Shahroudi: ابرابزار

2024-10-22T07:13:32Z

ابرابزار

صفحهٔ تازه

{{فاطمه}}
'''درگذشت فاطمه زهرا''' یکی از چالش‌های تاریخی-اعتقادی میان منابع مسلمان است.

فاطمه دختر محمّد ملقّب به زهرا (به عربی: فاطِمَةُ الزَّهراء بنت محمّد؛ ۲۰ جمادی‌الثانی بین ۳۵ تا ۴۵ [[عام‌الفیل]] برابر ۱۸ تا ۸ پیش از هجرت – ۱۳ جمادی‌الاول یا ۳ جمادی‌الثانی ۱۱ هجری قمری) دختر [[محمد|محمّد]] و [[خدیجه]]، همسر [[علی بن ابی‌طالب]]، و مادر [[حسن مجتبی|حسن بن علی]] و [[حسین بن علی]] است. او کوچک‌ترین دختر محمّد و تنها فرزندش بود که از خود فرزندانی باقی گذاشت.

== زمینه تاریخی ==
زندگی فاطمه زهرا مقارن با دورهٔ تبلیغ اسلام توسط محمّد بوده است. محمّد ۱۳ سال به تبلیغ اسلام در مکّه پرداخت. شمار اندکی به وی گرویدند که با مخالفت قبیلهٔ [[قریش|قُرَیش]] و بعضی دیگر از قبیله‌های [[عرب]] روبه‌رو شدند و آزار دیدند.<ref>{{پک|Montgomery Watt|1953|ک=Muhammad at Mecca|ص=36|زبان=en}}</ref> محمّد همراه با پیروانش برای رهایی از این وضع، در سالی که بعدها مبدأ تقویم [[هجری خورشیدی]] و [[هجری قمری]] شد، به شهر [[یثرب|یَثرِب]] — که [[مدینةالنبی|مَدینَةُالنَّبی]] («شهر پیامبر») نامیده شد — [[هجرت محمد|هجرت]] کرد.<ref>{{پک|Momen|1987|ک=An Introduction to Shi'i Islam|ص=5|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|Hitti|1973|ک=Capital cities of Arab Islam|ص=33|زبان=en}}</ref> او در مدینه قبایلِ در حال ستیزِ [[اوس]] و [[خزرج|خَزرَج]] را متّحد کرد و برپایهٔ [[مهاجرین|مسلمانان مهاجر]] مکّه و ساکنان اصلی مدینه اجتماع و دولتی نوین را تأسیس کرد، که آن را [[امّت|اُمَّت]] نامید.<ref>{{پک|Esposito|2002|ک=What everyone needs|ص=80|زبان=en}}</ref> سپس، میان مسلمانان و قبایل مکّه و هم‌پیمانانشان جنگ درگرفت و سرانجام پس از هشت سال محمّد با پیروانش، که تا آن زمان به بیش از ده‌هزار می‌رسیدند، شهر زادگاهش را [[فتح مکه|فتح]] کرد.<ref>{{پک|Montgomery Watt|1956|ک=Muhammad at Medina|ص=66|زبان=en}}</ref> پس از فتح مکّه رفته‌رفته بیشتر اهالی [[شبه‌جزیره عربستان]] به اسلام گرویدند و امّت اسلام به سراسر این سرزمین گسترش یافت.<ref>{{پک|Lewis|1993|ک=The Arabs in History|ص=43–44|زبان=en}}</ref>

