https://www.islamical.org/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%B2حجاز - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-06T01:34:16Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.41.1https://www.islamical.org/w/index.php?title=%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%B2&diff=169441&oldid=prevShahroudi در ۲۱ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۲۰:۵۶2026-02-21T20:56:07Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۲۱ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۲۰:۵۶</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''حِجاز''' سرزمینی معروفی در میان [[مکه]]، [[مدینه]]، [[طائف]] و روستاهای تابعه آنهاست و از این رو این ناحیه را حجاز گویند که حاجز و فاصل و حائل است میان [[نجد]] و [[تهامه]] یا بین نجد و [[سراة]]. در روایتی اسلامی از [[محمد]]، پیامبر اسلام نقل شده است که سخت دلی و جفا در اهل مشرق (ظاهراً مراد منطقه نجد) و [[ایمان]] و وقار در حجاز است.<ref>{{پک|1=اختری|2=۱۳۹۰|ک=دایرهالمعارف جامع اسلامی|ف=حجاز}}</ref></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''حِجاز''' سرزمینی معروفی در میان [[مکه]]، [[مدینه]]، [[طائف]] و روستاهای تابعه آنهاست و از این رو این ناحیه را حجاز گویند که حاجز و فاصل و حائل است میان [[نجد]] و [[تهامه]] یا بین نجد و [[سراة]]. در روایتی اسلامی از [[محمد]]، پیامبر اسلام نقل شده است که سخت دلی و جفا در اهل مشرق (ظاهراً مراد منطقه نجد) و [[ایمان]] و وقار در حجاز است.<ref>{{پک|1=اختری|2=۱۳۹۰|ک=دایرهالمعارف جامع اسلامی|ف=حجاز}}</ref></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== معنای اصطلاحی و لغوی ==</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">واژه «حجاز» از ریشه «حجز» به معنای فاصله و مانع گرفته شده و درباره علت این نامگذاری دیدگاههای گوناگونی مطرح شده است.<ref>{{پک|ربانی|۱۳۹۵|ک=دانشنامه حج و حرمین شریفین|ف=حجاز}}</ref></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== در جغرافیا ==</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حجاز منطقهای در شمالغربی [[شبهجزیره عربستان]] است که به عنوان محل پیدایش [[اسلام]] شناخته میشود و از مهمترین نواحی این شبهجزیره به شمار میآید. به دلیل اختلاف نظر مورخان و جغرافیدانان، تعیین مرزهای دقیق آن دشوار است. بر پایه تعریفی که با ویژگیهای طبیعی منطقه سازگارتر دانسته شده، این ناحیه در امتداد شرقی رشتهکوه سرات قرار دارد و از سمت غرب تا نجد امتداد مییابد. حد شمالی آن در شرق به خلیج عقبه و حد جنوبی آن به نواحی جنوبی [[طائف]] نسبت داده شده است. طول تقریبی منطقه از شمال به جنوب حدود ۷۰۰ مایل و عرض آن از شرق به غرب نزدیک به ۲۵۰ مایل ذکر شده و مساحت آن حدود ۳۸۸٬۵۰۰ کیلومتر مربع برآورد میشود که از نظر وسعت در میان تقسیمات [[عربستان سعودی|عربستان]] جایگاه دوم را دارد.