Shahroudi: ابرابزار

2024-10-03T19:14:51Z

ابرابزار

صفحهٔ تازه

{{حسن مجتبی}}
[[پرونده:Panjtan.jpg|پیوند=https://fa.wikipedia.org/wiki/پرونده:Panjtan.jpg|چپ|بندانگشتی|خط‌نقاشیِ نام [[آل کسا]] و دو حدیث از [[محمد|پیامبر اسلام]] روی پارچه، احتمالاً متعلّق به [[ایران]] یا [[آسیای مرکزی]]، سدهٔ سیزده ه‍. ش]]
این نوشتار به بررسی آیات و روایات مرتبط با [[حسن مجتبی|حسن بن علی]] در [[قرآن]] از دید مفسران و نیز روایات و احادیثی که اشاره به وی دارند، پرداخته است.

== آیات مرتبط با حسن ==
=== سورهٔ انسان ===
{{اصلی|انسان (سوره)|آیه اطعام}}[[سید محمدحسین طباطبایی]]، از مفسّران شیعه، در بحث روایی تفسیر این سوره، با گزارش روایات موجود در کتاب‌های اهل سنّت و شیعه، شأن نزول این سوره را مرتبط با علی و فاطمه و داستان بیماری فرزند یا فرزندانشان و [[نذر]] برای بهبودیشان برمی‌شمارد. او با توجه به روایات ترتیب نزول سُوَر و سیاق آیات و روایات دیگر مربوط به آن، این سوره را [[سوره مدنی|مدنی]] می‌داند. سپس با نقل برخی روایات اهل سنت دربارهٔ مردی سیاه و دیدارش با پیامبر و شأن نزول سوره دربارهٔ آن مرد، به نقد و بررسی این روایات پرداخته و با ذکر دلایل این انتساب را رد و نزول این سوره دربارهٔ اهل بیت را اثبات می‌کند.<ref>{{پک|طباطبایی|ک=ترجمهٔ تفسیر المیزان|ج=۲۰|ص=۲۱۱–۲۲۰|رف=المیزان ۲۰}}</ref> از مفسران اهل سنت، [[شهاب‌الدین آلوسی]] در ''[[روح‌المعانی|روحُ‌الْمَعانی]]''، ضمن گزارش روایات و گفته‌های دیگر مفسران، این داستان را گزارش می‌کند و آن را دربارهٔ اهل بیت می‌داند. او با توجه به گزارش‌های [[ابوعیسی محمد ترمذی|تِرْمِذی]] و [[ابن جوزی|ابن جُوزی]] و ظاهر آیات می‌گوید این گفته‌ها ایجاب می‌کند که این سوره مدنی باشد و دلیل آن را فرزندان علی و فاطمه می‌داند که در مدینه متولد شدند و این موضوع با ظاهر آیات تعارضی ندارد. نیز از لطایف این سوره این را گوید که در هیچ‌جایش، به احترام فاطمه زهرا، نامی از [[حورالعین|حورُالْعین]] نیامده و تنها از «وِلْدانٌ مُخَلَّدون» یاد شده است.<ref>{{پک|آلوسی|ک=روح‌المعانی|ج=۲۹|ص=۱۵۷–۱۵۸|رف=آلوسی ۲۹}}</ref> [[فخر رازی]] در ''[[تفسیر کبیر]]'' داستان بیماری فرزندان علی و فاطمه را به‌نقل از [[زمخشری|زَمَخْشَری]] در ''[[تفسیر کشاف|کَشّاف]]'' و [[ابوالحسن علی واحدی|واحدی]] در ''[[البسیط|اَلْبَسیط]]'' می‌آورد، امّا می‌گوید دلیلی برای اختصاص این آیات به علی بن ابی‌طالب، فاطمه و فرزندانشان نیست، بلکه این آیات دربارهٔ همهٔ ابرار مانند [[صحابه]] و [[تابعین]]ِ مُتَّقی مصداق دارد؛ مگر این‌که این آیات دربارهٔ صدورِ طاعتِ مخصوصی از جانب آنان نازل شده باشد.<ref>{{پک|فخر رازی|۱۴۲۳|ک=تفسیر کبیر|ج=۳۰|ص=۲۴۴–۲۴۵|رف=فخر رازی ۳۰}}</ref> [[شوکانی]] در ''[[فتح القدیر|فَتحُ الْقَدیر]]'' نیز روایت [[ابن مردویه|اِبنِ مَرْدَوَیْه]] از [[ابن‌عباس]] را گزارش می‌کند که این آیات دربارهٔ علی بن ابی‌طالب و فاطمه زهراست.<ref>{{پک|شوکانی|۱۴۱۴|ک=فتح القدیر|ج=۵|ص=۴۲۱|رف=شوکانی ۵}}</ref>

