حرکت جوهری - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Shahroudi در ‏۵ مارس ۲۰۲۶، ساعت ۰۲:۴۹

2026-03-05T02:49:43Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۵ مارس ۲۰۲۶، ساعت ۰۲:۴۹
خط ۲۲:		خط ۲۲:
	=== منابع ===		=== منابع ===
	* {{یادکرد دانشنامه\|نام خانوادگی=اختری\|نام=عباسعلی\|پیوند نویسنده=\|ویراستار=\|مقاله=حرکت جوهری\|دانشنامه=[[دایرةالمعارف جامع اسلامی]]\|عنوان جلد=دایرةالمعارف جامع اسلامی\|سال=۱۳۹۰\|ناشر=آرایه\|مکان=تهران}}		* {{یادکرد دانشنامه\|نام خانوادگی=اختری\|نام=عباسعلی\|پیوند نویسنده=\|ویراستار=\|مقاله=حرکت جوهری\|دانشنامه=[[دایرةالمعارف جامع اسلامی]]\|عنوان جلد=دایرةالمعارف جامع اسلامی\|سال=۱۳۹۰\|ناشر=آرایه\|مکان=تهران}}
			{{فلسفه اسلامی}}

	[[رده:اصطلاحات فلسفی]]		[[رده:اصطلاحات فلسفی]]
	[[رده:ملاصدرا]]		[[رده:ملاصدرا]]
	[[رده:نظریه‌های فلسفی]]		[[رده:نظریه‌های فلسفی]]

Shahroudi: + رده:نظریه‌های فلسفی (هات‌کت)

2026-03-05T02:48:51Z

+ رده:نظریه‌های فلسفی (هات‌کت)

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۵ مارس ۲۰۲۶، ساعت ۰۲:۴۸
خط ۲۵:		خط ۲۵:
	[[رده:اصطلاحات فلسفی]]		[[رده:اصطلاحات فلسفی]]
	[[رده:ملاصدرا]]		[[رده:ملاصدرا]]
			[[رده:نظریه‌های فلسفی]]

Shahroudi: +رده:اصطلاحات فلسفی، +رده:ملاصدرا (هات‌کت)، ابرابزار

2026-03-05T02:48:29Z

+رده:اصطلاحات فلسفی، +رده:ملاصدرا (هات‌کت)، ابرابزار

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۵ مارس ۲۰۲۶، ساعت ۰۲:۴۸
خط ۲:		خط ۲:

	== معنای اصطلاحی ==		== معنای اصطلاحی ==
	حرکت جوهریه (یا حرکت در مقوله جوهر) نظریه‌ای است که با مخالفت بسیاری از پیشینیان، به ویژه ابن‌سینا (شیخ‌الرئیس) و [[فلاسفه مشایی]] یونان، همراه بوده است. در حالی که فلاسفه مشاء معتقد بودند حرکت صرفاً عارضی و محدود به مقولات «کم» (کیفیت)، «کیف» (کمیّت)، «أین» (مکان) و «وضع» (جایگاه) است، دیدگاه‌هایی از جمله دیدگاه هراکلیتوس فیلسوف یونان، و برخی عرفای اسلامی، بر وقوع حرکت در ذات و جوهر تأکید داشته‌اند. [[ابن‌رشد]] در آثار خود اشاره کرده است که بسیاری از پیشینیان معتقد بودند موجودات در جریان همیشگی (سیلان دائم) قرار دارند. [[اخوان‌الصفاء]] نیز حرکت را در برخی اجسام جوهری (مانند آتش که با سکون از بین می‌رود) و در برخی به عنوان عارض (مانند آب، هوا و زمین) دانسته‌اند.<ref>{{پک\|1=اختری\|2=۱۳۹۰\|ک=~~دایره‌المعارف~~ جامع اسلامی\|ف=حرکت جوهری}}</ref>		حرکت جوهریه (یا حرکت در مقوله جوهر) نظریه‌ای است که با مخالفت بسیاری از پیشینیان، به ویژه ابن‌سینا (شیخ‌الرئیس) و [[فلاسفه مشایی]] یونان، همراه بوده است. در حالی که فلاسفه مشاء معتقد بودند حرکت صرفاً عارضی و محدود به مقولات «کم» (کیفیت)، «کیف» (کمیّت)، «أین» (مکان) و «وضع» (جایگاه) است، دیدگاه‌هایی از جمله دیدگاه هراکلیتوس فیلسوف یونان، و برخی عرفای اسلامی، بر وقوع حرکت در ذات و جوهر تأکید داشته‌اند. [[ابن‌رشد]] در آثار خود اشاره کرده است که بسیاری از پیشینیان معتقد بودند موجودات در جریان همیشگی (سیلان دائم) قرار دارند. [[اخوان‌الصفاء]] نیز حرکت را در برخی اجسام جوهری (مانند آتش که با سکون از بین می‌رود) و در برخی به عنوان عارض (مانند آب، هوا و زمین) دانسته‌اند.<ref>{{پک\|1=اختری\|2=۱۳۹۰\|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی\|ف=حرکت جوهری}}</ref>

