Shahroudi: /* منابع */

2023-04-01T14:34:22Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱ آوریل ۲۰۲۳، ساعت ۱۴:۳۴
خط ۴۲:		خط ۴۲:
	* {{یادکرد دانشنامه \| نام خانوادگی = Dakake \| نام = Maria \| پیوند نویسنده = ماریا دقاق \| مقاله = Ḥojjat \| دانشنامه = [[دانشنامه ایرانیکا\|Encyclopædia Iranica]] \| سال = 2012 \| پیوند مقاله = http://www.iranicaonline.org/articles/hojjat \| تاریخ بازبینی = 10 November 2017 \| زبان = en}}		* {{یادکرد دانشنامه \| نام خانوادگی = Dakake \| نام = Maria \| پیوند نویسنده = ماریا دقاق \| مقاله = Ḥojjat \| دانشنامه = [[دانشنامه ایرانیکا\|Encyclopædia Iranica]] \| سال = 2012 \| پیوند مقاله = http://www.iranicaonline.org/articles/hojjat \| تاریخ بازبینی = 10 November 2017 \| زبان = en}}
	{{پایان چپ‌چین}}		{{پایان چپ‌چین}}

			{{درجه‌بندی\|نیازمند پیوند=خیر\|نیازمند رده=خیر\|نیازمند جعبه اطلاعات=بله\|نیازمند تصویر=بله\|نیازمند استانداردسازی=بله\|نیازمند ویراستاری=خیر\|مقابله نشده با دانشنامه‌ها=تاحدودی\|تاریخ خوبیدگی=\|تاریخ برگزیدگی=\|توضیحات=}}

	[[رده:اصطلاحات اسلامی]]		[[رده:اصطلاحات اسلامی]]

Aboammar: + رده:اصطلاحات کلامی (هات‌کت)

2023-03-20T19:38:51Z

+ رده:اصطلاحات کلامی (هات‌کت)

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۰ مارس ۲۰۲۳، ساعت ۱۹:۳۸
خط ۴۶:		خط ۴۶:
	[[رده:تشیع]]		[[رده:تشیع]]
	[[رده:مفاهیم اسلامی]]		[[رده:مفاهیم اسلامی]]
			[[رده:اصطلاحات کلامی]]

Shahroudi: صفحه‌ای تازه حاوی «{{شیعه}} {{اسماعیلیه}} '''حجّت''' به معنی برهانِ قاطعِ علمی است و نشان از مفهوم دلیلی متقن دارد که مخاطب را قانع می‌کند. این برهان لزوماً غیرقابل‌انکار و یا حتی درست نیست، بلکه روشی از استدلال برای پیشبرد یک دیدگاه نسبت به دیگری در...» ایجاد کرد

2023-03-13T08:50:49Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{شیعه}} {{اسماعیلیه}} '''حجّت''' به معنی برهانِ قاطعِ علمی است و نشان از مفهوم دلیلی متقن دارد که مخاطب را قانع می‌کند. این برهان لزوماً غیرقابل‌انکار و یا حتی درست نیست، بلکه روشی از استدلال برای پیشبرد یک دیدگاه نسبت به دیگری در...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{شیعه}}
{{اسماعیلیه}}
'''حجّت''' به معنی [[برهان (منطق)|برهان]]ِ قاطعِ علمی است و نشان از مفهوم دلیلی متقن دارد که مخاطب را قانع می‌کند. این برهان لزوماً غیرقابل‌انکار و یا حتی درست نیست، بلکه روشی از [[استدلال]] برای پیشبرد یک دیدگاه نسبت به دیگری در جریان یک بحث است. حجّت از محوری‌ترین اصول اندیشهٔ شیعهٔ امامی به‌ویژه در موضوع امامت است. به این مفهوم که در هر دوره‌ای از تاریخِ انسان، فرد شاخص و منحصربه‌فردی وجود دارد که نشانه و گواهی از سوی خداست. چنین فردی یا پیامبر یا [[وصی]] پیامبر است. این اندیشه، وحدت عملکردی را در سطحی خاص بین پیامبران و [[امامان]] نشان می‌دهد، اندیشه‌ای که بیانگر آن است که واسطهٔ نهایی بین خدا و بشریت باید یک فرد باشد، نه یک متن. براین‌اساس، برخی صفات از ضروری‌ترین ویژگی‌های امام در نظر گرفته شده که [[علم لدنی|علم]]، [[عدالت امام|عدالت]]، [[عصمت]] و مصونیت از اشتباه از این موارد است. در ادبیات حدیثی شیعه، «حجّت» به‌عنوان لقبی برای امامان شیعه یا اصطلاحی برای مهم‌ترین ویژگی معنوی آنان مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ و امامان به‌عنوان «حجّت خدا» و استدلال قاطع خداوند یا «حجّت بالغه» مطرح می‌شوند.

