Shahroudi در ‏۱۳ آوریل ۲۰۲۶، ساعت ۱۶:۴۱

2026-04-13T16:41:18Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۳ آوریل ۲۰۲۶، ساعت ۱۶:۴۱
خط ۱۹:		خط ۱۹:
	== در هنر ==		== در هنر ==
	''تعزیهٔ حسن و حسین''<ref dir="ltr" group="یادداشت">The Miracle Play of Hasan and Husain: Collected from Oral Tradition</ref> [[لوئیس پلی]] از آثار ادبیات انگلیسی قرن نوزدهم است که به زندگی حسین و برادرش پرداخته است.<ref>{{پک\|گلی زواره قمشه‌ای\|۱۳۷۹\|ف=کندوکاوی در نسخه‌های تعزیه\|ک=آینهٔ پژوهش}}</ref>		''تعزیهٔ حسن و حسین''<ref dir="ltr" group="یادداشت">The Miracle Play of Hasan and Husain: Collected from Oral Tradition</ref> [[لوئیس پلی]] از آثار ادبیات انگلیسی قرن نوزدهم است که به زندگی حسین و برادرش پرداخته است.<ref>{{پک\|گلی زواره قمشه‌ای\|۱۳۷۹\|ف=کندوکاوی در نسخه‌های تعزیه\|ک=آینهٔ پژوهش}}</ref>

			== مطالعه بیشتر ==

			* ''[[امام حسین و ایران]]''

	== پانویس ==		== پانویس ==

Shahroudi: ابرابزار

2024-10-02T02:45:25Z

ابرابزار

صفحهٔ تازه

{{حسین بن علی}}
'''حسین بن علی در هنر و ادبیات'''، به خاطر [[حسین بن علی در فرهنگ عامه|جایگاهش در فرهنگ عمومی]]، تاثیرات فراوانی داشته است.

== حسین بن علی در ادبیات ==
در نظم و نثر فارسی نامِ [[حسین بن علی]] یا مشهورترین کنیه‌اش، «اباعبدالله»، و بعض القابش، مانند مظلوم کربلا، سیدالشهداء، سالار شهیدان، سرور آزادگان و شاه تشنه‌لبان، یا نام‌های همراه یا در تقابل با او مانند کربلا، [[عاشورا]]، [[شمر]] و [[یزید]] سهم چشمگیری دارد. بزرگداشت یا عزاداری برای حسین بن علی تا سال ۳۵۲ ه‍.ق — که [[معزالدوله دیلمی|مُعِزُّالدُّولهٔ دِیْلَمی]] فرمانِ اقامهٔ عزا داد — قدغن بود. پس از آن، در دورهٔ آزاداندیشی سامانیان و نیمهٔ دوم سدهٔ چهارم هجری، اوضاع آرام بود. نیمهٔ دوم سدهٔ پنجم و سراسر سدهٔ ششم هجری دوران فشار مذهبی بر مخالفان مذهبی حکومت بود. در سده‌های هفتم و هشتم هجری اشعار مذهبی رواج یافت و در ابتدای سدهٔ هشتم در عصر [[اولجایتو]]، سوگواری عاشورا باز برپا شد.<ref>{{پک|مسعودی آرانی|۱۳۹۲|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۶۹۰–۶۹۱|رف=دائرةالمعارف}}</ref>