	== استدلال ملاصدرا ==		== استدلال ملاصدرا ==
	صدرالدین شیرازی (ملاصدرا) این مسئله را به شکلی خاص بازتعریف کرد و وقوع حرکت در مقوله جوهر را اثبات نمود. خلاصه استدلال‌های او در این زمینه به شرح زیر است:<ref>{{پک\|1=اختری\|2=۱۳۹۰\|ک=~~دایره‌المعارف~~ جامع اسلامی\|ف=حرکت جوهری}}</ref>		صدرالدین شیرازی (ملاصدرا) این مسئله را به شکلی خاص بازتعریف کرد و وقوع حرکت در مقوله جوهر را اثبات نمود. خلاصه استدلال‌های او در این زمینه به شرح زیر است:<ref>{{پک\|1=اختری\|2=۱۳۹۰\|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی\|ف=حرکت جوهری}}</ref>

	# تعریف حرکت: حرکت عبارت است از خروج تدریجی شیء از قوه به فعل. این امری نسبی است و ثبات یا عدم ثبات منسوب‌الیه (جوهر)، تابع تجدد یا ثبات آن است.		# تعریف حرکت: حرکت عبارت است از خروج تدریجی شیء از قوه به فعل. این امری نسبی است و ثبات یا عدم ثبات منسوب‌الیه (جوهر)، تابع تجدد یا ثبات آن است.
	# اجزای حرکت: «طبیعت» مبدأ خروج از قوه به فعل است، «ماده» شیء قابل خروج است، و «جوهری» که خارج می‌شود، ذاتی است. میزان این خروج نیز «زمان» است.		# اجزای حرکت: «طبیعت» مبدأ خروج از قوه به فعل است، «ماده» شیء قابل خروج است، و «جوهری» که خارج می‌شود، ذاتی است. میزان این خروج نیز «زمان» است.
خط ۱۵:		خط ۱۴:
	# جوهر صورتی: طبیعت، همان صورت و فصل مقوم اجسام است. وجوداً، «متجددُالذات» و «متجددُالهویه» است. اگر طبیعت متجددالذات نبود، نمی‌توانست مبدأ تجدّدات و حرکات باشد.		# جوهر صورتی: طبیعت، همان صورت و فصل مقوم اجسام است. وجوداً، «متجددُالذات» و «متجددُالهویه» است. اگر طبیعت متجددالذات نبود، نمی‌توانست مبدأ تجدّدات و حرکات باشد.
	# نتیجه‌گیری: بنابراین، اجسام به ذات و حقیقت خود همواره در حال سیلان، تجدد و تبدل هستند، زیرا صورت آن‌ها (که همان طبیعت است) متجددالذات و تدریج‌الکون است.		# نتیجه‌گیری: بنابراین، اجسام به ذات و حقیقت خود همواره در حال سیلان، تجدد و تبدل هستند، زیرا صورت آن‌ها (که همان طبیعت است) متجددالذات و تدریج‌الکون است.
	# شمول قاعده: این قاعده در تمام اجسام جوهری جاری است. حتی در مورد «نفوس جسمانیّة» که حدوثی دارند، تا زمانی که به مرحله مجردی کامل نرسند، در حکم حرکت جوهریه قرار می‌گیرند.<ref>{{پک\|1=اختری\|2=۱۳۹۰\|ک=~~دایره‌المعارف~~ جامع اسلامی\|ف=حرکت جوهری}}</ref>		# شمول قاعده: این قاعده در تمام اجسام جوهری جاری است. حتی در مورد «نفوس جسمانیّة» که حدوثی دارند، تا زمانی که به مرحله مجردی کامل نرسند، در حکم حرکت جوهریه قرار می‌گیرند.<ref>{{پک\|1=اختری\|2=۱۳۹۰\|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی\|ف=حرکت جوهری}}</ref>