در پایان سال [[۱۰ (قمری)|دهم]] ([[۶۳۲ (میلادی)|۶۳۲]] میلادی) پس از هجرت، محمّد آخرین حج و اولین حج کامل را انجام داد<ref>{{پک|Donzel|1994|ک=Islamic Desk Reference|زبان=en|ص=283}}</ref> و از این طریق تمام جزئیات مراسم حج را به پیروانش توضیح داد. طی این واقعه (حجةالوداع و تعلیم اعمال حج) رخ داد،<ref>{{پک|Welch|1993|ف=Muḥammad|ک=Encyclopaedia of Islam|زبان=en}}</ref> در بازگشت به مدینه و در بین راه، محمد به صورت ناگهانی به مدت سه روز در محلی به نام [[غدیر خم (منطقه)|غدیر خم]] توقف کرد و با جمع‌کردن حجاج خطبه‌ای خواند و در آن جمله «هر که من مولای اویم پس علی مولای اوست» را با بلندکردن دست علی در برابر جمعیت گفت. واژهٔ «مولا» در عربی به دو معنای «دوست» و «رهبر» است.<ref>{{پک|Grewal|2006|ک=Project of History of Indian Science|زبان=en|ص=281}}</ref> تفاسیر شیعه آیهٔ ۳ سورهٔ مائده را به انتصاب [[علی]] (به عنوان جانشین محمّد) در این قضیه نسبت می‌دهند.<ref>[[علامه طباطبایی]]، [[تفسیر المیزان]]، [http://www.ghadeer.org/qoran/almizan/j5/fehrest16.html سوره مائده، آیات ۱–۳] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211021024016/http://www.ghadeer.org/qoran/almizan/j5/fehrest16.html |date=۲۱ اکتبر ۲۰۲۱}}</ref> اهل سنت معتقدند که عده‌ای از تقسیم غنایم در [[سریه علی بن ابی طالب|اردوکشی به یمن]] که توسط علی انجام شده ناراضی بودند و محمد در پاسخ به آن‌ها علی را دوست خویش معرفی کرد تا ناخشنودی آنان را فرونشاند.<ref>{{پک|جعفری|۱۳۷۲|ک=تشیع در مسیر تاریخ|ص=۳۴–۳۷}}</ref> محمّد ده سال پس از هجرت، چند ماه پس از بازگشت از [[حجةالوداع|حَجَّةُالْوِداع]]، بیمار شد و درگذشت.<ref>{{پک|Madelung|2004|ک=The Succession to Muhammad|ص=24–27|زبان=en}}</ref> برخی روایات و منابع علت بیماری محمد را مسمومیت بر اثر زهر دانسته‌اند.<ref>{{پک|سبحانی|۱۳۸۵|ک=فروغ ابدیت|ص=۷۴۸–۷۴۹}}</ref>

به گزارش منابع اسلامی، عباس، فضل بن عباس، قثم بن عباس، اسامه بن زید بن حارثه و یک غلام نیز در مراسم غسل و کفن پیامبر شرکت داشتند و به علی در این امر کمک کردند. با این وجود مرتضی عاملی این گزارش‌ها را با واقع مطابق نمی‌داند و به آنها خدشه وارد می‌کند و مدعی است علی، به تنهایی پیامبر را غسل و تدفین کرد.<ref>{{پک|مرتضی عاملی|۱۳۸۸|ک=الصحیح من سیرة الامام علی|ج=۹|ص=۲۶–۳۰}}</ref> در همان هنگام، گروهی از صحابه در سقیفه بنی ساعده جمع شدند تا جانشین محمد را تعیین نمایند. [[انصار]] در [[سقیفه بنی ساعده]] از [[سعد بن عباده]] حمایت می‌کردند، اما مهاجران این را نپذیرفتند و خود را از لحاظ خویشاوندی نزدیک‌تر به محمد می‌دانستند.<ref>{{پک|Poonawala|Kohlberg|1985|ف=ʿAlī b. Abī Ṭāleb|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> عمر بن خطاب، ابوبکر را به عنوان جانشین در [[سقیفه]] نامزد کرد و بقیه حمایت خود را افزودند و ابوبکر به عنوان اولین خلیفه مسلمین انتخاب شد. [[پوناوالا]] می‌نویسد تاریخ‌نگاران مسلمان اتفاق نظر دارند که بحران موجود در این برهه، توسط سه تن از مهاجران مشهور به نام‌های [[ابوبکر]] و [[عمر]] و [[ابوعبیده جراح]] برطرف گردید. آنان انصار را جمع کرده و به آن‌ها ابوبکر را تحمیل کردند. حسادت بین دو قبیلهٔ مهم انصار به نام [[اوس]] و [[خزرج]] و عدم فعالیت [[بنی‌هاشم]] در تبلیغ نظرشان، موفقیت این سه تن را تسهیل نمود.<ref>{{پک|Holt|Lambton|Lewis|1977|ک=Cambridge History of Islam|زبان=en|ص=57}}</ref><ref>{{پک|Madelung|1997|ک=Succession to Muhammad|ص=26–27, 30–43 and 356–60|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|Lapidus|2002|ک=A History of Islamic Societies|زبان=en|ص=32}}</ref> در میان مهاجران عده‌ای نیز به رهبری علی و شامل زبیر، طلحه، [[عباس بن عبدالمطلب]]، [[مقداد]]، [[سلمان فارسی]]، [[ابوذر غفاری]] و [[عمار بن یاسر]]، علی را وارث مشروع محمد می‌دانستند.<ref>{{پک|Poonawala|Kohlberg|1985|ف=ʿAlī b. Abī Ṭāleb|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> این انتخاب باعث اختلاف بین هواداران ابوبکر و طرفداران علی شد. طرفداران علی قائل بودند که علی توسط شخص محمد به جانشینی منصوب شده است و بنابراین مقام خلافت باید از آن وی باشد.<ref>{{پک|Holt|Lambton|Lewis|1977|ک=Cambridge History of Islam|زبان=en|ص=57}}</ref><ref>{{پک|Madelung|1997|ک=Succession to Muhammad|ص=26–27, 30–43 and 356–60|زبان=en}}</ref> علاوه بر آن، [[طبری]] در تاریخ خود نقل کرده است که گروهی از مخالفان ابوبکر از جمله زبیر در خانهٔ فاطمه گرد آمدند و عمر با تهدید به آتش زدن خانه، آن‌ها را بیرون کشاند. علی بعداً مکرر می‌گفت که اگر چهل یاور داشت قیام می‌کرد.<ref>{{پک|Madelung|1997|ک=Succession to Muhammad|زبان=en|ص=43}}</ref> به نوشته پوناوالا علی و بنی‌هاشم تا قبل از درگذشت فاطمه (حدود شش ماه) از بیعت با ابوبکر سر باز زدند. علی بر روی حقش پافشاری ننمود، چرا که تمایل نداشت امت نوپای اسلام دچار کشمکش گردد.<ref>{{پک|Poonawala|Kohlberg|1985|ف=ʿAlī b. Abī Ṭāleb|ک=Iranica|زبان=en}}</ref>