=== آیهٔ مباهله ===
{{اصلی|آیه مباهله|رویداد مباهله}}به‌نوشتهٔ طباطبایی، رویداد مُباهِله از رویدادهای صدر اسلام و ماجرای رویارویی پیامبر اسلام و اهل بیتش از یک سو و مسیحیان [[نجران|نَجران]] از دیگر سو است. در این رویداد، مسیحیان نجران با پیامبر دربارهٔ درستی دعوتش [[محاجه|مُحاجّه]] (دلیل آوردن) کردند و این گفتگو سرانجام به آن‌جا کشید که با درخواست مباهله از سوی محمّد مواجه شدند.<ref>{{پک|طباطبایی|ک=ترجمهٔ تفسیر المیزان|ج=۳|ص=۳۵۰–۳۸۵|رف=المیزان ۳}}</ref><ref>{{پک|Algar|1984|ف=Āl–e ʿAbā|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> دو طرف با افراد خود در محل مباهله حاضر شدند. هنگامی که مسیحیان دیدند محمّد با عزیزترین کسان و اعضای خانواده‌اش، — علی، فاطمه، حسن و حسین — آمده تا با آنان مباهله کند، یقین کردند که از این مباهله سلامت نخواهند ماند؛ چراکه رفتار محمّد نسبت به خانواده‌اش، نشان از اطمینان او نسبت به عقیدهٔ خود دارد.<ref>{{پک|طباطبایی|ک=ترجمهٔ تفسیر المیزان|ج=۳|ص=۳۵۰–۳۸۵|رف=المیزان ۳}}</ref> در تفسیر ''روح‌المعانی'' نیز پس از بیان داستان محاجهٔ مسیحیان با محمّد دربارهٔ [[عیسی]] و پیشنهاد مباهله از سوی محمّد، روایات موجود نقل شده و نویسنده بیان کرده که منظور از افراد در [[آیهٔ مباهله]]، علی، فاطمه، حسن و حسین هستند و ادامه می‌دهد که این موضوع دلالت بر برتری [[اهل بیت]] دارد.<ref>{{پک|آلوسی|ک=روح‌المعانی|ج=۳|ص=۱۸۸–۱۹۰|رف=آلوسی ۳}}</ref> [[فخر رازی]] در ''[[تفسیر کبیر]]''، [[ناصرالدین عبدالله بیضاوی|بیضاوی]] در ''[[تفسیر بیضاوی|انوار التنزیل]]''، [[جلال‌الدین محلی|مَحَلّی]] و [[جلال‌الدین سیوطی|سُیوطی]] در ''[[تفسیر جلالین|تفسیرُ الْجلالِیْن]]''، [[ابن کثیر]] در ''[[تفسیر ابن کثیر|تفسیرُ الْقرآنِ الْعَظیم]]'' و [[ابن عطیه اندلسی|ابن عَطیّه اَندِلُسی]] در ''[[المحرر الوجیز|اَلْمُحَرَّرُ الْوَجیز]]'' نیز، افراد حاضر در مباهله را علی، فاطمه، حسن و حسین دانسته‌اند.<ref>{{پک|فخر رازی|۱۴۲۳|ک=التفسیر الکبیر|ج=۸|ص=۸۹–۹۰|رف=فخر رازی ۸}}</ref><ref>{{پک|بیضاوی|۱۴۱۸|ک=انوار التّنزیل|ج=۵|ص=۳۴۲|رف=بیضاوی ۵}}</ref><ref>{{پک|محلی|سیوطی|۱۴۱۶|ک=تفسیر الجلالین|ج=۳|ص=۶۰|رف=جلالین ۳}}</ref><ref>{{پک|ابن کثیر|۱۴۱۹|ک=تفسیر القرآن العظیم|ج=۲|ص=۴۶|رف=ابن کثیر ۲}}</ref><ref>{{پک|ابن عطیه|۱۴۲۲|ک=المحرر الوجیز|ج=۱|ص=۴۴۷–۴۴۸|رف=المحرر ۱}}</ref>
=== آیهٔ تطهیر ===
{{اصلی|آیه تطهیر|اصحاب کسا}}علّامه طباطبایی در بحث جامعی در تفسیر این آیه در ''المیزان''، مخاطب این آیه را [[اصحاب کسا]] می‌داند و به احادیث آن که تعداد آن‌ها بیش از هفتاد حدیث است و بیشتر از طریق اهل سنّت هستند اشاره می‌کند. راویان این حدیث نزد اهل سنت [[ام‌سلمه|ام‌ّسَلَمه]]، [[عایشه]]، [[ابوسعید خدری|ابوسعید خُدری]]، سعد، [[واثله بن اسقع|واثِلة بن