Shahroudi: ابرابزار

2024-09-26T03:15:20Z

ابرابزار

صفحهٔ تازه

{{فاطمه زهرا}}

'''خطبهٔ فدک''' سخنرانی [[فاطمه زهرا]] در [[مسجد پیامبر]] پس از درگذشت پدرش و در جریان ماجرای اختلاف بر سر جانشینی محمد با [[ابوبکر]] و همینطور ادعای ارث بردنش از سرزمین [[فدک]] بود. محتوای این خطبه افزون‌بر توضیح دربارهٔ مسئلهٔ فدک، دربارهٔ [[توحید (اسلام)|توحید]]، [[نبوت]]، [[معاد]]، [[احکام]]، [[قرآن]]، وضعیت [[عربستان پیش از اسلام|عربستان پیش از بعثت]]، فعالیت‌های [[محمد|پیامبر]] و [[علی بن ابی‌طالب]] برای گسترش و تثبیت اسلام، فتنه‌ها، [[رویداد غدیر خم|غدیرخم]]، ماجرای [[سقیفه]] و مخالفت ابوبکر با [[نص]] صریح [[قرآن]] است.

== زمینهٔ تاریخی ==
فدک ناحیه‌ای در نزدیک [[خیبر]] و به‌فاصلهٔ دو تا سه روز راه پیاده تا [[مدینه]] قرار داشت که از آب کافی برخوردار بود و خرمای فراوانی در آن به عمل می‌آمد. این زمین پیش از [[اسلام]] متعلق به [[یهودیان]] [[بنی‌نضیر]] بود و محمد با صلح آن را به‌دست‌آورد.<ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1991|ف=Fadak|ک=Encyclopedia of Islam|ص=۷۲۵–۷۲۷|زبان=en|رف=Fadak}}</ref>

پس از وفات پیامبر اسلام، کشمکشی بین ابوبکر، [[خلیفه|خلیفهٔ]] وقت، از یک‌سو و فاطمه و [[عباس بن عبدالمطلب|عباس]]، عموی محمّد، ازسوی‌دیگر بر سر اموال محمّد به‌وجود آمد. به‌گفتهٔ ولیری در دانشنامهٔ اسلام، این اختلاف بر سر اموالی مانند فدک و سهمی از [[خیبر]] بود. فاطمه و عباس ادعای تملک و به‌ارث‌رسیدن این اموال را داشتند. اما از دیگر سو ابوبکر از دادن این اموال به آنان سر باز زد با این استدلال که پیامبر به او گفته است که اموال او به ارث نمی‌رسد و باید صرف [[صدقه]] شود. بررسی [[حدیث|احادیث]] نشان می‌دهد که در طی دو مرحله، فاطمه در این مورد با ابوبکر به جدال پرداخت که در مرحلهٔ اول عباس نیز در این اختلاف حضور داشت.<ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1991|ف=Fatima|ک=Encyclopedia of Islam|ص=۸۴۱–۸۵۰|زبان=en|رف=Fatima}}</ref> در برخی منابع [[سنی|اهل سنت]] مانند [[طبری]] به مصادرهٔ فدک، اعتراض فاطمه، پاسخ ابوبکر و خشم فاطمه نسبت به او اشاره شده یا برخی مانند [[بلاذری]] مفصل‌تر موضوع را نقل کرده‌اند. اما بیشتر آن‌ها از دید میراث به آن نگریسته‌اند و با گزارش گفتهٔ ابوبکر موضوع را ختم کرده‌اند و گاهی تا جایی پیش رفته‌اند که گفته‌اند فاطمه پس از شنیدن استدلال ابوبکر از اعتراض دست کشید. ازسوی‌دیگر، پژوهشگران شیعه براساس منابع اهل سنت، گزارش‌های احتجاج‌های فاطمه زهرا را نقل کرده‌اند. آنان برپایهٔ همین منابع نشان داده‌اند که پس از مصادرهٔ فدک به‌دست ابوبکر، فاطمه زهرا بارها با او و در منظر عمومی احتجاج کرده است. در یکی از این گزارش‌ها که در حضور [[مهاجرین|مهاجر]] و [[انصار]] انجام شده، فاطمه گفته که فدک [[هبه (بخشش)|هبهٔ]] پیامبر است و بر این گفتهٔ خویش، علی، حسن، حسین و [[ام‌ایمن]] را شاهد آورد؛ و پس از آن ادامه داده که حدیث مورد استناد ابوبکر را نه‌تنها کسی نشنیده، بلکه برخلاف [[نص]] صریح قرآن است. اما این استدلال‌ها مورد اعتنا واقع نشد.<ref>{{پک|عالم‌زاده|۱۳۷۸|ف=ابوبکر|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۲۳۱}}</ref>