== تاریخ درگذشت ==
دربارهٔ تاریخ درگذشت فاطمه زهرا تاریخ‌نویسان قول‌های مختلفی نقل کرده‌اند. به‌نوشتهٔ ولیری فاطمه شش ماه پس از درگذشت پدرش از دنیا رفت.<ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1991|ف=Fatima|ک=Encyclopedia of Islam|زبان=en}}</ref> برخی منابع سی یا سی و پنج روز پس از درگذشت محمّد گفته‌اند. برخی دیگر چهل و پنج روز یا هفتاد و پنج روز از آن تاریخ ذکر کرده‌اند؛ و دیگر منابع قول نود و پنج روز را نقل کرده‌اند.<ref>{{پک|Shareef al–Qurashi|2006|ک=Fatima Az–Zahra'|ص=247|زبان=en}}</ref>

== علت درگذشت ==
جوینی عالم بزرگ اهل سنت در فرائد السمطین، این گونه روایت می‌کند: «روزی پیامبر نشسته بود، حسن بن علی بر او وارد شد، دیدگان پیامبر که بر حسن افتاد، اشک آلود شد، سپس حسین بن علی بر آن حضرت وارد شد، مجدداً پیامبر گریست. در پی آن دو، فاطمه و علی بر پیامبر وارد شدند، اشک پیامبر با دیدن آن دو نیز جاری شد، وقتی از پیامبر علت گریه بر فاطمه را پرسیدند، فرمود: زمانی که فاطمه را دیدم، به یاد صحنه‌ای افتادم که پس از من برای او رخ خواهد داد، گویا می‌بینم ذلت وارد خانهٔ او شده، حرمتش پایمال گشته، حقش غصب شده، از ارث خود ممنوع گشته، پهلوی او شکسته شده و فرزندی را که در رحم دارد، سقط شده؛ در حالی که پیوسته فریاد می‌زند: وا محمداه!؛ ولی کسی به او پاسخ نمی‌دهد، کمک می‌خواهد؛ اما کسی به فریادش نمی‌رسد. او اول کسی است که از خاندانم به من ملحق می‌شود؛ و در حالی بر من وارد می‌شود که محزون، گرفتار و غمگین و شهید شده است. و من در اینجا می‌گویم: خدایا لعنت کن هر که به او ظلم کرده، کیفر ده هر که حقش را غصب کرده، خوار کن هر که خوارش کرده و در دوزخ مخلد کن هر که به پهلویش زده تا فرزندش را سقط کرده و ملائکه آمین گویند.»<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://lib.eshia.ir/10444/2/35/رأيتها|عنوان=حمویی جوینی، ابراهیم بن محمد، فرائد السمطین، ج۲، ص۳۵.}}</ref>

