Shahroudi: −رده:ادبیات فارسی بر پایه ژانر، −رده:واژه‌ها و عبارت‌های ترکی (هات‌کت)

2024-09-29T06:23:57Z

−رده:ادبیات فارسی بر پایه ژانر، −رده:واژه‌ها و عبارت‌های ترکی (هات‌کت)

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۹ سپتامبر ۲۰۲۴، ساعت ۰۶:۲۳
خط ۳۸:		خط ۳۸:
	[[رده:ادبیات ترکیه]]		[[رده:ادبیات ترکیه]]
	[[رده:ادبیات عرب]]		[[رده:ادبیات عرب]]
	~~[[رده:ادبیات فارسی بر پایه ژانر]]~~
	[[رده:زندگی‌نامه‌ها]]		[[رده:زندگی‌نامه‌ها]]
	[[رده:صفحه‌های ابهام‌زدایی]]		[[رده:صفحه‌های ابهام‌زدایی]]
	~~[[رده:واژه‌ها و عبارت‌های ترکی]]~~
	[[رده:واژه‌ها و عبارت‌های عربی]]		[[رده:واژه‌ها و عبارت‌های عربی]]

Shahroudi: ابرابزار

2024-09-29T06:23:39Z

ابرابزار

صفحهٔ تازه

'''تذکره''' به کتابی گفته می‌شود که در آن شرح احوال شعرا، نویسندگان، درباریان، فلاسفه، عُرفا و… نوشته شده باشد.

== معنای لغوی ==
تذکره در لغت به معنای «به یاد آوردن»، «پند دادن»، «یادگار»، «یادداشت» و «کتابی که در آن احوال شعرا نوشته شده باشد» آمده است.<ref>{{پک|دهخدا|۱۳۸۷|ف=ذیل «تذکره»|ک=لغت‌نامه|ص=}}</ref> در تمام کتب ادبی فارسی پیش از زمان [[صفویه]] (غیر از [[تذکرهٔ دولتشاه سمرقندی]])، کلمهٔ تذکره به معنای یادگار، یادداشت و یادآوری به کار رفته و به‌تدریج در دورهٔ صفویه به کتابی که حاوی شرح حال و آثار شعرا است اطلاق شده است. بعد از عصر صفوی در تمام تذکره‌هایی که در [[ایران]] تألیف شده، کلمهٔ تذکره به معنای «[[تذکرة الشعرا]]» — یعنی کتابی که در آن ترجمهٔ احوال و نمونهٔ اشعار شعرا باشد — آمده است و امروزه نیز به همین معنا به کار می‌رود.<ref>{{پک|ستوده|۱۳۷۳|ک=مرجع‌شناسی و روش تحقیق|ص=۹۱}}</ref> تذکره کتابی است که در آن شرح حال و آثار یک شاعر، یا عده‌ای از شعرا آمده باشد. معمولاً [[تذکره‌نویس]] علاوه‌بر معرفی [[شاعر]] و نقل اشعار او، به شرح حال وی نیز پرداخته و گاه دربارهٔ آثار و اشعار او به بحثی انتقادی می‌پردازد.<ref>{{پک|ستوده|۱۳۷۳|ک=مرجع‌شناسی و روش تحقیق|ص=۹۱}}</ref>

== دیرینه ==
تدوین «فرهنگ شرح احوال»، کاری است که ابتدا مسلمانان به آن دست زدند و آن‌گاه که نوشتن فرهنگ شرح احوال توسعه یافت، [[دانشمند]]ان به نوشتن شرح حال [[محدث]]ین، [[فقیه|فقها]] و سایر طبقات مذهبی مشغول شدند؛ و ادبا شرح احوال [[شاعر|شعرا]]، [[نویسنده|نویسندگان]]، درباریان، [[فیلسوف|فلاسفه]]، [[عارف|عرفا]] و… را نوشتند.<ref>{{پک|ستوده|۱۳۷۳|ک=مرجع‌شناسی و روش تحقیق|ص=۹۱}}</ref>