=== در شعر ادیبان ===
آثار منثور در این‌باره را می‌توان به دو دستهٔ متون تاریخی و متون عرفانی و ادبی بخش کرد. در دستهٔ اول، که دارای ارزش ادبی نیز هست، گزارش‌هایی از رویداد عاشورا بیان شده که ارزش تاریخی دارد، مانند آثاری از [[مسعودی مروزی|مسعودی]]، [[بیهقی]]، [[ابوریحان بیرونی|بیرونی]]، [[ناصرخسرو]]، [[نجم‌الدین راوندی|راوندی]] و [[حمدالله مستوفی]]. دستهٔ دومِ آثار منثور، به‌خاطر بیان ادبی فضیلت‌های حسین بن علی و یارانش، بیشتر به شعر نزدیک است و از دیدگاه فلسفی نیز شعر منثور شمرده می‌شوند. آثار ''[[کشف‌المحجوب (هجویری)|کَشفُ‌الْمَحجوب]]'' [[هجویری|هُجْویری]]، ''[[کشف‌الاسرار و عدةالابرار|کَشفُ‌الأسرار و عُدَّةُالأبرار]]'' [[رشیدالدین میبدی]]، [[عبدالکریم قشیری|عبدالکریم قُشَیْری]]، ''[[تذکرةالاولیاء|تَذکِرَةُالأُولیاء]]'' [[عطار نیشابوری|عطّار]]، آثار [[مولوی]] و ''[[فیه ما فیه|فیهِ ما فیه]]''، [[احمد افلاکی|افلاکی]]، [[اسیری لاهیجی]]، [[حمیدالدین بلخی]]، [[بهاءالدین بغدادی]]، [[خواجه نصیرالدین طوسی]] و ''[[بهارستان (کتاب)|بهارستان]]'' [[جامی]] از این دستند.<ref>{{پک|مسعودی آرانی|۱۳۹۲|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۶۹۱|رف=دائرةالمعارف}}</ref> فیلمنامهٔ ''[[روز واقعه (فیلمنامه)|روز واقعه]]''ٔ [[بهرام بیضایی]] از اهمّ آثار منثور فارسی پس از مشروطه به‌شمار می‌رود، که از رویش [[روز واقعه (فیلم)|فیلم پربیننده‌ای به همین نام]] نیز ساخته شده است.<ref>{{پک|احمدی|۱۳۷۴|ف=نگاهی به سه فیلم|ک=نقد سینما}}</ref>

==== شعر فارسی ====
آثار ادبی در حوزهٔ شعر منظوم دربارهٔ حسین بن علی و کربلا را نیز می‌توان به دو دستهٔ دورهٔ متقدمان و دورهٔ متأخران تا عصر حاضر دسته‌بندی کرد. دورهٔ نخست که حکومت‌های غیر شیعی بر ایران فرمانروایی دارند، از سدهٔ چهارم هجری هم‌زمان با رواج شعر [[فارسی دری|دری]] آغاز می‌شود و تا سدهٔ دهم هجری و برپایی حکومت [[دودمان صفوی|صفوی]] ادامه می‌یابد. در این دوره، همه یا اکثریت شاعران شیعه و اهل سنت، هر یک به‌گونه‌ای به حسین بن علی و عاشورا پرداخته‌اند. [[کسایی مروزی]] نخستین شاعر این دوره است که [[مرثیه]] می‌سراید. پس از او [[قوامی رازی]]، [[سنایی]]، عطار، مولوی، [[سیف فرغانی]]، جامی، [[خاقانی]]، [[کمال‌الدین اسماعیل اصفهانی]]، [[سید حسن غزنوی]]، [[سعدی]]، [[خواجوی کرمانی]]، [[سلمان ساوجی]]، [[حسن کاشی]] و [[ابن حسام خوسفی]] سروده‌هایی دربارهٔ حسین بن علی و کربلا آفریده‌اند. در دورهٔ دوم با آغاز حکومت صفوی و رسمی شدن تشیع در ایران، سروده‌های مذهبی و عاشورایی رونق یافت. [[محتشم کاشانی]]، [[صائب تبریزی]]، [[محمدحسین بهجت تبریزی|شهریار]] از شاعران مطرح در این زمینه هستند. در این دوره برخی شاعران به گزارش شاعرانهٔ عاشورا دست زده‌اند که می‌توان آنان را در دو دستهٔ تاریخ‌گرا و عرفان‌گرا جای داد. تاریخ‌گرایان که اکثریت هستند، به عاشورا از منظر تاریخی نگریسته‌اند. [[صباحی بیدگلی]]، [[عبدالرزاق لاهیجی]]، [[فیض کاشانی]]، [[میرزا رحیم‌نیا]]، [[جیحون یزدی]]، [[محمدتقی بهار]]، [[جلال‌الدین همایی]] و [[سید کریم امیری فیروزکوهی|امیری فیروزکوهی]] از این دسته‌اند. گروه دوم یا عرفان‌گرایان نگاهی عرفانی به عاشورا داشته‌اند. [[صفی علیشاه]]، [[عمان سامانی|عُمّان سامانی]]، [[ملا احمد نراقی]]، [[بیدل دهلوی]] و [[اقبال لاهوری]] و [[هوشنگ ابتهاج]] از این گروهند.<ref>{{پک|مسعودی آرانی|۱۳۹۲|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۶۹۱–۶۹۴|رف=دائرةالمعارف}}</ref>