مفهوم حجّت در میان شیعه با گذر از مفهوم اولیه‌اش در موضوع [[نبوت]] و محدودکردن دایرهٔ معنا، عملاً به امامان شیعه مختص شده‌است. حدیثی از امام دوازدهم در طول دورهٔ غیبت وجود دارد که در آن، او جامعه را به‌جستجوی پیشوایان مذهبی از [[محدث]]ان شیعه هدایت، و آنان را به‌عنوان حجّت عام بر شیعیان معرفی می‌کند همان‌گونه‌که خود را حجّت بر این عالمان می‌داند. در دوران غیبت، این حدیث مبنای مهمی برای [[ولایت فقیه|نظریهٔ ولایت فقیه]] مطرح‌شده توسط [[سید روح‌الله خمینی]] شد که در دفاع از نظریه‌اش دربارهٔ اختیارات وسیع مذهبی و سیاسی [[ولی فقیه]] استفاده کرد.

در اسماعیلیه حجّت اغلب به گروهی از افراد که معمولاً دوازده نفر هستند اطلاق می‌شود. این گروه بر کانون تبلیغاتی اسماعیلی به نام «[[دعوت (اسماعیلیه)|دعوت]]» در مناطق مختلف [[جهان اسلام]] نظارت داشتند. [[حسن صباح]] با اقتدار و نفوذ بیشتری از آنچه که در سایر شاخه‌های اسماعیلی بود، خود را حجّت نامید، و آن را تبدیل به مترادفی برای ظهور امام غایب اسماعیلی یعنی خودش کرد.

== مفهوم حجّت ==
حجّت از ریشهٔ «ح‌ج‌ج» و به معنی [[برهان (منطق)|برهان]]ِ قاطعِ نشأت‌گرفته از [[علم]] است. با توجه به واژهٔ «احتجاج»، نشان از مفهوم دلیلی متقن دارد که مخاطب را قانع می‌کند.<ref>{{پک|حاج‌منوچهری|۱۳۹۲|ف=حجت|ک=دائرةالمعارف اسلامی|ج=۲۰|ص=۱۶۸–۱۷۲}}</ref>

حجّت لزوماً اثباتی غیرقابل‌انکار و یا حتی درست نیست، بلکه روشی از [[استدلال]]ِ استفاده‌شده برای پیشبرد یک دیدگاه نسبت به دیگری در جریان یک بحث است. این واژه، اصطلاحی [[عربی]] است که ریشه‌ای [[قرآن]]ی دارد و به هردو نوع استدلال‌های دروغین و خودخواهانه که [[کافر]]ان ممکن است علیه [[خدا]] یا [[پیامبر]]انش بیان کنند و یا استدلال‌های خدا یا پیامبرانش علیه کافران اشاره دارد. بااین‌حال قرآن می‌گوید که خداوند اثبات یا استدلال قاطع (حجّت بالغه) است که همهٔ استدلال‌های دیگر را خاموش می‌کند. این واژه نیز گاهی در [[معرفت‌شناسی]] یا [[علم کلام]] و [[فلسفه]] به‌معنای استدلال یا اثبات استفاده می‌شود، اما به‌نظر نمی‌آید که در هریک از این رشته‌ها تعریفی یکسان یا فنی داشته‌باشد.<ref>{{پک|Dakake|2012|ف=Ḥojjat|ک=Iranica|زبان=en}}</ref>

== در شیعهٔ امامیه ==
حجّت از محوری‌ترین و اساسی‌ترین اصول اندیشهٔ شیعهٔ امامی به‌ویژه در موضوع امامت است. بنیان حجّت بر مفهوم تکلیف استوار است، به این معنا که به میزان تکلیف بر افراد، حجّت بر آنان تمام شده‌است.<ref>{{پک|حاج‌منوچهری|۱۳۹۲|ف=حجت|ک=دائرةالمعارف اسلامی|ج=۲۰|ص=۱۶۸–۱۷۲}}</ref>