<ref>{{پک|ربانی|۱۳۹۵|ک=دانشنامه حج و حرمین شریفین|ف=حجاز}}</ref></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">از نظر طبیعی، حجاز به چند ناحیه جغرافیایی تقسیم میشود: ناحیه ساحلی موسوم به تهامه که شهرهایی مانند عقبه، موَیلح، ینبع و رابغ را دربرمیگیرد؛ بخش کوهستانی که ارتفاع آن بهتدریج کاهش مییابد و میان [[جده]] و مکه به کمترین میزان میرسد؛ ناحیهای میانکوهی که شهرهایی چون علا، مکه و مدینه در آن واقعاند؛ مناطق مرتفع پوشیده از گدازههای آتشفشانی که به «حره» شهرت دارند؛ و سرزمینی همجوار درههای مرکزی شبهجزیره. در غرب حجاز رشتهکوه سرات، به عنوان طولانیترین سامانه کوهستانی شبهجزیره، امتداد دارد. کوههایی چون قعیقعان، [[کوه ثور|ثور]]، [[ابوقبیس]]، [[نور (کوه)|نور]]، [[احد (کوه)|احد]] و ورقان از ارتفاعات شناختهشده داخلیاند. فعالیتهای آتشفشانی گذشته سبب شکلگیری گسترههایی موسوم به «حره» شده که بیشتر در اطراف مدینه و نواحی شمالی آن قرار دارند. برخی از این مناطق، مانند خَیبر، دارای چشمههای آب و پوشش گیاهیاند. در مجاورت ارتفاعات، درههایی شکل گرفته که بر اثر جریانهای فصلی آب اهمیت یافتهاند؛ از جمله رمه، عقیق، حمض، جزل، فاطمه، قُدید، قاحه، صفرا و رقوب. در برخی نقاط نیز واحهها و اراضی قابل کشت وجود دارد.<ref>{{پک|ربانی|۱۳۹۵|ک=دانشنامه حج و حرمین شریفین|ف=حجاز}}</ref></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اقلیم حجاز عمدتاً بیابانی، گرم و خشک است و میزان بارش در بیشتر مناطق اندک و فصلی است. بارندگی در ارتفاعات موجب جریان آب در درهها و پدید آمدن چشمهها میشود که نمونه آن در طائف مشاهده میشود. پوشش گیاهی منطقه محدود است و جز گیاهان خودرو و بوتههای خاردار، تنوع چندانی ندارد؛ هرچند در کوهستانها و درهها گونههایی مانند سرو کوهی، کنار، نخل و زیتون یافت میشود.<ref>{{پک|ربانی|۱۳۹۵|ک=دانشنامه حج و حرمین شریفین|ف=حجاز}}</ref></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">در حوزه جغرافیای انسانی، برخی پژوهشگران غربی بر اساس دادههای تورات، معتقدند که در دورههای کهن، آبوهوای این ناحیه متفاوت و منابع آب و پوشش گیاهی گستردهتر بوده است و تغییرات اقلیمی موجب مهاجرت ساکنان شده است. بطلمیوس نیز در ترسیم نقشه عربستان، شهرها و رودهایی را ذکر کرده است. شکلگیری سکونتگاهها در حجاز به میزان دسترسی به آب وابسته بوده و شهرها و روستاها غالباً در کنار درهها یا چشمهها پدید آمدهاند. نقش چاه زمزم در شکلگیری مکه، چشمههای مدینه و بارشهای طائف در توسعه این مراکز مؤثر بوده است.<ref>{{پک|ربانی|۱۳۹۵|ک=دانشنامه حج و حرمین شریفین|ف=حجاز}}</ref></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== ساختار اجتماعی ==</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ساختار اجتماعی حجاز در دورههای کهن بر پایه دامداری و کشاورزی استوار بود. یکجانشینان به «اهل حضر» و کوچنشینان به «اهل وبر» شناخته میشدند. در گزارشهای تاریخی، از اقوامی چون عمالیق، جرهم، خزاعه و قریش به عنوان گروههای مسلط بر مکه در دورههای مختلف یاد شده است. درباره مدینه نیز اطلاعات دقیقی در دست نیست، اما به نظر میرسد ترکیبی از تبارهای گوناگون [[عرب]] در آن سکونت داشتهاند و قبایل [[اوس]] و [[خزرج]] در دوره پیش از اسلام نقش محوری داشتهاند. طائف نیز با قبیله ثقیف پیوند داشته است. بر پایه سرشماری ۱۹۹۱ میلادی، جمعیت حجاز بیش از پنج میلیون نفر و حدود یکسوم جمعیت عربستان گزارش شده است.