==== شعر عربی ====
از آغاز قیام حسین بن علی و واقعهٔ عاشورا، شاعرانِ [[زبان عربی|عرب زبان]] در آثار خویش آن را حکایت کردند که با توجه به شرایطِ سیاسیِ حاکم بر دوران اموی و عباسی، بسیاری از آنان در تنگنا قرار گرفتند یا تهدید و اذیت و آزار شدند. [[عبیدالله بن حر جعفی|عُبَیْدُالله بن حُرِّ جُعْفی]] — که حسین بن علی از او یاری خواست — نخستین کسی است که در حسرتِ همراهیِ وی [[مرثیه]] سرود، [[عقبة بن عمرو سهمی|عُقبَة بن عَمْرو سَهْمی]]، [[کمیت اسدی|کُمَیْت اَسَدی]]، [[سید حمیری|سید اسماعیل حِمْیَری]]، [[دعبل خزاعی|دِعْبِل خُزاعی]]، [[منصور نمری|منصور نَمَری]]، [[عبدی کوفی|عَبدی کوفی]] و بسیاری دیگر از شاعرانی هستند که در تنگنای سیاسیِ اموی و عباسی و با خطرات جانی در این زمینه شعر سرودند. [[عوف ازدی|عَوْف اَزْدی]] از تَوّابینی است که در [[نهضت توابین|قیامِ تَوّابین]] کشته شد و در اشعارش پشیمانی به‌چشم می‌خورد. [[دیک الجن|دیکُ الْجِنّ]]، [[صنوبری]]، [[کشاجم|کُشاجم]]، [[ابوفراس حمدانی|ابوفِراس]]، [[ابن هانی]]، از دیگر شاعرانی هستند که در دوران عباسی شعر سروده‌اند. تشکیلِ دولت‌های شیعی سبب شد تا آزادیِ نسبی در سرزمین‌های عربی برقرار شود و زمینه برای بیان مسائلی مانند خونخواهیِ حسین بن علی نیز بیشتر فراهم شود. [[ابن بسام بغدادی|منصور بن بَسّام بغدادی]]، [[ناشئ صغیر|ناشِئِ صغیر]]، [[سید رضی|سَیِّد رَضیّ]]، [[شریف مرتضی|شَریف مرتضی]]، [[مهیار دیلمی]] و [[ابوالعلاء معری|اَبُوالْعَلاء مَعَرّی]] در این دوران شعر سروده‌اند. در نیمهٔ دوم [[خلافت عباسی]]، سروده‌های عاشورایی با تهی‌شدن از خونخواهی و مبارزه‌طلبی، شعری اشک‌طلب و دور از مقاومت شد، اما در همین زمان در [[مغرب اسلامی|مغرب]] که [[خلافت فاطمیان]] در جریان بود، خونخواهیِ حسین بن علی شدت یافت. [[عمارة الیمنی|عُمارَة اَلْیَمَنی]] از این شاعران است. از سدهٔ هفتم تا نهم هجری، به‌آرامی [[هجو|هَجوِ]] عاملان کربلا به طعن و فرجام‌خواهیِ اُخرَوی بر آنان تبدیل می‌شود و شاعرانِ اهل سنت نیز به میدان وارد می‌شوند. [[ابن سناءالملک|ابن سَناءُالْمُلک]]، [[ابن الوردی|ابن وَردیِ شافِعی]] و [[حسن مخزومی|حسن مَخزومی]] از