حجّت مفهومی دارای معنایی خاص و فنی در [[حدیث|احادیث]] شیعه به‌ویژه در [[شیعه|شیعهٔ]] [[امامیه]] است، به‌گونه‌ای که در هر دوره‌ای از تاریخِ انسان، فرد شاخص و منحصربه‌فردی وجود دارد که نشانه و گواهی از سوی خداست. چنین فردی یا پیامبر یا [[وصی]] پیامبر است. اعتقادات امامیه بر این باور است که چنین فردی به‌عنوان حجّت همیشه و در همهٔ زمان‌ها وجود دارد. این اندیشه، گونه‌ای وحدت عملکرد را در سطحی خاص بین پیامبران و [[امامان]] نشان می‌دهد، اندیشه‌ای که در سایر جنبه‌های تفکر شیعه وجود دارد، و منعکس‌کنندهٔ اصل اساسی شیعه است که واسطهٔ نهایی بین خدا و بشریت باید یک فرد باشد، نه یک متن. شیعیان استدلال می‌کنند که قرآن به‌تنهایی نمی‌تواند به‌عنوان «حجّت» خدا بر بشریت بماند؛ زیرا «ناطق» نیست و نمی‌تواند تحلیلی قطعی از [[تفسیر قرآن|تفسیر]] متناقض کلمات و مطالبش را ارائه کند. به‌علاوه ایشان معتقدند که [[علی بن ابی‌طالب]] معتبرترین و داناترین مفسران قرآن بود که تفسیر خود را از [[محمد]] دریافت کرده‌بود و او و فرزندانش — که این دانش را به آنان سپرده‌است — حجّت‌های راستین خدا هستند.<ref>{{پک|Dakake|2012|ف=Ḥojjat|ک=Iranica|زبان=en}}</ref>

براین‌اساس، برخی صفات از ضروری‌ترین ویژگی‌های امام در نظر گرفته شده که [[علم لدنی|علم]]، [[عدالت امام|عدالت]] و مصونیت از اشتباه از این موارد است. [[عصمت]] از مهم‌ترین این ویژگی‌هاست و چون تشخیص آن برای هیچ فردی امکان‌پذیر نیست، تنها راه شناخت فرد [[معصوم]] رجوع به [[نص]] است که تنها مرجع تشخیص عصمت خداست. در مکتب اندیشهٔ شیعه که در زمان [[باقرین]] شکل گرفت، بحث دربارهٔ برخی مفاهیم خاص مانند ثبوت امامت به «نصّ جلیّ»، امامت و منزلت امام انجام شد. ازهمین‌رو و در زمان [[جعفر صادق]]، امام ششم شیعه، مفهوم «امام مفترض‌الطاعه»، موضوع خالی‌نبودن زمین از حجّت در قالب امام منصوص، نبودن دو امام در یک زمان واحد، اندیشهٔ [[وصایت]] و نص در سلسلهٔ امامت و همین‌طور منحصر بودن انتقال امامت بین دو برادر دربارهٔ [[حسنین]]، در [[فقه جعفری|مکتب جعفری]] به‌صورت گسترده نمود کرد.<ref>{{پک|حاج‌منوچهری|۱۳۹۲|ف=حجت|ک=دائرةالمعارف اسلامی|ج=۲۰|ص=۱۶۸–۱۷۲}}</ref>

در حوزهٔ ادبیات حدیثی شیعه، «حجّت» معمولاً به‌عنوان لقبی برای امامان شیعه یا به‌عنوان اصطلاحی برای مهم‌ترین ویژگی معنوی آنان مورد استفاده قرار می‌گیرد. امامان به‌عنوان «حجّت خدا» در برخی از صحنه‌های مرتبط با یکدیگر مطرح شده‌اند: نخست این‌که آنان اراده و [[مشیت]] خدای وصف‌ناپذیر را ظاهر می‌کنند و اختلافات در مورد تفسیرهای مختلف قرآن و مسائل مربوط به [[حقوق اسلامی|حقوق]] یا اعتقادات مذهبی را حل می‌کنند؛ دوم این‌که وجود پیوسته و مداوم آنان در یک صورت و ظاهر یا صورت و ظاهری دیگر به این معنی است که انسان‌ها نمی‌توانند استدلال کنند دسترسی به راهنمایی الهی ندارند، و به‌این‌ترتیب، به‌عنوان استدلال قاطع خداوند یا «حجّت بالغه» علیه بهانهٔ کافران ایفای نقش می‌کنند؛ و سوم این‌که پذیرش [[ولی (اسلام)|ولایت]] و هدایت آنان، معیار تعیین‌کننده یا گواهی [[ایمان]] واقعی است و دراین‌خصوص امامان نیز به‌عنوان شاهدان دربرابر انسان در روز [[قیامت]] عمل می‌کنند.<ref>{{پک|Dakake|2012|ف=Ḥojjat|ک=Iranica|زبان=en}}</ref>