به درستی روشن نیست که تذکره‌نویسی دقیقاً از چه زمان در [[ایران]] رایج شده است و از ایران پیش از اسلام، کتاب و نوشته‌ای که در شرح حال شاعران و شعر آنان باشد، سراغ نداریم. در [[زبان فارسی]] تا قرن ششم کتابی که به‌طور مستقل به ترجمهٔ حال شاعران اختصاص داشته باشد، باقی نیست، اگرچه در [[زبان عربی]] کتاب‌هایی در این زمینه وجود دارد، از جمله «[[یتیمة الدهر]]» [[ابومنصور ثعالبی]] که به ترجمهٔ حال شاعران [[حجاز]]، [[عراق]]، [[شام]]، [[ری]]، [[اصفهان]]، [[کرمان]] و… پرداخته است. شاید بتوان قدیم‌ترین تذکرهٔ شاعران فارسی‌زبان را که به [[زبان فارسی]] تألیف شده، مقالهٔ دوم کتاب «[[مجمع النوادر]] یا چهار مقالهٔ» [[نظامی عروضی سمرقندی]] دانست. این کتاب در سال ۵۵۰ هجری قمری تألیف شده و مقالهٔ دوم آن در «ماهیت شاعری» است و در آن به طریق [[حکایت]]، ذکری از شاعران رفته و برخی اشعار آنان به تناسب ذکر شده است.

قدیمی‌ترین، جامع‌ترین و معتبرترین تذکرهٔ شاعران فارسی‌زبان، تذکرهٔ «[[لباب الالباب]]» تألیف «[[سدیدالدین محمد عوفی|نورالدین یا سدیدالدین محمد عوفی]]» [[تذکره‌نویس]] و محقق نامی نیمهٔ دوم قرن ششم و آغاز قرن هفتم هجری است که کتاب خود را در سال ۶۱۸ به پایان رساند. این کتاب ترجمهٔ احوال تمام شاعران پس از اسلام تا زمان مؤلف را دربردارد و از دیرباز مأخذ و سند معتبر تذکره‌نویسان و تاریخ‌نویسان ایران بوده است. پس از تألیف این کتاب بود که تذکره‌نویسی و فراهم آوردن مجموعه‌هایی از شعر شاعران گذشته و معاصر مرسوم شد. از دیگر تذکره‌های معروف «[[تذکرة الشعرا]]ی» [[دولتشاه سمرقندی]] است، این کتاب در سال ۸۹۲ تحریر شده ولی به دلیل اشتباهات و لغزش‌های فراوان مؤلف، چندان مورد اعتماد و اعتبار نیست. از جمله دیگر تذکره‌ها، تذکرهٔ «[[آتشکدهٔ آذر]]» تألیف «[[لطف‌علی بیک آذر بیگدلی]]» (۱۱۳۴ – ۱۱۹۵ هـ. ق) و «[[مجمع الفصحا]]» از [[رضاقلی‌خان هدایت]] است که در سال ۱۲۸۴ هـ. ق تألیف شد.<ref>{{پک|مصفا|۱۳۸۲|ک=مرجع‌شناسی و روش تحقیق|ص=۳۱–۱۳}}</ref>

== انواع تذکره ==
تذکره‌ها مهم‌ترین منبع برای پی بردن به خصوصیات شعر، سبک شاعری، آثار، هم‌عصران و اوضاع و احوال زمان زندگی شاعران است و به‌طور کلی به دو دسته تقسیم می‌شود:<ref name=":0">{{پک|مصفا|۱۳۸۲|ک=مرجع‌شناسی و روش تحقیق|ص=۳۱–۱۳}}</ref>
* تذکره‌های عمومی
* تذکره‌های اختصاصی