<ref>{{پک|ربانی|۱۳۹۵|ک=دانشنامه حج و حرمین شریفین|ف=حجاز}}</ref></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">درباره وضعیت پیش از اسلام، منابع محدود و گاه آمیخته با روایتهای افسانهایاند. یافتههای باستانشناسی از وجود آثار پیشاتاریخی در نقاطی مانند تیماء، طائف و وادی فاطمه حکایت دارد. قوم ثمود از اقوام باستانی این منطقه به شمار میرود و آثاری از آنان، مربوط به سدههای پیش از میلاد، کشف شده است. همچنین نشانههایی از نفوذ حکومتهای جنوبی شبهجزیره و ارتباط با قدرتهایی چون بابل و ایران باستان در منابع و کتیبهها دیده میشود. اهمیت تجاری مکه به سبب قرار گرفتن در مسیر راههای بازرگانی و وجود [[کعبه]]، در منابع یونانی نیز بازتاب یافته و [[بطلمیوس]] آن را «مکورابا» نامیده است.<ref>{{پک|ربانی|۱۳۹۵|ک=دانشنامه حج و حرمین شریفین|ف=حجاز}}</ref></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">در دورههای متأخر پیش از اسلام، ساختار قبیلهای، ویژگی غالب جامعه حجاز بود و ارزشهایی چون شجاعت و وفاداری در این چارچوب اهمیت داشت. در کنار باورهای توحیدی، آیینهای [[یهود|یهودی]] و [[مسیحیت|مسیحی]] نیز در بخشهایی از منطقه حضور داشتند و در آستانه ظهور [[اسلام]]، بتپرستی در بخشهای گستردهای از شبهجزیره رواج داشت.<ref>{{پک|ربانی|۱۳۹۵|ک=دانشنامه حج و حرمین شریفین|ف=حجاز}}</ref></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">=== پس از اسلام ===</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">آغاز اسلام در سال ۶۱۰ میلادی تحولی اساسی در تاریخ حجاز ایجاد کرد. با شکلگیری جامعه نوین در مدینه و گسترش تدریجی نفوذ سیاسی و دینی اسلام، منطقه حجاز به مرکز تحولات گستردهای بدل شد. پس از [[درگذشت محمد]] اسلام، منازعات سیاسی و شورشهای موسوم به رده چالشهایی برای حکومت نوپا ایجاد کرد، اما با تثبیت قدرت مرکزی، مسیر گسترش فتوحات هموار شد. انتقال مرکز خلافت به کوفه در دوره [[خلافت علی بن ابیطالب|علی بن ابیطالب]]، از نقش سیاسی مستقیم حجاز کاست، هرچند اهمیت دینی آن همچنان حفظ شد.<ref>{{پک|ربانی|۱۳۹۵|ک=دانشنامه حج و حرمین شریفین|ف=حجاز}}</ref></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">در دورههای [[خلافت بنیامیه|اموی]] و [[خلافت بنیعباس|عباسی]]، مرکز سیاسی [[جهان اسلام]] در [[شام]] و [[عراق]] قرار داشت و حجاز بیشتر تحت اداره والیان منصوب اداره میشد. با این حال، به سبب وجود کعبه و [[مسجدالنبی]]، این منطقه همواره از اهمیت معنوی و مشروعیتی ویژه برخوردار بود. در سدههای بعد، رقابت میان خلافتهای [[خلافت فاطمیان|فاطمی]]، عباسی و سپس [[ممالیک]] بر سر سیادت بر حجاز و شهرهای مقدس ادامه یافت. از سده چهارم هجری، حکومت اشراف در مکه شکل گرفت و تا قرن چهاردهم هجری، با فراز و فرودهایی، ادامه داشت.<ref>{{پک|ربانی|۱۳۹۵|ک=دانشنامه حج و حرمین شریفین|ف=حجاز}}</ref></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">با گسترش نفوذ عثمانیان در اوایل سده دهم هجری، حجاز تحت حاکمیت آنان قرار گرفت و این وضعیت نزدیک به چهار قرن ادامه یافت. در سده دوازدهم هجری، جنبش دینی [[محمد بن عبدالوهاب]] با حمایت [[خاندان سعود]] در نجد شکل گرفت و در نهایت با تحولات سیاسی و نظامی گسترده، به تشکیل پادشاهی [[عربستان سعودی]] در سال ۱۳۴۳ قمری انجامید. از آن زمان، حجاز بخشی از ساختار سیاسی عربستان سعودی محسوب میشود و در تقسیمات اداری جدید، عنوان حجاز بر چند منطقه از این کشور اطلاق میشود.