به گفته ''دانشنامه اسلام''، فاطمه مدت کوتاهی بعد از درگذشت محمد بیمار شد. اغلب منابع می‌گویند رابطه او با ابوبکر تا پایان عمرش قهرآمیز باقی ماند، اما گروهی دیگر از آشتی میان آن دو روایت کرده‌اند. روایتی که معمولاً نقل می‌شود این است که او در آخرین لحظات عمر، با شستشوی بدن خود را برای مرگ آماده کرد و به اسما بنت عمیس که در آن لحظات به او کمک می‌کرد، سپرد که هیچ‌کس محل دفن او را نداند. سپس در تخت پاکیزه‌ای که در وسط اتاق بود دراز کشید و به استقبال مرگ رفت. منابعی که این روایات را نقل کرده‌اند قصد دارند نشان دهند فاطمه در آرامش درگذشت که این در تضاد با دسته دیگری از منابع است؛ در منابعی مانند یعقوبی آمده است که فاطمه همسران محمد و زنان قریش که در زمان بیماری به عیادتش رفته بودند را سخت ملامت کرد و از [[اسما بنت عمیس|اَسما]] خواست به [[عایشه]] اجازه ورود ندهد.<ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1991|ف=Fatima|ک=Encyclopedia of Islam|زبان=en}}</ref>