[[ویلفرد مادلونگ]] می‌گوید ابوبکر بدین‌ترتیب، نه‌تنها اموال خاندان محمّد را از اختیار آن‌ها درآورد، بلکه اظهار کرد که اگر آن‌ها نیاز مالی داشته‌باشند صدقه بگیرند. این کار در مخالفت قطعی با [[سنت (پیامبر اسلام)|سنت محمّد]] بود که خاندانش را به‌جهت [[آیه تطهیر|موقعیت طهارت]] از پذیرش صدقه منع کرده بود. هم‌چنین، بدین‌ترتیب پرداخت سهم ویژهٔ ([[خمس]]) آن‌ها از غنائم و [[الفی|فیء]] هیچ توجیهی نداشت. علاوه‌برآن، این حدیث که ابوبکر طرح کرد، به ابوبکر این اعتبار را می‌داد که محمّد به او دستورهای ویژه‌ای برای خلافت پس از خود داده است. چنان‌که [[عایشه]] می‌گوید، فاطمه پس از آن ابوبکر را ترک کرد و تا شش ماه بعد که از دنیا رفت با وی سخن نگفت. علی نیز، فاطمه را شبانه دفن کرد و به خلیفه اطلاع نداد.<ref>{{پک|Madelung|2004|ک=The Succession to Muhammad|ص=50–51|زبان=en}}</ref> به‌طور طبیعی موضع شیعیان بر این است که این اموال متعلق به فاطمه است و آن‌ها توسط ابوبکر غصب شده است.<ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1991|ف=Fatima|ک=Encyclopedia of Islam|ص=۸۴۱–۸۵۰|زبان=en|رف=Fatima}}</ref> سید جعفر شهیدی، از افراد غیرشیعه‌ای چون [[ابن ابی الحدید]] و [[یحیی بن ابی‌زید علوی|نقیب بصری]] یاد می‌کند که به نقل رویداد خطبهٔ فدکیه پرداخته‌اند. او با این استدلال که این افراد — اهل سنت [[معتزلی]] — سودی از جعل این روایات نمی‌بردند، رویداد دعوای حقوقی فدک را صحیح می‌داند.<ref>{{پک|شهیدی|۱۳۹۴|ک=زندگانی فاطمه زهرا (س)|ص=۱۳۶}}</ref>

افزون‌بر این احتجاج‌ها، گزارش‌های واگذاری مجدد فدک به فاطمه یا فرزندان او در کتاب‌های تاریخ و حدیث اهل سنت و شیعه، دلیل روشنی بر حقانیت دعوی فاطمه از سوی پژوهشگران شیعه دانسته شده است، مانند گزارش نوشتن سند مالکیت فدک برای فاطمه از سوی ابوبکر،<ref group="یادداشت">پیرامون این سند، لامنس نسبت به حسن نیت ابوبکر مردد است و بر این باور است که فاطمه نیز به سازش ابوبکر و عمر با یکدیگر یقین داشته است. ببینید: {{پک|عالم‌زاده|۱۳۷۸|ف=ابوبکر|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۲۳۱}}</ref> و پس از او، بازگرداندن فدک به فرزندان فاطمه در دوره‌های گوناگون توسط [[عمر بن عبدالعزیز|عمر بن عبدالعزیز اموی]]، [[سفاح|سفاح عباسی]]، [[مهدی (خلیفه)|مهدی عباسی]] و [[مأمون|مأمون عباسی]]. برخی از اهل سنت، مصادرهٔ فدک را [[اجتهاد]] دانسته‌اند. اما شیعه با توجه به این‌که این مصادره، تنها مصادرهٔ ابوبکر بوده و ازسوی‌دیگر بخشش‌های فراوانی از بیت‌المال برای مستحکم‌کردن خلافت در منابع گزارش شده، با نکوهش این کار، رنجاندن فاطمه را — که با توجه به حدیث پیامبر، مساوی با رنجاندن خدا و پیامبر اوست — گناهی بزرگ از سوی ابوبکر دانسته‌اند.<ref>{{پک|عالم‌زاده|۱۳۷۸|ف=ابوبکر|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۲۳۱–۲۳۲}}</ref>

