https://www.islamical.org/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%AC_%D8%A8%D9%86_%DB%8C%D9%88%D8%B3%D9%81حجاج بن یوسف - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-11T23:47:05Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.41.1https://www.islamical.org/w/index.php?title=%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%AC_%D8%A8%D9%86_%DB%8C%D9%88%D8%B3%D9%81&diff=86067&oldid=prevShahroudi در ۲۶ ژوئیهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۲:۰۷2024-07-26T12:07:08Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۲۶ ژوئیهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۲:۰۷</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l38">خط ۳۸:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۳۸:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| data1 = [[ثقیف|بنی ثقیف]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| data1 = [[ثقیف|بنی ثقیف]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>}}</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>}}</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''ابومحمد حَجّاج بن یوسف بن حَکَم بن ابی عقیل ثَقَفی''' ([[طائف]] ۶۶۱ – [[<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">واسط، عراق|</del>واسط]] ۷۱۴ (۴۰–۹۵ هجری)), که به اختصار به حجاج بن یوسف شناخته میشود{{sfn|Dietrich|1971|p=۳۹}} یکی از مشهورترین حاکمانی بود که به خلافت اموی خدمت میکرد. او خدمتش را با خدمتگزاری به خلیفه [[عبدالملک بن مروان|عبدالملک]] ({{reign|۶۸۵|۷۰۵}}) آغاز کرد، و پس از چندی به ریاست [[شرطه]]های خلیفه، حاکم حجاز (عربستان غربی) در ۶۹۲–۶۹۴ و نماینده تامالاختیار خلیفه بر سراسر عراق و نواحی شرقی خلافت در ۶۹۴ برگزیده شد. حجاج جایگاه خود را در زمان جانشین و پسر عبدالملک یعنی [[ولید بن عبدالملک|ولید یکم]] ({{reign|۷۰۵|۷۱۵}}) حفظ کرد و تا هنگام مرگش در سال ۷۱۴ توانست نقشی مهم و اثرگذار بر تصمیمگیریهای خلیفه داشته باشد.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''ابومحمد حَجّاج بن یوسف بن حَکَم بن ابی عقیل ثَقَفی''' ([[طائف]] ۶۶۱ – [[واسط]] ۷۱۴ (۴۰–۹۵ هجری)), که به اختصار به حجاج بن یوسف شناخته میشود{{sfn|Dietrich|1971|p=۳۹}} یکی از مشهورترین حاکمانی بود که به خلافت اموی خدمت میکرد. او خدمتش را با خدمتگزاری به خلیفه [[عبدالملک بن مروان|عبدالملک]] ({{reign|۶۸۵|۷۰۵}}) آغاز کرد، و پس از چندی به ریاست [[شرطه]]های خلیفه، حاکم حجاز (عربستان غربی) در ۶۹۲–۶۹۴ و نماینده تامالاختیار خلیفه بر سراسر عراق و نواحی شرقی خلافت در ۶۹۴ برگزیده شد. حجاج جایگاه خود را در زمان جانشین و پسر عبدالملک یعنی [[ولید بن عبدالملک|ولید یکم]] ({{reign|۷۰۵|۷۱۵}}) حفظ کرد و تا هنگام مرگش در سال ۷۱۴ توانست نقشی مهم و اثرگذار بر تصمیمگیریهای خلیفه داشته باشد.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>حجاج به عنوان حاکم عراق و شرق دست به اصلاحاتی مهم زد. او از شخصیتهای مهم در روند شکلگیری [[قرآن]] محسوب میشود، هر چند در مورد میزان تغییراتی که او بر قرآن اعمال کرد، میان پژوهشگران اختلافنظر وجود دارد.