دربارهٔ سقط [[محسن پسر علی|محسن]] و علت درگذشت فاطمه زهرا نقل‌ها و نظرات گوناگونی میان اهل سنت و شیعه درجریان بوده است. [[مجدالدین فیروزآبادی]] در ''[[قاموس‌اللغه|اَلْقاموسُ الْمُحیط]]''، [[مجدالدین بن اثیر|مَجدِالدّین بن اَثیر]] به نقل از ابن‌عباس در ''[[جامع الاصول|جامِعُ الاُصول]]''، ذَهَبی در ''[[سیر اعلام النبلاء|سِیْرُ اَعْلامِ النُّبَلاء]]''، عَسْقَلانی در ''[[الاصابه|الإصابه]]''، [[ابن کثیر]] در ''[[البدایة و النهایة|اَلْبِدایَة و النَّهایَة]]''، [[عبدالله بحرانی اصفهانی|عبدالله بَحْرانی اصفهانی]] در ''[[عوالم العلوم|عَوالِمُ الْعُلوم]]'' به نقل از [[موفق بن احمد خوارزمی|مُوَفَّق بن احمد خوارزمی]] در ''[[مقتل الحسین|مَقتَلُ الْحُسَیْن]]'' و ابن شهرآشوب در ''مَناقِب'' به بیان وجود محسن پرداخته‌اند بدون آن‌که سبب درگذشت را ذکر کنند.<ref>{{پک|عاملی|۱۴۱۸|ک=مأساة الزهراء|ج=۲|ص=۱۲۳–۱۲۸}}</ref> [[کلینی|کُلِیْنی]] در ''[[الکافی]]''، [[صفوری شافعی|صَفوری شافِعی]] در ''نُزْهَةُالْمَجالِس و مُنْتَخَبُ‌النَّفائِس''، [[شیخ مفید]] در ''[[الارشاد|الإرشاد]]'' خبر سِقطِ محسن را بدون بیان علت آن گزارش کرده‌اند. [[شیخ طبرسی|شیخ طَبْرِسی]] در ''[[اعلام الوری|إعْلامُ الْوَریٰ]]'' و [[علامه حلی|علّامه حِلّی]] در ''[[المستجاد من کتاب الارشاد|اَلْمُسْتَجاد مِن کِتابِ الإرشاد]]'' مطلب مفید را نقل کرده‌اند. [[جمال‌الدین حسینی|جمال‌الدّین مُحَدِّث هِرَوی]] در ''[[الاربعین|اَلاَربَعین]]''، [[محمد بن طلحه شافعی]] در ''[[مطالب السئول|مَطالِبُ السَّئول]]''، [[ابراهیم باکر|ابراهیم طِرابلُسی حَنَفی]] در نقل شجره‌نامهٔ علی بن ابی‌طالب در کتاب ''اُولادِ الإمام علی'' نیز سقط محسن را بدون بیان علت نقل کرده‌اند.<ref>{{پک|عاملی|۱۴۱۸|ک=مأساة الزهراء|ج=۲|ص=۱۲۸–۱۳۲}}</ref> [[مطهر بن طاهر مقدسی|مُطَّهَر بن طاهِر مَقْدِسی]] در ''[[البدء و التاریخ|اَلْبَدْءِ و التّاریخ]]'' در بخش ذکر نوادگان پیامبر، محسن را نام می‌برد و می‌گوید که محسن در کودکی مرد، اما به‌باور شیعه در اثر ضربهٔ عمر سقط شد.<ref>{{پک|عاملی|۱۴۱۸|ک=مأساة الزهراء|ج=۲|ص=۱۴۴–۱۴۷}}</ref> [[حر عاملی|حُرِّ عامِلی]] در ''[[اثبات الهداة|اِثباتُ الْهُداة]]'' از مقدسی خبر سقط محسن به‌خاطر ضرب و جرح فاطمه زهرا توسط عمر و انتساب آن به شیعه را نقل می‌کند و این‌که مقدسی به روایت بلاذری نیز اشاره می‌کند. [[عمادالدین حسن بن علی طبری|عِمادُالدّین طَبَری]] در ''[[کامل بهائی|کامِل بَهائی]]''، [[ابن صوفی|علی بن محمّد عُمَری]] در ''[[المجدی|اَلْمَجدی]]''، [[ابن قتیبه|اِبن قُتَیْبه]] در ''المعارف''، [[ابن سعد جزایری]] در ''الإمامه'' نیز مطلب را این‌گونه بیان می‌کنند. [[تاج‌الدین حسینی|تاج‌الدّین حسینی]] در ''[[التتمة فی تواریخ الائمة|اَلتَّتِمَّةُ فی تَواریخِ الْأئِمَّة]]''، علّت درگذشت فاطمه زهرا را نیز ضرب و جرح توسط عمر و سقط محسن می‌داند.<ref>{{پک|عاملی|۱۴۱۸|ک=مأساة الزهراء|ج=۲|ص=۱۳۲–۱۴۳}}</ref> [[باقر شریف قرشی|باقر شریف قُرِشی]] با استناد به منابع اهل سنت و شیعه، [[سقط جنین]] فاطمه را — که در اثر صدمات و جراحات وارده در حین رویداد خانهٔ فاطمه اتفاق افتاد و منجر به شکستگی پهلو فاطمه زهرا شد — بیان می‌کند. به‌گزارش او، [[محمد بن عبدالکریم شهرستانی|محمّد شهرستانی]] در ''[[ملل و نحل|اَلْمِلَلُ و النِّحَل]]''، [[ابن حجر عسقلانی|اِبنِ حَجَرِ عَسْقَلانی]] در ''[[لسان المیزان|لِسانُ الْمیزان]]''، [[علی بن حسین مسعودی|مسعودی]] در ''[[اثبات الوصیه|اِثباتُ الْوَصیَّة]]''، [[شمس‌الدین ذهبی]] در ''[[میزان الاعتدال فی نقد الرجال|میزانُ الإعتِدال]]''، ابن شهرآشوب به نقل از ''المعارف'' [[ابن قتیبه]] در ''[[مناقب آل ابی‌طالب|مَناقِبُ آلِ ابی‌طالب]]''، [[صلاح‌الدین صفدی|صَلاح‌الدّین صَفْدی]] در ''[[الوافی بالوفیات|اَلْوافی بِالْوَفَیات]]''، [[محمد بن جریر بن رستم طبری|طبری]] در ''[[دلائل الامامه|دَلائِلُ الإمامَة]]''، [[احمد بن علی بن ابی‌طالب طبرسی|طَبْرِسی]] در ''[[احتجاج|اَلإحتِجاج]]'' و [[محمدباقر مجلسی]] در ''[[بحارالانوار]]'' این مطلب را بیان کرده‌اند.<ref>{{پک|Shareef al–Qurashi|2006|ک=Fatima Az–Zahra'|ص=220–222|زبان=en}}</ref> شیخ مفید در الاختصاص به نقل از جعفر صادق گزارش کرده است که عمر، فاطمه زهرا را در مسیر حرکت به خانه‌اش در حالی که قباله فدک در دست داشت، مورد ضرب و شتم قرار داد و با لگد به شکم او کوفت که سبب سقط جنین و مرگ او بر اثر بیماری عارض شده از این حمله بوده است. این روایت را مجلسی در بحارالانوار گزارش می‌کند. در روایتی دیگر در همین کتاب، علت مرگ، لگدی عنوان شده است که عمر به درب خانه فاطمه زده است.<ref>{{پک|مرتضی عاملی|۱۳۸۷|ک=رنج‌های حضرت زهرا|ص=۱۵۵}}</ref>

