https://www.islamical.org/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%AD%DA%A9%D9%85_%D9%81%D9%82%D9%87%DB%8Cحکم فقهی - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-07T06:16:16Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.41.1https://www.islamical.org/w/index.php?title=%D8%AD%DA%A9%D9%85_%D9%81%D9%82%D9%87%DB%8C&diff=169931&oldid=prevShahroudi: +رده:اصطلاحات فقهی، +رده:شریعت (هاتکت)، ابرابزار2026-03-11T08:47:45Z<p>+<a href="/fa/%D8%B1%D8%AF%D9%87:%D8%A7%D8%B5%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%A7%D8%AA_%D9%81%D9%82%D9%87%DB%8C" title="رده:اصطلاحات فقهی">رده:اصطلاحات فقهی</a>، +<a href="/fa/%D8%B1%D8%AF%D9%87:%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%AA" title="رده:شریعت">رده:شریعت</a> (<a href="/fa/%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C%DA%A9%D8%A7%D9%84:%D9%87%D8%A7%D8%AA%E2%80%8C%DA%A9%D8%AA" title="اسلامیکال:هاتکت">هاتکت</a>)، ابرابزار</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۱۱ مارس ۲۰۲۶، ساعت ۰۸:۴۷</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l29">خط ۲۹:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۲۹:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>{{درجهبندی|نیازمند پیوند=خیر|نیازمند رده=خیر|نیازمند جعبه اطلاعات=بله|نیازمند تصویر=بله|نیازمند استانداردسازی=خیر|نیازمند ویراستاری=خیر|مقابله نشده با دانشنامهها=تاحدودی|تاریخ خوبیدگی=|تاریخ برگزیدگی=|توضیحات=}}</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>{{درجهبندی|نیازمند پیوند=خیر|نیازمند رده=خیر|نیازمند جعبه اطلاعات=بله|نیازمند تصویر=بله|نیازمند استانداردسازی=خیر|نیازمند ویراستاری=خیر|مقابله نشده با دانشنامهها=تاحدودی|تاریخ خوبیدگی=|تاریخ برگزیدگی=|توضیحات=}}</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:اصطلاحات فقهی]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:شریعت]]</ins></div></td></tr>
</table>Shahroudihttps://www.islamical.org/w/index.php?title=%D8%AD%DA%A9%D9%85_%D9%81%D9%82%D9%87%DB%8C&diff=169930&oldid=prevShahroudi: ابرابزار2026-03-11T08:46:59Z<p>ابرابزار</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>'''حکم''' در معنای عمومی به دستور، فرمان یا داوری اشاره دارد. در [[فقه اسلامی]]، حکم به خطاب مرتبط با افعال مکلفان گفته میشود و به دو دسته [[حکم تکلیفی|تکلیفی]] و [[حکم وضعی|وضعی]] تقسیم میگردد. در منطق نیز حکم به پذیرش نسبت میان موضوع و محمول در یک گزاره گفته میشود. در [[فقه]]، در کنار حکم اولی، مفهومی با عنوان [[حکم ثانوی]] مطرح است که در شرایط خاصی مانند اضطرار، ضرر یا عسر و حرج بر حکم اصلی عارض میشود و موجب تغییر آن در همان مورد میگردد.<br />
<br />
== معنای لغوی و اصطلاحی ==<br />
حکم در [[زبان فارسی]] و [[زبان عربی|عربی]] به معنای یکسره کردن کار، دستور، فرمان و داوری به کار میرود. این معنا در حوزههای مختلف کاربردهای متفاوتی دارد. حکم به معنای دستور، مانند ایجاب و تحریم، به تعیین وظایف فردی مکلفان مربوط میشود. حکم به معنای فرمان به اداره امور اجتماعی و ساماندهی جامعه اشاره دارد. همچنین حکم به معنای داوری به حل و فصل اختلاف میان دو طرف در یک نزاع مربوط است.<ref>{{پک|1=اختری|2=۱۳۹۰|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی|ف=حکم}}</ref><br />
<br />