<ref dir="ltr">{{پک|Keith|2011|ک=Textual Criticism and Qur'an Manuscripts|ص=165|زبان=en}}</ref> او شروع به ضرب کردن ''[[درهم]]'' نقره با شمایل و طراحی تماماً مذهبی و اسلامی بهجای سکههای سنتی رایج پیش از اسلامی [[شاهنشاهی ساسانی|ساسانی]] نمود، زبان ''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[دیوان (سازمان اداری)|</del>دیوان<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</del>'' (دیوانسالاری) در عراق از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[زبان فارسی میانه|</del>فارسی<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </del>به عربی تغییر داد و یک نسخه یکدست از [[قرآن]] معرفی کرد. او برای احیای کشاورزی و افزایش درآمد مالیاتی، نوکیشان مسلمان غیر عرب را از پادگان شهرهای [[کوفه]] و [[بصره]] اخراج و به مناطق روستایی که متعلق به آن بودند بازگرداند و از آنان ''[[جزیه]]'' گرفت که اسما مخصوص اتباع غیرمسلمان بود و بر پروژههای حفر کانالهای گسترده نظارت کرد. حجاج در سال ۷۰۱، با تجدید نیرو از [[شام (سرزمین)|سوریه]] توانست شورش [[عبدالرحمن بن محمد بن أشعث|عبدالرحمن بن أشعث]] که از اشراف عرب کوفه بود و سربازان عرب، نوکیشان مسلمان و سران مذهبی عراق در شمار یارانش بودند را شکست دهد. در نتیجه، حجاج برای افزایش تسلط و کنترل خود بر منطقه، شهر <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[واسط، عراق|</del>واسط<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </del>را پایهگذاری کرد تا نیروهای وفادار سوری اش که پس از آن برای اجرای حکومت خود به آنها تکیه کرد را در آنجا اسکان دهد.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>حجاج به عنوان حاکم عراق و شرق دست به اصلاحاتی مهم زد. او از شخصیتهای مهم در روند شکلگیری [[قرآن]] محسوب میشود، هر چند در مورد میزان تغییراتی که او بر قرآن اعمال کرد، میان پژوهشگران اختلافنظر وجود دارد.<ref dir="ltr">{{پک|Keith|2011|ک=Textual Criticism and Qur'an Manuscripts|ص=165|زبان=en}}</ref> او شروع به ضرب کردن ''[[درهم]]'' نقره با شمایل و طراحی تماماً مذهبی و اسلامی بهجای سکههای سنتی رایج پیش از اسلامی [[شاهنشاهی ساسانی|ساسانی]] نمود، زبان ''دیوان'' (دیوانسالاری) در عراق از فارسی به عربی تغییر داد و یک نسخه یکدست از [[قرآن]] معرفی کرد. او برای احیای کشاورزی و افزایش درآمد مالیاتی، نوکیشان مسلمان غیر عرب را از پادگان شهرهای [[کوفه]] و [[بصره]] اخراج و به مناطق روستایی که متعلق به آن بودند بازگرداند و از آنان ''[[جزیه]]'' گرفت که اسما مخصوص اتباع غیرمسلمان بود و بر پروژههای حفر کانالهای گسترده نظارت کرد. حجاج در سال ۷۰۱، با تجدید نیرو از [[شام (سرزمین)|سوریه]] توانست شورش [[عبدالرحمن بن محمد بن أشعث|عبدالرحمن بن أشعث]] که از اشراف عرب کوفه بود و سربازان عرب، نوکیشان مسلمان و سران مذهبی عراق در شمار یارانش بودند را شکست دهد. در نتیجه، حجاج برای افزایش تسلط و کنترل خود بر منطقه، شهر واسط را پایهگذاری کرد تا نیروهای وفادار سوری اش که پس از آن برای اجرای حکومت خود به آنها تکیه کرد را در آنجا اسکان دهد.