اَسقَع]]، ابِی‌الْحَمراء، [[ابن‌عباس]]، [[ثوبان بن بجدد|ثوبان]] غلام آزادشدهٔ پیامبر اسلام، [[عبدالله بن جعفر]]، علی بن ابی‌طالب، و حسن بن علی هستند و نزدیک به چهل طریق از آنان نقل شده است. راویان نزد شیعه علی بن ابی‌طالب، [[علی بن الحسین]]، [[محمد باقر]]، [[جعفر صادق]] و [[علی بن موسی الرضا]]، ام‌سلمه، [[ابوذر غفاری|ابوذر]]، ابی‌لیلی، [[ابوالاسود دؤلی|ابوالاَسوَد دُؤِلی]]، [[عمرو بن میمون اودی]]، و [[سعد بن ابی‌وقاص]] هستند که بیش از سی طریق از آنان نقل شده است.<ref>{{پک|طباطبایی|ک=ترجمهٔ تفسیر المیزان|ج=۱۶|ص=۴۶۲–۴۷۷|رف=المیزان ۱۶}}</ref> آلوسی در تفسیر خود ضمن بیان روایات مختلف دربارهٔ مصداق اهل بیت در این آیه، به حدیث کسا اشاره می‌کند و اهل بیت را اصحاب کسا می‌داند. اما در ادامه و در بحث عصمت و طهارت، ضمن بیان نظر شیعه و رد آن، قائل به عصمت و طهارت اهل بیت نیست و این آیه را شرط می‌داند، نه آیه‌ای که خبری باشد و در گذشته انجام شده‌باشد.<ref>{{پک|آلوسی|ک=روح‌المعانی|ج=۲۲|ص=۱۲–۲۰|رف=آلوسی ۲۲}}</ref> [[محمد بن جریر طبری|طبری]] در ''[[تفسیر طبری|جامعُ الْبَیان]]'' بسیاری از احادیث را نقل می‌کند که این آیه را دربارهٔ علی، فاطمه، حسن و حسین می‌دانند و می‌گوید که بعضی قائل به این هستند که منظور از اهل بیتِ پیامبر، اینان هستند.<ref>{{پک|طبری|۱۴۱۲|ک=جامع البیان|ج=۲۲|ص=۵–۷|رف=طبری ۲۲}}</ref> بیضاوی در ''انوار التنزیل'' نیز می‌گوید شیعیان معتقدند که این آیه دربارهٔ علی، فاطمه و دو فرزندشان است و دربارهٔ عصمتِ آنان، به این آیه احتجاج می‌کنند، اما این احتجاج با قبل و بعد آیه متناسب نیست و احادیث هم تنها به این اشاره دارد که اینان از اهل بیت پیامبر به‌شمار می‌روند.<ref>{{پک|بیضاوی|۱۴۱۸|ک=انوار التّنزیل|ج=۴|ص=۲۳۱|رف=بیضاوی ۴}}</ref> فخر رازی در ''تفسیر کبیر'' می‌گوید نظرات مختلفی دربارهٔ کیستی اهل بیت در این آیه هست؛ امّا نظر معتبرتر این است که اهل بیت، فرزندان پیامبر — فاطمه — و همسران و حسن و حسین و علی هستند.<ref>{{پک|فخر رازی|۱۴۲۳|ک=التفسیر الکبیر|ج=۲۵|ص=۲۱۰|رف=فخر رازی ۲۵}}</ref> ابن کثیر در ''تفسیر القرآن العظیم'' حدیث ایستادن پیامبر به‌مدت شش ماه بر در خانهٔ فاطمه و صدا زدن اهل بیت برای نماز و حدیث کسا را بیان می‌کند.<ref>{{پک|ابن کثیر|۱۴۱۹|ک=تفسیر القرآن العظیم|ج=۶|ص=۳۶۵–۳۷۱|رف=ابن کثیر ۶}}</ref> ابن عطیه در ''المحرر الوجیز'' با اشاره به حدیثی از پیامبر می‌گوید این آیه در حق پیامبر، علی، فاطمه، حسن و حسین نازل شده است.<ref>{{پک|ابن عطیه|۱۴۲۲|ک=المحرر الوجیز|ج=۴|ص=۳۸۴|رف=المحرر ۴}}</ref> [[ماتریدی|ماتُریدی]] در ''[[تفسیر ماتریدی|تَأویلاتُ أَهلِ السُّنَّة]]'' می‌گوید شیعیان با استناد به حدیث کسا، این آیه را دربارهٔ اهل بیت — علی، فاطمه، حسن و حسین — می‌دانند.<ref>{{پک|ماتریدی|۱۴۲۶|ک=تأویلات اهل السنّة|ج=۸|ص=۳۸۲–۳۸۳|رف=تأویلات ۸}}</ref>