	== پانویس ==		== پانویس ==
خط ۲۲:		خط ۲۱:

	=== منابع ===		=== منابع ===
	* {{یادکرد دانشنامه\|نام خانوادگی=اختری\|نام=عباسعلی\|پیوند نویسنده=\|ویراستار=\|مقاله=حرکت جوهری\|دانشنامه=[[~~دایره‌المعارف~~ جامع اسلامی]]\|عنوان جلد=~~دایره‌المعارف~~ جامع اسلامی\|سال=۱۳۹۰\|ناشر=آرایه\|مکان=تهران}}		* {{یادکرد دانشنامه\|نام خانوادگی=اختری\|نام=عباسعلی\|پیوند نویسنده=\|ویراستار=\|مقاله=حرکت جوهری\|دانشنامه=[[دایرةالمعارف جامع اسلامی]]\|عنوان جلد=دایرةالمعارف جامع اسلامی\|سال=۱۳۹۰\|ناشر=آرایه\|مکان=تهران}}

			[[رده:اصطلاحات فلسفی]]
			[[رده:ملاصدرا]]

Shahroudi: ابرابزار

2026-03-05T02:48:02Z

ابرابزار

صفحهٔ تازه

نظریه '''حرکت جوهریه''' یا '''حرکت جوهری''' توسط [[صدرالدین شیرازی]] توسعه یافت، در حالی که فلاسفه پیشین مانند [[ابن‌سینا]] آن را مردود می‌دانستند و حرکت را محدود به مقولات عرضی می‌کردند. دیدگاه‌های [[هراکلیتوس]] و برخی عرفای اسلامی پیش از او نیز بر جریان دائمی موجودات تأکید داشتند. ملاصدرا با استدلال بر این که حرکت خروج تدریجی قوه به فعل است و طبیعت به عنوان صورت جوهر، امری سیال و متجددالذات است، اثبات کرد که [[جوهر]] خود در حال حرکت و تبدل دائمی است. این دیدگاه شامل تمام اجسام و حتی نفوس جسمانی تا لحظه [[مجرد]] شدن می‌شود و طبیعت را به عنوان مبدأ و روح حرکت در تمام موجودات می‌داند.

== معنای اصطلاحی ==
حرکت جوهریه (یا حرکت در مقوله جوهر) نظریه‌ای است که با مخالفت بسیاری از پیشینیان، به ویژه ابن‌سینا (شیخ‌الرئیس) و [[فلاسفه مشایی]] یونان، همراه بوده است. در حالی که فلاسفه مشاء معتقد بودند حرکت صرفاً عارضی و محدود به مقولات «کم» (کیفیت)، «کیف» (کمیّت)، «أین» (مکان) و «وضع» (جایگاه) است، دیدگاه‌هایی از جمله دیدگاه هراکلیتوس فیلسوف یونان، و برخی عرفای اسلامی، بر وقوع حرکت در ذات و جوهر تأکید داشته‌اند. [[ابن‌رشد]] در آثار خود اشاره کرده است که بسیاری از پیشینیان معتقد بودند موجودات در جریان همیشگی (سیلان دائم) قرار دارند. [[اخوان‌الصفاء]] نیز حرکت را در برخی اجسام جوهری (مانند آتش که با سکون از بین می‌رود) و در برخی به عنوان عارض (مانند آب، هوا و زمین) دانسته‌اند.<ref>{{پک|1=اختری|2=۱۳۹۰|ک=دایره‌المعارف جامع اسلامی|ف=حرکت جوهری}}</ref>