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>حجاج دولتمردی بسیار توانا و با استعداد ولی ظالم، خشن و بسیار سختگیر بود. او که همواره به دل هم عصران خود ترس میانداخت، تبدیل به شخصیتی عمیقاً بحثبرانگیز و موضوع دشمنی زیاد در میان نویسندگان بعدی طرفدار [[خلافت عباسی|عباسیان]] شد که آزار و اذیت و اعدامهای دسته جمعی را به او نسبت دادند.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>حجاج دولتمردی بسیار توانا و با استعداد ولی ظالم، خشن و بسیار سختگیر بود. او که همواره به دل هم عصران خود ترس میانداخت، تبدیل به شخصیتی عمیقاً بحثبرانگیز و موضوع دشمنی زیاد در میان نویسندگان بعدی طرفدار [[خلافت عباسی|عباسیان]] شد که آزار و اذیت و اعدامهای دسته جمعی را به او نسبت دادند.</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l85">خط ۸۵:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۸۵:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مرگ و میراث ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مرگ و میراث ==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>حجاج در ماه مه یا ژوئن ۷۱۴ میلادی در سن ۵۳ یا ۵۴ سالگی در واسط درگذشت.{{sfn|Hinds|1990|p=۲۱۶}} او در بستر مرگ پسرش عبدالله را به جای او به امامت نماز جمعه منصوب کرد؛{{sfn|Hinds|1990|p=۲۱۶}} و در نامه ای پیش از مرگش به ولید نوشت:<blockquote>هنگامی که خدا را ملاقات کردم و نزد او نعمت یافتم، در آنجا شادی روح من خواهد بود. ابدیت خدا برای من کافی است و بنابراین امیدم به فانیان نیست. کسانی که پیش از ما بودند طعم مرگ را چشیدند و ما نیز پس از آنها آن را خواهیم چشید.</blockquote>به گفته مورخ قرن سیزدهم [[ابن خلکان]]، علت مرگ حجاج سرطان معده بود.{{sfn|De Slane|1842|p=۳۶۲}} سال بعد، ولید نیز درگذشت و برادرش سلیمان به خلافت رسید. سلیمان که بهعنوان وارث خلافت شناخته میشد با بسیاری از مخالفان حجاج، بهویژه [[یزید بن مهلب]] اتحادی برقرار ساخته بود و مدت کوتاهی پس از به سلطنت رسیدن او را به فرمانداری عراق منصوب کرد.{{sfn|Kennedy|2004|p=92}}{{sfn|Wellhausen|1927|pp=۲۵۷–۲۵۸}} خلیفه که احتمالاً توسط چنین متحدانی متقاعد شده بود که حجاج نفرت عراقیها را نسبت به بنیامیه برانگیخته است، منصوبان و متحدان نایب السلطنه پیشن یعنی حجاج را در منطقه و سراسر خلافت شرقی برکنار کرد که احتمالاً به دلیل ارتباط آنها با حجاج بوده است. از جمله کسانی که از برکنار شد، [[محمد بن قاسم ثقفی]] بود که از فرمانداری سند عزل و در واسط اعدام شد.{{sfn|Wellhausen|1927|p=۲۵۸}}</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>حجاج در ماه مه یا ژوئن ۷۱۴ میلادی در سن ۵۳ یا ۵۴ سالگی در واسط درگذشت.{{sfn|Hinds|1990|p=۲۱۶}} او در بستر مرگ پسرش عبدالله را به جای او به امامت نماز جمعه منصوب کرد؛{{sfn|Hinds|1990|p=۲۱۶}} و در نامه ای پیش از مرگش به ولید نوشت:<blockquote>هنگامی که خدا را ملاقات کردم و نزد او نعمت یافتم، در آنجا شادی روح من خواهد بود. ابدیت خدا برای من کافی است و بنابراین امیدم به فانیان نیست. کسانی که پیش از ما بودند طعم مرگ را چشیدند و ما نیز پس از آنها آن را خواهیم چشید.