[[سید جعفر مرتضی عاملی]] در کتاب ''[[مأساة الزهراء|مَأساةُ الزَّهراء]]'' به بررسی اقوال مختلف در این‌باره می‌پردازد و می‌گوید که [[ابن قتیبه]] در ''[[المعارف]]'' این مطلب را آورده، اما در دوره‌های بعدی نوشتهٔ او تحریف شده است. در این راستا او به نقل ابن شهرآشوب و [[گنجی شافعی]] از ''المعارف'' اشاره می‌کند، که با مطلب اولیه تطابق دارد. عاملی ادامه می‌دهد که شهرستانی سخن [[نظّام|نَظّام]] در این‌باره را نقل می‌کند، اما آن را دروغ و فریب می‌داند. [[عبدالقاهر بغدادی|بغدادی]]، [[مقریزی|مَقْریزی]] و [[صلاح‌الدین صفدی|صَفْدی]] نیز نقل نظّام را بیان می‌کنند؛ و این‌ها درحالی است که به‌قول [[جاحظ|جاحِظ]]، نظّام شدیدترین مردم در اعتراض به [[رافضی|رافِضیان]] به‌خاطر طعن آنان بر [[صحابه]] بود. عاملی گزارش ابن سعد را نیز در این‌باره نقل می‌کند.<ref>{{پک|عاملی|۱۴۱۸|ک=مأساة الزهراء|ج=۲|ص=۱۹۶–۲۰۱}}</ref> عاملی می‌گوید [[ابن ابی الحدید]] ضرب و جرح فاطمه زهرا و سقط جنین او را از امور شنیع و زشتی می‌داند که فقط شیعه از آن‌ها نام می‌برد و از نظر دانشمندان اهل سنّت بی‌اساس است. اما خودش ماجرای سقط محسن را از استادش نقل کرده و با ذکر داستان [[هبار بن اسود|هَبّار بن اَسوَد]]، از موضع پیامبر در این‌باره از وی پرسیده و استادش نیز در پاسخ گفته که این مسئله از نظرش متعارض است و در این‌باره نظر خاصی ندارد. ابن ابی الحدید رویداد خانهٔ فاطمه را تنها در برخی موارد درست می‌داند، اما آتش زدن و دیگر کارها را بعید و آن‌ها را تنها در نقل شیعه می‌داند، اما در همان‌حال می‌گوید که علاوه‌برآن عده‌ای از [[اهل حدیث]] هم مانند آن روایت کرده‌اند.<ref>{{پک|عاملی|۱۴۱۸|ک=مأساة الزهراء|ج=۲|ص=۲۱۱–۲۲۲}}</ref>