== متن خطبه ==
{{جعبه نقل قول
|عنوان= فراز پایانی خطبهٔ فدکیه
|نقل‌قول= <div align="justify" dir="rtl">اکنون که چنین است، این مَرکبِ خلافت و آن فدک؛ همه ازآنِ شما. محکم بچسبید و رها نکنید، ولی بدانید این مَرکبی نیست که بتوانید راه خود را بر آن ادامه دهید: پشتش زخم، و کف پایش <nowiki>شکافته</nowiki> است! داغِ ننگ بر آن خورده، و غضب خداوند علامت آن است، و رسوایی ابدی همراه آن، و سرانجام به آتشِ برافروختهٔ خشم الهی که از دل‌ها سر برمی‌کشد خواهد پیوست! فراموش نکنید آنچه انجام می‌دهید در برابر خداست. «آن‌ها که ستم کردند، به‌زودی می‌دانند که بازگشت‌شان به کجاست!» و من دختر پیامبری هستم که شما را در برابر عذاب شدید اِنذار کرد، «آنچه از دست شما برمی‌آید انجام دهید؛ ما هم انجام می‌دهیم؛ و انتظار بکشید، ما هم منتظریم!»</div>
|منبع=<ref>{{پک|۱۳۹۴|ک=خطبهٔ حضرت زهرا (س) خطبهٔ فدکیه|ص=۴۴}}</ref>
|عرض= 320px
|اندازه خط= 12px
|شکل‌بندی عنوان= font-size:90%
|تراز= چپ
|تراز نقل‌قول= وسط
|تراز منبع= چپ
|گیومه نقل‌قول= بله
}}
فصاحت و [[بلاغت]]، [[آرایه‌های ادبی|آرایه‌های لفظی و معنوی]]، و به‌ویژه [[سجع]] در این سخنان استفاده شده و بسیاری را به این‌گونه کلام متوجه کرده است.<ref>{{پک|از شهیدی|۱۳۹۴|ک=زندگانی فاطمه زهرا (س)|ص=۱۲۲}}</ref>

== اسناد ==
راویان اصلی این خطبه در آثار اهل سنت و شیعه عبارتند از: [[زینب]]، [[حسین بن علی]]، [[محمد باقر]]، [[عایشه]]، [[ابن عایشه]]، [[ابن‌عباس]]، [[عبدالله بن حسن مثنی|عبدالله بن حسن بن حسن]]، ابو هشام محمد، [[عوانه بن حسین|عوانه]] و [[عطیه عوفی]]. تعداد سندهای این خطبه بیش از بیست سند است.<ref>{{پک|فتاحی‌زاده|رسولی راوندی|زمستان ۱۳۹۳|ف=اسناد و شروح خطبه‌ها|ک=سفینه}}</ref> قدیمی‌ترین سند این خطبه کتاب ''[[بلاغات النساء]]'' اثر [[ابن طیفور|ابوالفضل مروزی]] (درگذشت ۲۸۰ ه‍.ق) است. این خطبه به‌عنوان دومین گفتار آن کتاب — پس از خطبه‌ای نکوهش‌آمیز از [[عایشه]] دختر [[ابوبکر]] — آورده شده است.<ref>{{پک|شهیدی|۱۳۹۴|ک=زندگانی فاطمه زهرا (س)|ص=۱۲۰}}</ref>

دنیس صوفی می‌نویسد: «احادیثی که بر دخیل‌بودن فاطمه در رویدادهای پس از درگذشت پیامبر دلالت دارند، با وجود جانب دارانه بودن شان حاوی مقداری حقیقت هستند. به‌این‌دلیل که اهل سنّت نتوانستند به‌طور کامل آنچه را که به‌وضوح برای بازسازی تاریخ‌شان زیان‌آور بود محو کنند: این مسئله که فاطمه با ابوبکر بر سر ضبط خلافت و املاک پیامبر دعوا داشته است، این‌که فاطمه هیچ‌گاه او را به‌خاطر کارهایش نبخشید و این‌که درگذشت او برای مدتی — احتمالاً به‌خواست خود فاطمه — مخفی نگاه داشته‌شد تا مانع سرپرستی ابوبکر از مراسم [[کفن]] و دفن فاطمه شود. چیزی که در این مورد کنایه‌آمیز است، این است که این پنجرهٔ کوچک به شخصیت فاطمه توسط اهل سنّت نادیده گرفته‌شده یا کوچک شمرده‌شده ولی توسط شیعیان بزرگ شده و بیش از اندازه روی آن تأکید شده است.»<ref>{{پک|Soufi|1997|ک=The Image of Fatima in Classical Muslim Thought|ص=206|زبان=en}}</ref> او بر آن است که به خاطر تواتر روایت‌های رنجش فاطمه از ابوبکر، چنین می‌نماید که مراسم کفن و [[خاک‌سپاری|دفن]] فاطمه به‌خواستهٔ خودش شب‌هنگام برگزار شده تا ابوبکر به عنوان رئیس اجتماع اسلامی نتواند در مراسم تشییعش دستی داشته‌باشد.<ref>{{پک|Soufi|1997|ک=The Image of Fatima in Classical Muslim Thought|ص=126|زبان=en}}</ref>