<ref>{{پک|ربانی|۱۳۹۵|ک=دانشنامه حج و حرمین شریفین|ف=حجاز}}</ref></ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== پانویس ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== پانویس ==</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l6">خط ۶:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۳۲:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>=== منابع ===</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>=== منابع ===</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* {{یادکرد دانشنامه|نام خانوادگی=ربانی|نام=ابوالفضل|مقاله=حجاز|دانشنامه=دانشنامه حج و حرمین شریفین|عنوان جلد=|سال=۱۳۹۵|ناشر=پژوهشکده حج و زیارت|مکان=قم|پیوند مدخل=https://hzrc.ac.ir/post/22192/%d8%ad%d8%ac%d8%a7%d8%b2|شابک=}}</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* {{یادکرد دانشنامه|نام خانوادگی=اختری|نام=عباسعلی|پیوند نویسنده=|ویراستار=|مقاله=حجاز|دانشنامه=[[دایرهالمعارف جامع اسلامی]]|عنوان جلد=دایرهالمعارف جامع اسلامی|سال=۱۳۹۰|ناشر=آرایه|مکان=تهران}}</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* {{یادکرد دانشنامه|نام خانوادگی=اختری|نام=عباسعلی|پیوند نویسنده=|ویراستار=|مقاله=حجاز|دانشنامه=[[دایرهالمعارف جامع اسلامی]]|عنوان جلد=دایرهالمعارف جامع اسلامی|سال=۱۳۹۰|ناشر=آرایه|مکان=تهران}}</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>{{درجهبندی|نیازمند پیوند=خیر|نیازمند رده=خیر|نیازمند جعبه اطلاعات=بله|نیازمند تصویر=بله|نیازمند استانداردسازی=خیر|نیازمند ویراستاری=خیر|مقابله نشده با دانشنامهها=تاحدودی|تاریخ خوبیدگی=|تاریخ برگزیدگی=|توضیحات=}}</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>{{درجهبندی|نیازمند پیوند=خیر|نیازمند رده=خیر|نیازمند جعبه اطلاعات=بله|نیازمند تصویر=بله|نیازمند استانداردسازی=خیر|نیازمند ویراستاری=خیر|مقابله نشده با دانشنامهها=تاحدودی|تاریخ خوبیدگی=|تاریخ برگزیدگی=|توضیحات=}}</div></td></tr>
</table>Shahroudihttps://www.islamical.org/w/index.php?title=%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%B2&diff=169436&oldid=prevShahroudi: ابرابزار2026-02-21T17:28:03Z<p>ابرابزار</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>'''حِجاز''' سرزمینی معروفی در میان [[مکه]]، [[مدینه]]، [[طائف]] و روستاهای تابعه آنهاست و از این رو این ناحیه را حجاز گویند که حاجز و فاصل و حائل است میان [[نجد]] و [[تهامه]] یا بین نجد و [[سراة]]. در روایتی اسلامی از [[محمد]]، پیامبر اسلام نقل شده است که سخت دلی و جفا در اهل مشرق (ظاهراً مراد منطقه نجد) و [[ایمان]] و وقار در حجاز است.<ref>{{پک|1=اختری|2=۱۳۹۰|ک=دایرهالمعارف جامع اسلامی|ف=حجاز}}</ref><br />
<br />
== پانویس ==<br />
=== ارجاعات ===<br />
{{پانویس|۳|اندازه=ریز}}<br />
<br />
=== منابع ===<br />
* {{یادکرد دانشنامه|نام خانوادگی=اختری|نام=عباسعلی|پیوند نویسنده=|ویراستار=|مقاله=حجاز|دانشنامه=[[دایرهالمعارف جامع اسلامی]]|عنوان جلد=دایرهالمعارف جامع اسلامی|سال=۱۳۹۰|ناشر=آرایه|مکان=تهران}}<br />
<br />
{{درجهبندی|نیازمند پیوند=خیر|نیازمند رده=خیر|نیازمند جعبه اطلاعات=بله|نیازمند تصویر=بله|نیازمند استانداردسازی=خیر|نیازمند ویراستاری=خیر|مقابله نشده با دانشنامهها=تاحدودی|تاریخ خوبیدگی=|تاریخ برگزیدگی=|توضیحات=}}</div>Shahroudi