== دفن و آرامگاه ==
بنابر روایات شیعه، فاطمه [[وصیت]] کرده‌بود دوست ندارد افرادی که به او ستم کردند و اسباب خشم و غضب او را فراهم کردند، بر پیکرش [[نماز میت|نماز]] بخوانند و در [[تشییع جنازه|تشییع]] او حاضر شوند؛ ازاین‌رو خواسته‌بود او را مخفیانه تشییع و [[دفن]] کنند و محل دفن او مخفی بماند. علی به کمک [[اسماء دختر عمیس|اَسماء بِنت عُمِیس]]، همسرش را غسل داد و خود بر پیکرش نماز خواند. به‌جز علی چند نفر دیگر نیز در نماز شرکت کردند، که در مورد تعداد و نام افراد اختلاف وجود دارد. طبق نقل‌ها، [[حسن مجتبی]]، [[حسین]]، [[عباس بن عبدالمطلب]]، [[مقداد بن عمرو|مِقداد]]، [[سلمان فارسی|سلمان]]، [[ابوذر غفاری|ابوذر]]، [[عمار بن یاسر|عمّار]]، [[حذیفه بن یمان|حُذَیْفه]]، [[عقیل بن ابی‌طالب|عَقیل]]، [[زبیر بن عوام|زبیر]]، [[عبدالله بن مسعود]]، [[بریده اسلمی|بُرَیْده]] و [[فضل بن عباس]] در این نماز شرکت داشتند.<ref>{{پک|عاملی|۱۴۱۵|ک=موسوعة المصطفی والعترة فاطمة الزهراء (س)|ص=۳۴۶–۳۵۰}}</ref>

به‌گفتهٔ [[لئورا وچا ولیری|ولیری]]، بیشتر منابع اوّلیه خاکسپاری فاطمه را شبانه، نهانی و بی حضور ابوبکر و عمر می‌دانند؛ ولی قول‌هایی نیز هست که ابوبکر در مراسم خاکسپاری حاضر بوده و [[نماز میت]] بر فاطمه خوانده است.<ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1991|ف=Fatima|ک=Encyclopedia of Islam|زبان=en}}</ref> دنیس سوفی بر آن است که به خاطر تواتر روایت‌های رنجش فاطمه از ابوبکر، چنین می‌نماید که مراسم کفن و دفن فاطمه به‌خواستهٔ خودش شب‌هنگام برگزار شده تا ابوبکر، به‌عنوان رئیس اجتماع اسلامی، نتواند در مراسم تشییعش دستی داشته‌باشد.<ref>{{پک|Soufi|1997|ک=The Image of Fatima in Classical Muslim Thought|ص=126|زبان=en}}</ref>

بگفتهٔ قول غالب، مرگ او در آرامش بود. او خودش را با کمک همسرش شستشو می‌دهد و در آرامش به استقبال مرگ می‌رود. اما این در تضاد با روایتی است که در منابعی مانند یعقوبی آمده است. این منابع چنین می‌گویند که زنان قریش و [[همسران محمد]] به دیدن فاطمه می‌آیند. اما فاطمه به [[اسما]] بیوه جعفر ابن [[ابی طالب]]، می‌گوید که از ورود آنان جلوگیری کنند؛ زیرا فاطمه در وضع بسیار بدی بود و در اثر بیماری بسیار نحیف شده بود. به مانند سایر اتفاقات زندگی خصوصی فاطمه، درگذشت او نیز در هاله‌ای از ابهام است. به گفته دانشنامهٔ اسلام اکثریت منابع اولیه تدفین فاطمه را شبانه، مخفی و بدون حضور ابوبکر و عمر می‌دانند. اما نقل قول‌هایی نیز وجود دارد که ابوبکر در مراسم تدفین حضور داشته و نماز میت را او بر فاطمه خوانده است. تقریباً تمام منابع موافق هستند که فاطمه در [[قبرستان بقیع]] دفن شده است و به نوشته دانشنامهٔ اسلامی بعضی منابع محل قبر را نیز مشخص می‌کنند. به نوشته این منابع [[محل دفن فاطمه]] در کنار مسجد رقیه (نام زنی که مسجد را بنا کرده است) در گوشه‌دار عقیل (برادر علی)، به فاصلهٔ هفت ذراع از خیابان است. اما طبق گفته سایر منابع بعد از دفن یا مدتی بعد از آن دیگر محل دفن نامعلوم بود. [[علی بن حسین مسعودی|المسعودی]] می‌نویسد که مقبره‌ای وجود داشته است که در کتیبه موجود در آن مقبره، نام فاطمه و سه نفر دیگر از [[خاندان علی]] به عنوان صاحبان مقبره نوشته شده بود (مسعودی تنها کسی است که چنین جزئیاتی را بیان می‌کند). اما المقدسی مقبرهٔ فاطمه را در فهرست مکان‌هایی قرار می‌دهد که در مورد آن اختلاف نظر وجود دارد اما محتمل است که فاطمه «فی الحجره» دفن شده باشد.<ref name="EoI">{{پک|Veccia Vaglieri|1991|ف=Fatima|ک=Encyclopedia of Islam|زبان=en}}</ref>