</blockquote>به گفته مورخ قرن سیزدهم [[<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ابنخلکان|</ins>ابن خلکان]]، علت مرگ حجاج سرطان معده بود.{{sfn|De Slane|1842|p=۳۶۲}} سال بعد، ولید نیز درگذشت و برادرش سلیمان به خلافت رسید. سلیمان که بهعنوان وارث خلافت شناخته میشد با بسیاری از مخالفان حجاج، بهویژه [[یزید بن مهلب]] اتحادی برقرار ساخته بود و مدت کوتاهی پس از به سلطنت رسیدن او را به فرمانداری عراق منصوب کرد.{{sfn|Kennedy|2004|p=92}}{{sfn|Wellhausen|1927|pp=۲۵۷–۲۵۸}} خلیفه که احتمالاً توسط چنین متحدانی متقاعد شده بود که حجاج نفرت عراقیها را نسبت به بنیامیه برانگیخته است، منصوبان و متحدان نایب السلطنه پیشن یعنی حجاج را در منطقه و سراسر خلافت شرقی برکنار کرد که احتمالاً به دلیل ارتباط آنها با حجاج بوده است. از جمله کسانی که از برکنار شد، [[محمد بن قاسم ثقفی]] بود که از فرمانداری سند عزل و در واسط اعدام شد.{{sfn|Wellhausen|1927|p=۲۵۸}}</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>تاریخنگار [[یولیوس ولهاوزن]] در ارزیابی خود از حجاج بیان کرد: «او در عین خشن و سختگیر بودن، ظالم، خردهگیر و متعصب نبود». گرچه او در منابع اولیه مسلمانان به دلیل بمباران مکه و کعبه در زمان محاصره [[عبدالله بن زبیر]] مورد انتقاد قرار گرفته است، اما سایر اعمال شرم آور دیگری که حجاج را مسئول آن دانستهاند، «اتهامات ساختگی دشمنانش که از او نفرت داشتند» بوده است.{{sfn|Wellhausen|1927|p=۲۵۶}} از جمله این اتهامات منبع ناشناسی است که توسط طبری ثبت شده است مبنی بر اینکه حجاج در پی سرکوب قیام ابن اشعث بین ۱۱۰۰۰ تا ۱۳۰۰۰۰ مرد را در بصره قتلعام کرد، در مقابل منابع سنتی قدیمی مسلمانان بین کردهاند که حجاج پس از پیروزی در کوفه و بصره برای شورشیانی که از ابن اشعث روی گردانیدند، عفو عمومی داد..{{sfn|Wellhausen|1927|p=۲۵۶}}</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>تاریخنگار [[یولیوس ولهاوزن]] در ارزیابی خود از حجاج بیان کرد: «او در عین خشن و سختگیر بودن، ظالم، خردهگیر و متعصب نبود». گرچه او در منابع اولیه مسلمانان به دلیل بمباران مکه و کعبه در زمان محاصره [[عبدالله بن زبیر]] مورد انتقاد قرار گرفته است، اما سایر اعمال شرم آور دیگری که حجاج را مسئول آن دانستهاند، «اتهامات ساختگی دشمنانش که از او نفرت داشتند» بوده است.{{sfn|Wellhausen|1927|p=۲۵۶}} از جمله این اتهامات منبع ناشناسی است که توسط طبری ثبت شده است مبنی بر اینکه حجاج در پی سرکوب قیام ابن اشعث بین ۱۱۰۰۰ تا ۱۳۰۰۰۰ مرد را در بصره قتلعام کرد، در مقابل منابع سنتی قدیمی مسلمانان بین کردهاند که حجاج پس از پیروزی در کوفه و بصره برای شورشیانی که از ابن اشعث روی گردانیدند، عفو عمومی داد..{{sfn|Wellhausen|1927|p=۲۵۶}}</div></td></tr>
</table>Shahroudihttps://www.islamical.org/w/index.php?title=%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%AC_%D8%A8%D9%86_%DB%8C%D9%88%D8%B3%D9%81&diff=86066&oldid=prevShahroudi: ابرابزار2024-07-26T12:03:01Z<p>ابرابزار</p>
<a href="https://www.islamical.org/w/index.php?title=%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%AC_%D8%A8%D9%86_%DB%8C%D9%88%D8%B3%D9%81&diff=86066">نمایش تغییرات</a>Shahroudi