این گروهند. از سده‌های دهم تا پایان سدهٔ سیزدهم هجری، تقلید از شعر عرب رواج می‌یابد و بسیاری از فقیهان و عالمانی که در ادبیاتْ تَبَحُّری نداشتند، به این عرصه وارد می‌شوند. [[مقتل‌خوانی]] اوج می‌گیرد و پیام‌های عاشورایی به فراموشی سپرده می‌شود. بااین‌همه کسانی چون [[ملاکاظم ازری|مُلّاکاظم اَزْری]]، [[سید محمدمهدی بحرالعلوم| سید محمدمهدی بَحرُالْعُلوم]]، [[هاشم الکعبی|هاشم اَلْکَعبی]]، [[سید حیدر حلی|سید حیدر حِلّی]] و [[محمد نصار|محمد نَصار]] در این دوران سروده‌های حماسی و احساسی دارند. در عصر حاضر، شعر عاشورایی در اوج خود قرار دارد و بسیاری از شاعران شیعه، سنی و حتی مسیحی در رثای حسین بن علی و واقعهٔ عاشورا شعر سروده‌اند مانند [[محسن ابوالحب|محسن اَبُوالْحُبّ]]، [[عبدالحسین جواهر]]، [[مهدی اعرجی|مهدی اَعْرَجی]]، [[زکی المحاسنی|زَکیّ اَلْمَحاسِنی]]، [[عبدالمنعم الفرطوسی|عَبدُالْمُنْعِم اَلْفَرطوسی]]، [[بولس سلامة|بولِس سَلامَة]]، [[سعید العسیلی|سَعید اَلْعُسیلی]]، [[عبدالله العلائلی|عبدالله اَلْعَلائِلی]].<ref>{{پک|حجازی|محمدزاده|۱۳۸۷|ف=بازتاب عاشورا در شعرای عرب|ک=شیعه‌شناسی}}</ref> در شعر معاصر ویژگی‌های حسین بن علی مانند هدایت‌گری، شجاعت، ظلم‌ستیزی، ایمان، فریادرسی و الگوی مبارزه بودنش مورد توجه قرار گرفته است. از شاعران این دوران می‌توان از [[محمد سماوی|محمد سَماوی]]، [[محمد کامل عاملی]]، [[مصطفی جمال‌الدین]]، [[عبدالقادر ناصری]]، ادوار مرقص، [[هادی کاشف‌الغطاء|هادی کاشِفُالْغِطاء]]، [[احمد دحبور|احمد دَحْبور]]، [[یحیی عبدالامیر شامی|یَحییٰ عبدُالْاَمیر شامی]]، [[آدونیس (شاعر)|آدونیس]]، [[مظفر النواب|مُظَفَّر نَوّاب]]، [[قاسم حداد|قاسم حَدّاد]]، [[عبدالرحمن شرقاوی|عبدالرَّحمن شَرقاوی]]، [[محمد عفیفی مطر|محمد عفیفی]]، [[نزار قبانی|نَزار قَبّانی]]، [[امل دنقل|اَمَل دُنْقُل]]، [[جواد جمیل]] و [[بدر شاکر السیاب|بَدْر شاکر سَیّاب]] نام برد.<ref>{{پک|صالحی|سهیلی گیلان|۱۳۹۵|ف=امام حسین در اشعار فارسی و عربی معاصر|ک=پژوهش‌نامهٔ معارف حسینی}}</ref><ref>{{پک|میرزایی|۱۳۸۳|ف=قیام امام حسین (ع) و شعر نو عربی|ک=علوم انسانی دانشگاه الزهرا}}</ref>