پس از آغاز غیبت، اعتقاد به امام و حجّت حاضر و غایب پررنگ‌تر شد؛ و پس از آن امام دوازدهم، رسماً به‌عنوان امام غایب شناخته شد. این فرایند و همین‌طور شکل‌گیری اختلافاتی میان فرقه‌های شیعه، موجب شد تا آثاری با نام کلی «''الغیبة''» به بررسی روایی و اعتقادی این موضوع بپردازند، مانند کتاب‌های ''[[الغیبة (نعمانی)|الغیبة]]'' نوشتهٔ [[نعمانی]] و ''[[الغیبة (طوسی)|الغیبة]]'' [[شیخ طوسی]] و رساله‌هایی از [[شیخ مفید]]. کسانی چون [[فضل بن شاذان]] یا [[ابوسهل نوبختی]] به تدوین و تثبیت این اندیشه پرداختند. به‌عقیدهٔ نوبختی زنده‌بودن و پایداری شریعت‌ها به امام به‌عنوان حجّت وابسته است و بدون وجود امام در زمین، شریعت ازمیان می‌رود. این باور در اندیشهٔ شیعه پابرجا مانده‌است.<ref>{{پک|حاج‌منوچهری|۱۳۹۲|ف=حجت|ک=دائرةالمعارف اسلامی|ج=۲۰|ص=۱۶۸–۱۷۲}}</ref>

مفهوم حجّت در میان شیعه با گذر از مفهوم اولیه‌اش در موضوع [[نبوت]] و محدودکردن دایرهٔ معنا، عملاً به امامان شیعه مختص شده‌است؛ و باور به وجود حجّت پیش، همراه و پس از خلق، دست‌کم در سه مورد به‌صورتی خاص ابراز شد. نمونهٔ نخست، عبارت «أشهدُ انَّ علیّاً حجّة الله» در [[اذان]] است، دوم عنوان «ثامن الحجج» دربارهٔ [[علی بن موسی الرضا]]، امام هشتم شیعیان، که بیانگر آن است که پیامبران حتی [[پیامبر اسلام]] در این دایرهٔ مصداق جای نگرفته‌اند؛ و سوم در نام‌بردن از امام دوازدهم شیعه است که عموماً با صفت، لقب و یا اشاره یاد نمی‌شود و اغلب با عنوان «حجّة» و با عبارت «[[حجت بن الحسن|حجّة بن الحسن]]» شناخته می‌شود.<ref>{{پک|حاج‌منوچهری|۱۳۹۲|ف=حجت|ک=دائرةالمعارف اسلامی|ج=۲۰|ص=۱۶۸–۱۷۲}}</ref>

=== لقب امام دوازدهم شیعهٔ امامیه ===
به‌نظر می‌رسد که مفهوم امام به‌عنوان «حجّت‌الله» پس از [[غیبت]] [[امام دوازدهم]] اهمیت ویژه‌ای را به خود اختصاص داده‌است. امام یازدهم امامیه، [[امام حسن عسکری]]، در سال ۲۶۰ ه‍.ق و بدون این‌که اکثر پیروانش آگاه باشند که او فرزندی داشته، درگذشت. آموزه‌های شیعهٔ امامی به این نتیجه رسیدند که عسکری در واقع یک پسر داشته، اما بلافاصله پس از تولد او را پنهان کرده تا وی را از دشمنانش محافظت کند و در آینده بازگردد. این تفسیر همراه با شک و تردید عمیق ازسوی چهره‌های برجسته در داخل و خارج از مذهب و فرقهٔ امامیه موردستایش قرار گرفت؛ و دانشمندان امامیه از این باور، در برابر مخالفان متعدد و گوناگون دفاع کردند. قاعده و اصل کلی شیعه این است که جهان هرگز بدون «حجّت خدا» بر بشریت نیست؛ و این قاعده به شرطی ضروری برای استدلال آنان دربارهٔ وجود امام پنهان تبدیل شده‌است. همچنین احادیث دربارهٔ ضرورت یک حجّتِ پیوسته و همیشگی در برخی از رساله‌های مذهبیِ نوشته‌شده توسط نویسندگان امامیه در اوایل دوران [[غیبت کبری]] به شکلی برجسته دیده می‌شود.<ref>{{پک|Dakake|2012|ف=Ḥojjat|ک=Iranica|زبان=en}}</ref>