== استدلال ملاصدرا ==
صدرالدین شیرازی (ملاصدرا) این مسئله را به شکلی خاص بازتعریف کرد و وقوع حرکت در مقوله جوهر را اثبات نمود. خلاصه استدلال‌های او در این زمینه به شرح زیر است:<ref>{{پک|1=اختری|2=۱۳۹۰|ک=دایره‌المعارف جامع اسلامی|ف=حرکت جوهری}}</ref>

# تعریف حرکت: حرکت عبارت است از خروج تدریجی شیء از قوه به فعل. این امری نسبی است و ثبات یا عدم ثبات منسوب‌الیه (جوهر)، تابع تجدد یا ثبات آن است.
# اجزای حرکت: «طبیعت» مبدأ خروج از قوه به فعل است، «ماده» شیء قابل خروج است، و «جوهری» که خارج می‌شود، ذاتی است. میزان این خروج نیز «زمان» است.
# ترکیب اجسام: جواهر جسمانی دارای صورت و ماده‌اند. صورت آن‌ها «طبیعت متجدده» است که در تمام اجسام ساری است و مبدأ نزدیک حرکت و سکون محسوب می‌شود. این طبیعت همواره در حال تبدل و تحول است.
# تشبیهات: حرکت مانند یک شخص است که روح آن «طبیعت» است، همان‌گونه که زمان مانند شخصی است که روح آن «دهر» است.
# حکایتی بودن حرکت: حرکت امری نسبی است؛ نه حادث است (به خودی خود) و نه قدیم، مگر به تبعیّت از منسوب‌الیه.
# منبع حرکات: مبدأ تمام حرکات (قسری، ارادی، طبیعی و غیره) «طبیعت» است؛ بنابراین، تمام حرکات به طبیعت ساریه منتهی می‌شوند. طبیعت به خودی خود امری سیال است.
# جوهر صورتی: طبیعت، همان صورت و فصل مقوم اجسام است. وجوداً، «متجددُالذات» و «متجددُالهویه» است. اگر طبیعت متجددالذات نبود، نمی‌توانست مبدأ تجدّدات و حرکات باشد.
# نتیجه‌گیری: بنابراین، اجسام به ذات و حقیقت خود همواره در حال سیلان، تجدد و تبدل هستند، زیرا صورت آن‌ها (که همان طبیعت است) متجددالذات و تدریج‌الکون است.
# شمول قاعده: این قاعده در تمام اجسام جوهری جاری است. حتی در مورد «نفوس جسمانیّة» که حدوثی دارند، تا زمانی که به مرحله مجردی کامل نرسند، در حکم حرکت جوهریه قرار می‌گیرند.<ref>{{پک|1=اختری|2=۱۳۹۰|ک=دایره‌المعارف جامع اسلامی|ف=حرکت جوهری}}</ref>

== پانویس ==
=== ارجاعات ===
{{پانویس|۳|اندازه=ریز}}

=== منابع ===
* {{یادکرد دانشنامه|نام خانوادگی=اختری|نام=عباسعلی|پیوند نویسنده=|ویراستار=|مقاله=حرکت جوهری|دانشنامه=[[دایره‌المعارف جامع اسلامی]]|عنوان جلد=دایره‌المعارف جامع اسلامی|سال=۱۳۹۰|ناشر=آرایه|مکان=تهران}}