=== آیهٔ مودت ===
{{اصلی|آیه مودت}}در ''المیزان'' دربارهٔ آیهٔ ۲۳ سورهٔ [[شوری (سوره)|شُوریٰ]] و در توضیح و تفسیر این آیه، ضمن گزارش گفته‌های مختلف مفسران و سنجش و نقد آن‌ها، آمده است که مقصود از «مَوَدَّتِ قُربیٰ»، محبّت اهل بیت محمّد — علی، فاطمه، حسن و حسین — است؛ و در ادامه نیز روایات گوناگون از طریق اهل سنت و شیعه که به این موضوع تصریح شده، آمده است.<ref>{{پک|طباطبایی|ک=ترجمهٔ تفسیر المیزان|ج=۱۸|ص=۵۹–۶۸، ۷۳–۷۷|رف=المیزان ۱۸}}</ref> آلوسی در تفسیر این آیه، روایتی را از ابن‌عباس نقل می‌کند که در آن، از پیامبر دربارهٔ کیستیِ «قُربیٰ» در این آیه پرسش شده و پاسخ پیامبر علی، فاطمه، حسن و حسین بوده است؛ و سپس آلوسی ماجرای برخورد مرد شامی با [[علی بن الحسین]] و خواندن این آیه از سوی علی بن الحسین را بیان می‌کند؛ و ادامه می‌دهد اخبار و احادیث دربارهٔ نزول این آیه در شأن اهل بیت چنان زیاد است که احصاء و شمرده نمی‌شود؛ و در پایان هم [[حدیث سفینه]] را ذکر می‌کند. از سوی دیگر، در ''روح‌المعانی'' در رد ادعای شیعه مبنی بر امامت اهل بیت براساس این آیه، آمده که منظور از مودّت، دوستی اهل بیت است و این آیه دلالتی بر واجبُ الامامة و واجبُ الطاعه بودن شخص واجبُ المحبة نیست.<ref>{{پک|آلوسی|ک=روح‌المعانی|ج=۲۵|ص=۳۰–۳۳|رف=آلوسی ۲۵}}</ref> طبری در ''جامع البیان'' با اشاره به معانی مختلف «قُربیٰ»، در تفسیر آیه می‌گوید منظور نزدیکان پیامبر هستند.<ref>{{پک|طبری|۱۴۱۲|ک=جامع البیان|ج=۲۵|ص=۱۵–۱۷|رف=طبری ۲۵}}</ref> فخر رازی در ''تفسیر کبیر'' به‌نقل از ''تفسیر کشّاف'' زمخشری و نیز ابن عطیه در ''المحرر الوجیز'' می‌گویند از پیامبر دربارهٔ مراد از نزدیکانش (قربیٰ) پرسش شد و او پاسخ داد منظور علی، فاطمه و دو پسرشان — حسن و حسین — هستند.<ref>{{پک|فخر رازی|۱۴۲۳|ک=التفسیر الکبیر|ج=۲۷|ص=۱۶۷|رف=فخر رازی ۲۷}}</ref><ref>{{پک|ابن عطیه|۱۴۲۲|ک=المحرر الوجیز|ج=۵|ص=۳۴|رف=المحرر ۵}}</ref> ابن کثیر در ''تفسیر القرآن العظیم'' داستان اسارت [[علی بن الحسین]] و خطاب فردی در [[دمشق]] به او، و پاسخ علی بن الحسین به او دربارهٔ کیستی «قربیٰ» را بیان می‌کند.<ref>{{پک|ابن کثیر|۱۴۱۹|ک=تفسیر القرآن العظیم|ج=۷|ص=۱۸۳–۱۸۴|رف=ابن کثیر ۷}}</ref>