=== در نظریهٔ ولایت فقیه ===
اگرچه امام دوازدهم در طول دورهٔ غیبت، حجّت‌الله باقی مانده‌است، اما حدیثی منتسب به وی وجود دارد که در آن او جامعه را به‌جستجوی پیشوایان مذهبی از [[محدث]]ان شیعه هدایت می‌کند و آنان را به‌عنوان حجّت عام بر شیعیان معرفی می‌کند همان‌گونه‌که خود را حجّت بر این عالمان می‌داند. در دوران غیبت، این حدیث، مبنای مهمی برای اقتدار مذهبی عالمان شیعه محسوب می‌شد، که حجّت را در مفاهیمی محدود به اختیارات حقوقی و مشروع مطرح کردند و واجد شرایط [[فتوا]] دربارهٔ تفسیر و تطبیق تعالیم امامان با شرایط جدید است. در قرن نوزدهم میلادی عنوان «[[حجت‌الاسلام|حجّت‌الاسلام]]» به برخی از [[فقیه]]ان برجستهٔ شیعه اطلاق شد؛ و حدیث مذکور، توسط [[سید روح‌الله خمینی]] در دفاع از نظریهٔ خود دربارهٔ اختیارات وسیع مذهبی و سیاسی [[ولی فقیه]] مطرح شده‌است. درمقابل، یکی دیگر از عالمان مطرح شیعه، [[محمود حلبی]]، که در اواسط قرن بیستم [[انجمن حجتیه|انجمن حجّتیّه]] را تأسیس کرد، به‌شدت با برپایی حکومت سیاسی توسط فقهای شیعهٔ امامی بر مبنای دلایل مذهبی مخالف بود. لازم است ذکر شود که تفسیر توحیدی حجّتیه به [[مکتب پیش‌هزاره]] نزدیک است، در حالی که فعالیت انقلابی روح‌الله خمینی بر مبنای ایده‌های [[مکتب پس‌هزاره]] است.<ref>{{پک|Dakake|2012|ف=Ḥojjat|ک=Iranica|زبان=en}}</ref>

== در اعتقادات اسماعیلی ==
حجّت همچنین یک اصطلاح فنی مهم در سنت شیعهٔ [[اسماعیلیه|اسماعیلی]] است. در اسماعیلیه حجّت اغلب به گروهی از افراد که معمولاً دوازده نفر هستند اطلاق می‌شود. این گروه بر کانون تبلیغاتی اسماعیلی به نام «[[دعوت (اسماعیلیه)|دعوت]]» در مناطق مختلف جهان اسلام نظارت داشتند. حجّت یک مقام عالی در سلسله‌مراتب فعالیت‌های تبلیغی اسماعیلی یا همان «دعوت» بود که همراه با آموزه‌های محرمانه و سرّی جنبش، به منظور آموزش دیگران در این زمینه‌ها بود. حجّت بر شبکهٔ گسترده‌ای از [[داعی‌]] نظارت می‌کرد و به‌طور مستقیم به خود امام و یا مقام بلندپایه‌ای به‌نام «[[باب (اسماعیلیه)|باب]]» گزارش می‌داد. [[حسن صباح]] در قلعهٔ معروفِ اسماعیلیِ [[قلعه الموت|الموت]] در شمال‌غربی [[ایران]]، با اقتدار و نفوذ بیشتری از آنچه که در سایر شاخه‌های اسماعیلی بود، خود را حجّت نامید، و آن را تبدیل به مترادفی برای ظهور امام غایب اسماعیلی یعنی خودش کرد.<ref>{{پک|Dakake|2012|ف=Ḥojjat|ک=Iranica|زبان=en}}</ref>

== پانویس ==
{{پانویس|۲}}

== منابع ==
* {{یادکرد دانشنامه | نام خانوادگی = حاج‌منوچهری | نام = فرامرز | پیوند نویسنده= فرامرز حاج‌منوچهری | ویراستار = [[سید محمد کاظم موسوی بجنوردی|سید محمدکاظم موسوی بجنوردی]] | مقاله = حجت | دانشنامه = [[دائرةالمعارف بزرگ اسلامی]] | جلد = بیستم | عنوان جلد = حافظ ابراهیم – حسین (ع)، امام | سال = ۱۳۹۲ | ناشر = [[مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی]] | مکان = تهران | شابک = 978-600-6326-19-1}}
{{چپ‌چین}}
* {{یادکرد دانشنامه | نام خانوادگی = Dakake | نام = Maria | پیوند نویسنده = ماریا دقاق | مقاله = Ḥojjat | دانشنامه = [[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] | سال = 2012 | پیوند مقاله = http://www.iranicaonline.org/articles/hojjat | تاریخ بازبینی = 10 November 2017 | زبان = en}}
{{پایان چپ‌چین}}

[[رده:اصطلاحات اسلامی]]
[[رده:تشیع]]
[[رده:مفاهیم اسلامی]]

حجت - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Shahroudi: /* منابع */

Aboammar: + رده:اصطلاحات کلامی (هات‌کت)