Shahroudi: ابرابزار

2025-04-01T08:31:49Z

ابرابزار

صفحهٔ تازه

'''تصوف معتزلی''' نگرش [[معتزلیان]] نسبت به آموزه‌های [[تصوف|صوفیانه]] است.

== تاریخچه ==
در دوران اولیه [[اسلام]]، [[عرفان]]، [[علم کلام|الهیات]]، [[فقه]] و [[تفسیر قرآن|تفسیر]] به‌عنوان یک مجموعه منسجم در کنار یکدیگر وجود داشتند. با وجود چالش‌های تاریخی، همه علوم و گروه‌های اسلامی کلاسیک ریشه در این دوران دارند. در دوران پس از [[محمد|پیامبر اسلام]]، یعنی عصر [[تابعین]]، همچنان نوعی وحدت فکری مشاهده می‌شود. عرفان و الهیات نیز از همین دوره منشأ گرفته‌اند و هر دو به [[حسن بصری]] (درگذشته ۷۲۸ میلادی) نسبت داده می‌شوند. حلقهٔ حسن بصری شامل گروهی از صوفیان نخستین مانند [[ابن‌واصل]]، [[فرقاد]]، آبان، [[یزید رقاشی|یزید رَقّاشی]]، [[ابن‌دینار]]، بونانی و [[حبیب عجمی]] بود. برخی از مفاهیم کلیدی تصوف مانند «حال» (حالت روحانی گذرا در مقابل «مقام»، یعنی موقعیت پایدار معنوی) احتمالاً از او نشأت گرفته است. همچنین، او نخستین کسی بود که به تمرین «محاسبه» (خودآزمایی منظم معنوی) توصیه کرد. از سوی دیگر، اولین جرقه‌های الهیات کلامی، به‌ویژه در شکل ابتدایی مکتب معتزله، در همین گروه دیده می‌شود. دو تن از بنیان‌گذاران مکتب معتزله، [[واصل بن عطا]] (درگذشته ۷۴۸) و [[ابوعثمان عمرو بن عبید]] (درگذشته ۷۶۹)، هر دو از شاگردان حلقهٔ حسن بصری بودند و به زهد نیز شهرت داشتند. گرچه واصل در نهایت از این حلقه جدا شد، اما برخی معتقدند که تفاسیر عقل‌گرایانه حسن بصری از قرآن، مانند تفسیر او از [[هاروت]] و [[ماروت]] (آیه ۲:۱۰۲) به‌عنوان شاهزادگان غیرعرب و نه فرشتگان هبوط‌یافته، نشان‌دهندهٔ گرایش‌های معتزلی اولیه او بود. با این حال، ارتباط بین تصوف و معتزله در دوره‌های بعدی تقریباً به فراموشی سپرده شد. به‌عنوان نمونه، ابن منور، نویسندهٔ زندگینامهٔ عارف بزرگ [[ابوسعید ابوالخیر]] (درگذشته ۱۰۴۹)، به صراحت از ناسازگاری تصوف با عقل‌گرایی معتزله و فقه حنفی سخن گفته است. بااین‌حال، در دوره‌های میانی، برخی از شخصیت‌ها تحت عنوان «صوفیان معتزلی» شناخته می‌شدند. بنیان‌گذار مکتب معتزلی بغداد، [[ابوسهل بشر بن معتمر]] (درگذشته ۸۲۵)، پیروانی صوفی داشت. همچنین، یکی از مشهورترین متکلمان معتزلی، نظّام (درگذشته ۸۴۵)، شاگردانی صوفی مانند فضل الحادَثی و ابن‌خابط داشت. افزون بر این، چهره‌های مهمی مانند بسطامی و حدادی نیز با مکتب معتزله مرتبط بودند.<ref>{{پک|1=mayer|2=۲۰۰۸|ک=Classical Islamic Theology|ف=Theology and Sufism|زبان=en|ص=۲۶۰–۲۶۱}}</ref>

سرکوب تصوف معتزلی با «مِحنه» ([[تفتیش عقاید]] کلامی) که بین سال‌های ۸۳۳ تا ۸۵۱ میلادی توسط [[خلافت بنی‌عباس|خلافت عباسی]] اجرا شد، شدت یافت. در این دوره، حکومت عباسی با حمایت از آموزهٔ معتزلی «[[خلق قرآن|مخلوق بودن قرآن]]»، فشار شدیدی بر مخالفان وارد کرد. برخی از صوفیان برجسته به‌طور ضمنی یا علنی با این سیاست مخالفت کردند. یکی از رهبران بزرگ تصوف بغداد، [[بشر حافی]] (درگذشته ۸۴۱ یا ۸۴۲)، موضعی محافظه‌کارانه اتخاذ کرد؛ او از [[احمد بن حنبل]] به دلیل پایداری‌اش حمایت می‌کرد اما خود را در معرض خطر مستقیم قرار نداد. برخی دیگر، مانند [[ذوالنون مصری]] (درگذشته ۸۶۰)، مستقیماً مقاومت کردند و حتی زندانی شدند.<ref>{{پک|1=mayer|2=۲۰۰۸|ک=Classical Islamic Theology|ف=Theology and Sufism|زبان=en|ص=۲۶۰–۲۶۱}}</ref>

در نهایت، دورهٔ محنه پیوند میان تصوف و جناح «[[اهل حدیث]]» (سنت‌گرایان سنی) را تقویت کرد و با افول معتزله، تصوف معتزلی نیز به‌تدریج از صحنهٔ فکری اسلام کنار رفت.<ref>{{پک|1=mayer|2=2008|ک=Classical Islamic Theology|ف=Theology and Sufism|زبان=en|ص=۲۶۰–۲۶۱}}</ref>

== پانویس ==
=== ارجاعات ===
{{پانویس|۳|اندازه=ریز}}

=== منابع ===
* {{یادکرد دانشنامه|نام خانوادگی=mayer|نام=toby|پیوند نویسنده=توبی مایر|مقاله=Theological dimensions of Islamic law|دانشنامه=[[راهنمای کمبریج در الهیات اسلامی کلاسیک|The Cambridge Companion to Classical Islamic Theology]]|سال=2008|ناشر=Cambridge University Press|مکان=Cambridge|شابک=9780521785495|زبان=en}}

{{درجه‌بندی|نیازمند پیوند=خیر|نیازمند رده=بله|نیازمند جعبه اطلاعات=بله|نیازمند تصویر=بله|نیازمند استانداردسازی=خیر|نیازمند ویراستاری=خیر|مقابله نشده با دانشنامه‌ها=تاحدودی|تاریخ خوبیدگی=|تاریخ برگزیدگی=|توضیحات=}}

تصوف معتزلی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Shahroudi: ابرابزار