=== آیه صلاة ===
بر اساس آیه ۲۳ از سوره شوری، خداوند از صلوات و درود خود بر پیامبر یاد ی‌کند. در تفسیر آیه، منابع سنی همچون تفسیر روح المعانی، از قول ابوهریره نقل می‌کند که از پیامبر اسلام سؤال شد که چگونه باید بر پیامبر خدا صلوات فرستاد؟ محمد در پاسخ این سؤال گفت: «بگویید: اللهمّ صلّ علی محمد وعلی آل محمد وبارک علی محمد وآل محمد کما صلّیت وبارکت علی إبراهیم وآل إبراهیم فی العالمین إنّک حمید مجید، والسلام کما قد علمتم» که در اینصورت حسن مجتبی نیز مصداقی از این صلوات خواهد بود.<ref>{{پک|العذاری|۱۴۳۰|ک=الامام الحسن، سیرة و التاریخ|ص=۲۲}}</ref>

== در روایات ==
روایات متعددی در منابع اسلامی اعم از شیعه و سنی، از حسن مجتبی یاد کرده‌اند. بسیاری از این روایات در بیان جایگاه و منزلت حسن بن علی از پیامبر اسلام گزارش شده است. حسن در روایاتِ مربوط به «[[ثقلین|ثَقَلَیْن]]» در جایگاه مصداقی برای ثقلِ دوم قرار داده شده است.

