazard| نام =G. | پیوند نویسنده =مری بویس، ایرانیکا| مقاله=ABU’L-MOʾAYYAD BALḴĪ| دانشنامه = [[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] | سال = 2011 | ناشر = | مکان = | شابک = | صفحه = |پیوند مقاله=https://iranicaonline.org/articles/abul-moayyad-balki | تاریخ بازبینی =| نشانی بایگانی = |تاریخ بایگانی = | کد زبان = en}}

[[رده:ایران در قرون وسطی]]
[[رده:ایران قرون وسطا]]
[[رده:سیستان]]
[[رده:کتاب‌های تاریخی درباره ایران]]
[[رده:کتاب‌های تاریخی سده ۱۱ (میلادی)]]
[[رده:کتاب‌های تاریخی سده ۵ (قمری)]]
[[رده:کتاب‌های تاریخی سیستان]]
[[رده:کتاب‌های زبان فارسی سده ۱۱ (میلادی)]]
[[رده:کتاب‌های زبان فارسی]]
[[رده:کتاب‌های فارسی]]
[[رده:نثر فارسی دوره تکوین]]
[[رده:نثر مرسل فارسی]]
[[رده:نسخه‌های خطی]]

تاریخ سیستان - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Shahroudi: ابرابزار