در «تذکره‌های عمومی»، [[تذکره‌نویس]] شرح حال شعرای پیش از روزگار خود را می‌آورد؛ اما در «تذکره‌های اختصاصی» فقط شرح حال بخش خاصی از شعرا بیان می‌شود و به چند گونه تقسیم می‌شود:<ref name=":0" />
* تذکره‌های محلی (که به شعرای یک منطقهٔ خاص می‌پردازد) نمونه‌ای از تذکره‌های محلی عبارتند از: [[تذکرهٔ ناظم بدخشی]] (۱۲۱۴ هـ. ق)، حاوی شرح حال یک سلسله از فضلای [[بلخ]] و [[بدخشان]]، [[ایران]] و [[بخارا]]؛ و [[تحفة الشعرا]]، مشتمل بر شرح حال شصت‌ودو تن از شعرای [[دکن]] و [[تذکرهٔ شعرای یزد]] از [[میرزا مهدی یزدی]].
* تذکره‌های موضوعی (اختصاص به نوع معینی از اشعار دارد، مانند مثنوی، حماسه و…) تذکره‌های موضوعی مثل [[تذکرهٔ مسکین]]، تألیف [[میرزا مسکین اصفهانی]] (قرن سیزدهم)، شامل غزل‌های طرحی شعرای انجمن ادبی اصفهان؛ و «[[تذکرهٔ میخانه]]» از [[ملا عبدالنبی فخرالزمانی قزوینی]]، حاوی [[ساقی‌نامه]]‌ها و سرایندگان آن‌ها است.
* تذکره‌های طبقاتی (منحصر به طبقهٔ معینی از شعرا است مثل عرفا، وزرا، سلاطین و غیره) از تذکره‌های طبقاتی می‌توان به [[تذکرة الاولیاء]] [[عطار نیشابوری]] اشاره کرد که به شرح حال طبقهٔ [[عارف]]ان پرداخته است؛ و [[تذکرة العلماء]] از [[محمدبن سلیمان تنکابنی]] (تألیف، ۱۲۷۰) شامل شرح حال علما و مشایخ است از زمان مؤلف تا زمان ارباب [[کتب اربعه]].

== پژوهش بر روی تذکره‌ها ==
تذکره‌ها — به‌خصوص تذکره‌هایی که در سده‌های پیش‌تر نوشته شده‌اند — اگرچه منابع مهمی در احوال و آثار شاعران گذشته به‌شمار می‌روند، اما متأسفانه بعضاً از خطا و لغزش دور نبوده است.<ref>{{پک|بابایی|۱۳۹۰|ک=تذکره|ص=}}</ref>

== پانویس ==

=== ارجاعات ===
{{پانویس|۲}}

=== منابع ===
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =ستوده | نام =غلامرضا | پیوند نویسنده =غلامرضا ستوده| عنوان =مرجع‌شناسی و روش تحقیق| ویرایش = | جلد = | سال =۱۳۷۳ | ماه = | ناشر =[[انتشارات سمت]] | مکان =تهران | شابک =}}
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =مصفا | نام =مظاهر | پیوند نویسنده =مظاهر مصفا | عنوان =مقدمهٔ مجمع الفصحا از رضاقلی‌خان هدایت | پیوند = | ویرایش = | جلد = | سال =۱۳۸۲ | ماه = | ناشر =[[انتشارات امیرکبیر]] | مکان = تهران | شابک =}}
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =گلچین معانی | نام =احمد | پیوند نویسنده =احمد گلچین معانی| عنوان =تاریخ تذکره‌های فارسی | پیوند = | ویرایش = | جلد = | سال =۱۳۶۳ | ماه = | ناشر =[[کتابخانهٔ سنایی]] | مکان =تهران | شابک =}}
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =فروزان‌فر | نام =بدیع‌الزمان | پیوند نویسنده =بدیع‌الزمان فروزان‌فر| فصل =مقدمه |عنوان =سخن و سخنوران | پیوند = | ویرایش = | جلد = | سال =۱۳۵۸ | ماه = | ناشر =[[انتشارات خوارزمی]] | مکان =تهران | شابک =}}
* {{یادکرد وب | نام خانوادگی =بابایی | نام =اعظم | عنوان =تذکره | پیوند =http://www.pajoohe.com/fa/index.php?Page=definition&UID=29201 | پیوند بایگانی =https://www.webcitation.org/63O0EyAYZ?url=http://www.pajoohe.com/fa/index.php?Page=definition | تاریخ بایگانی =22 نوامبر 2011 | تاریخ بازبینی =۱ آذر ۱۳۹۰ | سال =۱۳۹۰ | ماه = | ناشر =پژوهشکدهٔ باقرالعلوم}}

[[رده:ادبیات ترکیه]]
[[رده:ادبیات عرب]]
[[رده:ادبیات فارسی بر پایه ژانر]]
[[رده:زندگی‌نامه‌ها]]
[[رده:صفحه‌های ابهام‌زدایی]]
[[رده:واژه‌ها و عبارت‌های ترکی]]
[[رده:واژه‌ها و عبارت‌های عربی]]

تذکره - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Shahroudi: −رده:ادبیات فارسی بر پایه ژانر، −رده:واژه‌ها و عبارت‌های ترکی (هات‌کت)

Shahroudi: ابرابزار