در اصطلاح فقه و [[اصول فقه]]، حکم به معنای «خطاب خداوند مرتبط با افعال مکلفان» تعریف شده است. در این چارچوب، احکام به دو دسته اصلی تقسیم میشوند:<ref>{{پک|1=اختری|2=۱۳۹۰|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی|ف=حکم}}</ref><br />
* حکم تکلیفی: احکامی که به صورت اقتضایی یا تخییری بیان میشوند. اقتضایی شامل [[واجب|وجوب]]، [[حرمت]]، [[استحباب]] (ندب) و [[کراهت]] است و تخییری به [[مباح|اباحه]] اشاره دارد.<br />
* حکم وضعی: احکامی که رابطه یا نسبت میان امور را بیان میکنند. این نوع حکم معمولاً به سه دسته تقسیم میشود:<br />
** سبب: مانند این که زوال خورشید سبب ورود وقت نماز ظهر دانسته میشود.<br />
** شرط: مانند شرط بودن طهارت برای نمازرود.<br />
** در برخیمانع: مانند نجاست که مانع صحت [[نماز]] بهشمار میرود.<br />
<br />
در برخی دیدگاهها گفته شده است که خطابهای وضعی را نمیتوان حکم بهشمار آورد. در اصطلاح منطق، حکم به معنای پذیرش یا اثبات نسبت میان موضوع و محمول در یک گزاره است.<ref>{{پک|1=اختری|2=۱۳۹۰|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی|ف=حکم}}</ref><br />
<br />
=== حکم ثانوی ===<br />
حکم ثانوی در فقه به حکمی گفته میشود که بر اساس یک عنوان ثانوی و در شرایط خاص بر حکم اصلی (حکم اولی) عارض میشود. حکم اولی حکمی است که در شرایط عادی برای مکلفان در نظر گرفته شده است. برای نمونه گفته شده است که [[روزه]] برای فرد سالم و حاضر [[واجب]] است، اما برای بیمار یا مسافر حکم متفاوتی دارد. همچنین خوردن گوشت [[مردار]] در حالت عادی [[حرام]] دانسته میشود، اما در وضعیت اضطرار جایز شمرده میشود. مواردی مانند ضرر، [[عسر و حرج]] نیز از عناوینی هستند که میتوانند سبب تغییر حکم اولیه شوند.<ref>{{پک|اختری|۱۳۹۰|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی|ف=حکم}}</ref><br />
<br />
در منابع فقهی گفته شده است که مفهوم حکم ثانوی از آیاتی مانند «لا یکلف الله نفساً إلا وسعها»، «ربنا لا تحمل علینا إصراً»، و «ما یرید الله لیجعل علیکم من حرج» و نیز از برخی روایات گرفته شده است. بر پایه این مبانی، فقها قاعدهای با عنوان نفی عسر و حرج مطرح کردهاند که بر اساس آن، حکمی که اجرای آن موجب سختی و مشقت شدید شود، در آن مورد خاص برداشته میشود.<ref>{{پک|اختری|۱۳۹۰|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی|ف=حکم}}</ref><br />
<br />
== در منابع اسلامی ==<br />
در برخی منابع حدیثی، مجموعهای از احکامی به عنوان احکام ویژه [[پیامبر اسلام]] ذکر شده است. از جمله مواردی که در این منابع آمده عبارتاند از: وجوب [[مسواک]]، [[نماز شب]] و [[قربانی]] در روز [[عید قربان]] در غیر از منا؛ جواز [[ازدواج در اسلام|ازدواج]] با بیش از چهار زن؛ امکان انعقاد [[عقد ازدواج]] با لفظ [[هبه]]؛ و ممنوعیت ازدواج با [[همسران محمد|همسران او]] پس از [[درگذشت محمد|درگذشت وی]].<ref>{{پک|1=اختری|2=۱۳۹۰|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی|ف=حکم}}</ref><br />
<br />
== پانویس ==<br />
=== ارجاعات ===<br />
{{پانویس|۳|اندازه=ریز}}<br />
<br />
=== منابع ===<br />
* {{یادکرد دانشنامه|نام خانوادگی=اختری|نام=عباسعلی|پیوند نویسنده=|ویراستار=|مقاله=حکم|دانشنامه=[[دایرةالمعارف جامع اسلامی]]|عنوان جلد=دایرةالمعارف جامع اسلامی|سال=۱۳۹۰|ناشر=آرایه|مکان=تهران}}<br />
<br />
{{درجهبندی|نیازمند پیوند=خیر|نیازمند رده=خیر|نیازمند جعبه اطلاعات=بله|نیازمند تصویر=بله|نیازمند استانداردسازی=خیر|نیازمند ویراستاری=خیر|مقابله نشده با دانشنامهها=تاحدودی|تاریخ خوبیدگی=|تاریخ برگزیدگی=|توضیحات=}}</div>Shahroudi