== گفتگوی فاطمه و علی پس از خطبه ==
به‌نوشتهٔ ''[[بحارالانوار]]'' و ''[[مناقب آل ابی‌طالب]]''، فاطمه پس از بازگشت از مسجد، در خانه خطبه‌ای کوتاه و [[مسجع]] خطاب به علی بن ابی‌طالب گفت؛ و علی نیز در پاسخ گفت که در دینش سست نشده و از آنچه در توانش است دریغ نمی‌کند.<ref>{{پک|شهیدی|۱۳۹۴|ک=زندگانی فاطمه زهرا (س)|ص=۱۳۸–۱۳۹}}</ref>

== همچنین ببینید{{درگاه|فاطمه زهرا}}==
* [[خطبه عیادت]]
* [[رویداد خانه فاطمه زهرا]]

== پانویس ==

=== یادداشت‌ها ===
{{پانویس|گروه=یادداشت|۲}}

=== ارجاعات ===
{{پانویس|۳}}

=== منابع ===
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی = شهیدی | نام = سید جعفر | پیوند نویسنده = سید جعفر شهیدی | عنوان = زندگانی فاطمه زهرا (س) | کوشش = | ترجمه = | جلد = | سال = ۱۳۹۴ | ناشر = دفتر نشر فرهنگ اسلامی | مکان = تهران| شابک = 978-964-476-317-5}}
* {{یادکرد دانشنامه | نام خانوادگی = عالم‌زاده | نام = هادی | پیوند نویسنده = هادی عالم‌زاده | مقاله = ابوبکر | دانشنامه = [[دائرةالمعارف بزرگ اسلامی]] | جلد = پنجم | عنوان جلد = ابن میمون – ابوالعز قلانسی | سال = ۱۳۷۸ | ناشر = [[مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی]] | مکان = تهران | شابک = 964-7025-40-8}}
* {{یادکرد ژورنال | نام خانوادگی = فتاحی‌زاده | نام = فتحیه | پیوند نویسنده = فتحیه فتاحی‌زاده | نام خانوادگی۲ = رسولی راوندی | نام۲ = محمدرضا | عنوان = اسناد و شروح خطبه‌های حضرت زهرا سلام الله علیها | ژورنال = سفینه | مکان = تهران | شماره = ۴۵ | تاریخ = زمستان ۱۳۹۳ | صفحه = ۱۱–۲۴ | پیوند = http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1083293}}
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی = | نام = | پیوند نویسنده = | عنوان = خطبهٔ حضرت زهرا (خطبه فدکیه) | کوشش = | ترجمه = ناصر مکارم شیرازی | جلد = | سال = ۱۳۹۴ | ناشر = سازمان اوقاف و امور خیریه | مکان = قم | شابک =}}
{{چپ‌چین}}
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی = Madelung | نام = Wilferd | پیوند نویسنده = ویلفرد مادلونگ | عنوان = The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate | کوشش = | ترجمه = | جلد = | سال = 2004 | ناشر = Cambridge University Press |مکان = | شابک = 0-521-64696-0 | زبان = en}}
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی = Soufi | نام = Denise L. | پیوند نویسنده = دنیس صوفی | عنوان = The Image of Fatima in Classical Muslim Thought, PhD dissertation | کوشش = | ترجمه = | جلد = | سال = 1997 | ناشر = Princeton University Press |مکان = | شابک = | زبان = en}}
* {{یادکرد دانشنامه | نام خانوادگی = Veccia Vaglieri | نام = Laura | پیوند نویسنده = لئورا وچا ولیری | مقاله = Fadak | ref = Fadak | سال = 1991 | دانشنامه = [[دانشنامه اسلام|Encyclopaedia of Islam]] | ویرایش = 2nd | جلد = II | ناشر = [[انتشارات بریل|E. J. Brill]] | مکان = Leiden | شابک = 3912–1573 | زبان = en}}
* {{یادکرد دانشنامه | نام خانوادگی = Veccia Vaglieri | نام = Laura | مقاله = Fatima | ref = Fatima | سال = 1991 | دانشنامه = [[دانشنامه اسلام|Encyclopaedia of Islam]] | ویرایش = 2nd | جلد = II | ناشر = [[انتشارات بریل|E. J. Brill]] | مکان = Leiden | شابک = 3912–1573 | زبان = en}}
{{پایان چپ‌چین}}

{{فاطمه-افقی}}
{{شیعه-افقی}}
{{داده‌های کتابخانه‌ای}}

[[رده:اسلام سده ۷ (میلادی)]]
[[رده:اصطلاحات اسلامی]]
[[رده:تاریخ شیعه]]
[[رده:رابطه شیعه و سنی]]
[[رده:سخنرانی‌های فاطمه]]
[[رده:فاطمه]]
[[رده:موعظه‌ها در اسلام]]

خطبه فدکیه - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Shahroudi: ابرابزار