==== شعر ترکی ====
از شاعران ترک‌زبان که در رثای حسین بن علی سروده‌ها دارند می‌توان [[بیضای اردبیلی]] و [[عباسقلی یحیوی]] و [[رحیم منزوی اردبیلی]] و [[عاصم کفاش]] را نام برد.<ref>{{پک|ثاقب بخشایشی|۱۳۹۱|ف=گزارشی بر ادبیات رثایی آذری|ک=امامت‌پژوهی}}</ref>

== در هنر ==
''تعزیهٔ حسن و حسین''<ref dir="ltr" group="یادداشت">The Miracle Play of Hasan and Husain: Collected from Oral Tradition</ref> [[لوئیس پلی]] از آثار ادبیات انگلیسی قرن نوزدهم است که به زندگی حسین و برادرش پرداخته است.<ref>{{پک|گلی زواره قمشه‌ای|۱۳۷۹|ف=کندوکاوی در نسخه‌های تعزیه|ک=آینهٔ پژوهش}}</ref>

== پانویس ==

=== یاداشت‌ها ===
<references group="یادداشت"/>

=== ارجاعات ===
{{پانویس|۲}}

=== منابع ===

* {{یادکرد ژورنال|شماره=۵|نام=پرتو|نام خانوادگی=احمدی|توسط=[[نورمگز]]|عنوان=نگاهی به سه فیلم (پری، دل و دشنه و روز واقعه)|صفحه=۹۶–۱۰۱|تاریخ=تابستان ۱۳۷۴|ژورنال=نقد سینما|مکان=تهران|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/201581|دسترسی پیوند=آبونمان}}
* {{یادکرد دانشنامه|نام خانوادگی=بلوکباشی|نام=علی|پیوند نویسنده۱=علی بلوکباشی|نام خانوادگی۲=بهرامیان|نام۲=علی|پیوند نویسنده۲=علی بهرامیان|نام خانوادگی۳=پاکتچی|نام۳=احمد|پیوند نویسنده۳=احمد پاکتچی|نام خانوادگی۴=حاج منوچهری|نام۴=فرامرز|نام خانوادگی۵=مسعودی آرانی|نام۵=عبدالله|نام خانوادگی۶=بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث|نام خانوادگی ویراستار=موسوی بجنوردی|نام ویراستار=کاظم|پیوند ویراستار=سید محمدکاظم موسوی بجنوردی|مدخل=حسین (ع)، امام|پیوند مدخل=https://www.cgie.org.ir/fa/publication/entryview/6365|دانشنامه=[[دائرةالمعارف بزرگ اسلامی]]|رف=دائرةالمعارف|جلد=۲۰|صفحات=۶۶۴–۷۱۵|سال=۱۳۹۲|ناشر=[[مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی]]|مکان=تهران|شابک=978-600-6326-19-1}}
* {{یادکرد ژورنال|شماره=۵|صفحات=۲۱۱–۲۳۸|نام=عیسی|نام خانوادگی=ثاقب بخشایشی|توسط=[[نورمگز]]|عنوان=گزارشی بر ادبیات رثایی آذری|تاریخ=بهار ۱۳۹۱|ژورنال=امامت‌پژوهی|مکان=قم|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/899770|دسترسی پیوند=آبونمان}}
* {{یادکرد ژورنال|نام۲=مرضیه|نام خانوادگی۲=محمدزاده|شماره=۲۳|صفحات=۱۹۹–۲۲۲|نام=سید علیرضا|نام خانوادگی=حجازی|توسط=[[نورمگز]]|عنوان=بازتاب حماسهٔ عاشورا در شعر بعضی از شعرای عرب‌زبان|تاریخ=پاییز ۱۳۸۷|ژورنال=شیعه‌شناسی|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/366408|دسترسی پیوند=آبونمان}}
* {{یادکرد ژورنال|نام۲=سهراب|نام خانوادگی۲=سهیلی گیلان|شماره=۲|صفحات=۱۲۳–۱۵۲|نام=پیمان|نام خانوادگی=صالحی|توسط=[[نورمگز]]|عنوان=عاشورا و امام حسین (ع) در اشعار شاعران فارسی و عربی معاصر|تاریخ=تابستان ۱۳۹۵|ژورنال=پژوهش‌نامهٔ معارف حسینی (آیت بوستان)|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1115856|دسترسی پیوند=آبونمان}}
* {{یادکرد ژورنال|شماره=۶۱|صفحات=۱۰–۲۰|نام=غلامرضا|نام خانوادگی=گلی زواره قمشه‌ای|توسط=[[نورمگز]]|عنوان=کندوکاوی در نسخه‌های تعزیه|تاریخ=فروردین و اردیبهشت ۱۳۷۹|ژورنال=آینهٔ پژوهش|مکان=قم|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/77809|دسترسی پیوند=آبونمان}}
* {{یادکرد ژورنال|شماره=۵۲|صفحات=۱۳۱–۱۶۰|نام=فرامرز|نام خانوادگی=میرزایی|توسط=[[نورمگز]]|عنوان=قیام امام حسین (ع) و شعر نو معاصر عربی|تاریخ=زمستان ۱۳۸۳|ژورنال=علوم انسانی دانشگاه الزهرا (س)|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/102446|دسترسی پیوند=آبونمان}}
{{حسین بن علی-افقی}}
[[رده:حسین بن علی]]
[[رده:عاشورا]]

حسین بن علی در هنر و ادبیات - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Shahroudi در ‏۱۳ آوریل ۲۰۲۶، ساعت ۱۶:۴۱

Shahroudi: ابرابزار