=== منابع شیعه ===
منابع شیعه، حسن بن علی را به عنوان امامی مفترض الطاعه در صفاتی چون زهد، تقوا، علم، صبر، حلم، بردباری، حکمت، شجاعت، عبادت، بخشش و عزت ستوده‌اند. شیخ صدوق در آمالی خویش، از جعفر صادق گزارش می‌کند که حسن مجتبی، در میان مردمان زمان خویش از عابدترین و پارساترین افراد بوده است. منابع دیگری از شیعه، شجاعت وی در جنگ‌های دوران خلافت علی بن ابی‌طالب را ستوده‌اند.<ref name=":0">{{پک|محمدزاده|۱۳۸۷|ف=شخصیت قرآنی امام حسن|ک=بینات|ص=۲۱–۲۳}}</ref> در خصوص علم حسن مجتبی، وی به عنوان یکی از مصادیق امامان شیعه، مشمول احادیث علم امام گردیده و بر اساس باور شیعه، توسط علی بن ابی‌طالب، علمی وسیع از پیامبر اسلام به امامان شیعه به ارث رسیده است که حسن بن علی اولین وارث این علم معرفی شده است.<ref>{{پک|محمدزاده|۱۳۸۷|ف=شخصیت قرآنی امام حسن|ک=بینات|ص=۲۷}}</ref>

=== منابع اهل سنت ===
[[ابن حجر عسقلانی]] روایتی را از پیامبر اسلام گزارش می‌کند که بر اساس آن، محمد به منزل فاطمه زهرا وارد شد و حسن بن علی را در حالی که صورتش را شسته بود یافت؛ پیامبر وی را در آغوش گرفته و بوسید در منزلت وی گفت: «إن ابنی هذا سید» (به یقین که این پسرم، آقاست). بر اساس روایات مختلفی، حسن بن علی نسبت به مخالفانش، مدارا می‌نمود و این امر، به عنوان نشانه‌ای از بزرگواری و بخشش وی شناخته می‌شود. بر اساس روایتی که ابن سعد گزارش می‌کند، حسن بن علی در مقابل بی‌احترامی شخصی که به جهت توهین به محمد، توسط بنی هاشم مورد غضب قرار گرفته بود را به خانه خود پناه داد. ابونعیم در حلیة الابرار، حسن بن علی را در صفت بخشندگی ستوده است و می‌نویسد که حسن، اموالش را با خدا به تساوی تقسیم کرد. وی به بخشیدن سه‌باره نیمی از اموال حسن بن علی در راه خدا اشاره کرده است. انس بن مالک نیز روایتی را نقل می‌کند که بر اساس آن، حسن بن علی یکی از کنیزانش را به جهت اهدای شاخه گلی آزاد کرد.<ref name=":0"/> در سنن ترمذی نیز روایتی از پیامبر اسلام گزارش شده است که حسن و حسین را سروران جوانان اهل بهشت خوانده است. شبیه به همین روایت را ابن عساکر در تاریخ دمشق گزارش کرده است.<ref>{{پک|العذاری|۱۴۳۰|ک=الامام الحسن، سیرة و التاریخ|ص=۲۶}}</ref>

== پانویس ==

=== ارجاعات ===
<references group=""/>

=== منابع ===
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=محمدزاده|نام۱=مرضیه|تاریخ=۱۳۸۷|عنوان=شخصیت قرآنی امام حسن (ع)|پیوند=http://ensani.ir/file/download/article/20120329114713-2118-27.pdf|ژورنال=بینات|دوره=پانزدهم|شماره=شستم|صفحات=۸–۴۰}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=العذاری|نام=سید سعید کاظم|عنوان=الإمام الحسن السّبط علیه السلام سیرة وتاریخ|سال=۱۴۳۰|مکان=قم|ناشر=مرکز الرساله|پیوند=https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/48031/1/2}}
{{حسن مجتبی-افقی}}
[[رده:حدیث]]
[[رده:حسن مجتبی در قرآن]]
[[رده:قرآن]]

حسن مجتبی در قرآن و حدیث - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Shahroudi: ابرابزار