به‌گفتهٔ ولیری در دانشنامهٔ اسلام، تقریباً تمام منابع موافق هستند که فاطمه در [[قبرستان بقیع]] دفن شده است و بعضی منابع محل قبر را نیز مشخص می‌کنند. به‌نوشتهٔ این منابع محل دفن فاطمه در کنار مسجد رقیّه (نام زنی که مسجد را بنا کرده است) در گوشهٔ خانهٔ عقیل — برادر علی — به‌فاصلهٔ هفت [[ذراع|ذِراع]] از خیابان است. اما طبق گفتهٔ سایر منابع بعد از دفن یا مدتی پس از آن، دیگر محل دفن نامعلوم بود. مسعودی می‌نویسد مقبره‌ای وجود داشته است که در کتیبهٔ موجود در آن مقبره، نام فاطمه و سه نفر دیگر از [[خاندان علی]] به‌عنوان صاحبان مقبره نوشته شده‌بود. اما مسعودی تنها کسی است که چنین جزییاتی را بیان می‌کند. در این مقبره سه [[امامت|امام شیعه]] آرمیده‌اند و قبر دیگر، امروزه به [[فاطمه بنت اسد]] منسوب است. مقدسی مقبرهٔ فاطمه را در فهرست مکان‌هایی قرار می‌دهد که دربارهٔ آن اختلاف‌نظر وجود دارد اما محتمل است که فاطمه «فِی الْحُجْره» (در خانه‌اش) دفن شده‌باشد.<ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1991|ف=Fatima|ک=Encyclopedia of Islam|زبان=en}}</ref> در منابع شیعه احتمال دفن در بقیع از اهمّیّت کمتری برخوردار است. به‌گفتهٔ [[سید مرتضی عسکری]]، آخرین احتمال دربارهٔ محل دفن فاطمه زهرا، خانهٔ اوست. این امکان با چندین سند معتبر پشتیبانی می‌شود. اسناد اصلی این ماجرا از اهل بیت دریافت می‌شود؛ زیرا آنان اعضای اصلی خانهٔ پیامبر هستند که دربارهٔ این موضوع بهتر از دیگران می‌دانند. برخی از پژوهشگران بر این باورند که براساس حدیثی از پیامبر، فاطمه در روضهٔ نبوی، میان منبر و مدفن محمد، دفن است. این احتمال با احادیثی از [[جعفر صادق]] و [[علی بن موسی الرضا]] تقویت می‌شود.<ref>{{پک|الهامی|۱۳۷۹|ک=قبر گمشده|ص=۲۵–۳۵}}</ref> درمجموع، فقهای شیعه برای زیارت فاطمه زهرا سه مکان را در اولویت دانسته‌اند: نخست در روضهٔ نبوی میان قبر و منبر پیامبر، دوم در خانهٔ خود فاطمه زهرا که اکنون در مسجد قرار گرفته است؛ و سوم در قبرستان بقیع.<ref>{{پک|الهامی|۱۳۷۹|ک=قبر گمشده|ص=۳۶}}</ref>

== همچنین ببینید ==
{{درگاه|فاطمه زهرا}}
* [[رویداد خانه فاطمه زهرا]]
* [[محل دفن فاطمه زهرا]]

== پانویس ==

=== یادداشت‌ها ===
{{یادداشت}}

=== ارجاعات ===
{{پانویس|۳}}

=== منابع ===
<references group="پانویس"/>
[[رده:تاریخ اسلام]]
[[رده:فاطمه]]
[[رده:مرگ‌ها در عربستان سعودی]]

درگذشت فاطمه زهرا - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Shahroudi: /* منابع */

Shahroudi: ابرابزار

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۲ اکتبر ۲۰۲۴، ساعت ۰۷:۱۴
خط ۴۶:		خط ۴۶:

	=== منابع ===		=== منابع ===
	~~<references group="پانویس"/>~~
	[[رده:تاریخ اسلام]]		[[رده:تاریخ اسلام]]
	[[رده:فاطمه]]		[[رده:فاطمه]]
	[[رده:مرگ‌ها در عربستان سعودی]]		[[رده:مرگ‌ها در عربستان سعودی]]