دیدگاه‌های کلامی علی بن موسی الرضا - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Shahroudi: /* منابع */

2023-04-06T07:17:00Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۶ آوریل ۲۰۲۳، ساعت ۰۷:۱۷
خط ۴۹:		خط ۴۹:

	{{علی بن موسی الرضا}}		{{علی بن موسی الرضا}}
			{{درجه‌بندی\|نیازمند پیوند=خیر\|نیازمند رده=بله\|نیازمند جعبه اطلاعات=بله\|نیازمند تصویر=بله\|نیازمند استانداردسازی=خیر\|نیازمند ویراستاری=خیر\|مقابله نشده با دانشنامه‌ها=تاحدودی\|تاریخ خوبیدگی=\|تاریخ برگزیدگی=\|توضیحات=}}

	[[رده:علی بن موسی الرضا]]		[[رده:علی بن موسی الرضا]]

Shahroudi در ‏۸ مارس ۲۰۲۳، ساعت ۱۳:۱۶

2023-03-08T13:16:08Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۸ مارس ۲۰۲۳، ساعت ۱۳:۱۶
خط ۳۱:		خط ۳۱:
	مسئله حدوث و قدم قران، از نخستین تاملات کلامی مسلمانان در ارتباط با قران بود و حتی برخی این مسئله را سرچشمه پیدایش علم کلام دانسته‌اند. با گرم شدن بحث‌های کلامی در ارتباط به حدوث و قدم قرآن، مسلمانان به دو دسته اشعری و غیر اشعری تقسیم شدند؛ اشعریان به قدم قران معتقد شدند و کلام را به دو نوع لفظی و نفسی تقسیم کردند و گفتند که قرآن، کلام نفسی و یکی از صفات خدا است. در مقابل، معتزله و شیعه نیز معتقد شدند که قرآن حادث است و کلام را از صفات فعلی خدا دانستند. این نزاع کلامی به قدری بالا گرفت که برخی خلفا عباسی همچون مأمون، برای پایان به این بحث کلامی وارد عمل شدند. در این اوضاع، علی بن موسی الرضا، راهکاری دیگر را در پیش گرفت؛ وی جامعه اسلامی را به سمت هدایتگری قران سوق می‌داد و از ورود افراد به اینگونه مباحث، رضایت خاطر نداشت. با این حال، حادث بودن قرآن، دیدگاهی نزدیک به دیدگاه ائمه دوازده‌گانه شیعه بوده‌است که به جهت صبغه سیاسی گرفتن این دیدگاه و سوء استفاده‌های دستگاه عباسی از آن، امامان شیعه کمتر به آن پرداخته‌اند. این مسئله دربارهٔ علی بن موسی به عنوان امام هشتم شیعیان نیز صادق بود، به گونه‌ای که علی بن موسی دربارهٔ قدم یا حدوث قران، سخنی صریح را بیان نکرده‌است. این امور سبب شد تا مسئله حدوث و قدم قران، نزد شیعیان جایگاهی نیابد و منابع شیعی به اینگونه امور نپردازند.<ref>{{پک\|دیمه کارگراب\|ملاکاظمی\|۱۳۹۴\|ف=گفتمان حدوث و قدم قرآن\|ک=فرهنگ رضوی}}</ref>		مسئله حدوث و قدم قران، از نخستین تاملات کلامی مسلمانان در ارتباط با قران بود و حتی برخی این مسئله را سرچشمه پیدایش علم کلام دانسته‌اند. با گرم شدن بحث‌های کلامی در ارتباط به حدوث و قدم قرآن، مسلمانان به دو دسته اشعری و غیر اشعری تقسیم شدند؛ اشعریان به قدم قران معتقد شدند و کلام را به دو نوع لفظی و نفسی تقسیم کردند و گفتند که قرآن، کلام نفسی و یکی از صفات خدا است. در مقابل، معتزله و شیعه نیز معتقد شدند که قرآن حادث است و کلام را از صفات فعلی خدا دانستند. این نزاع کلامی به قدری بالا گرفت که برخی خلفا عباسی همچون مأمون، برای پایان به این بحث کلامی وارد عمل شدند. در این اوضاع، علی بن موسی الرضا، راهکاری دیگر را در پیش گرفت؛ وی جامعه اسلامی را به سمت هدایتگری قران سوق می‌داد و از ورود افراد به اینگونه مباحث، رضایت خاطر نداشت. با این حال، حادث بودن قرآن، دیدگاهی نزدیک به دیدگاه ائمه دوازده‌گانه شیعه بوده‌است که به جهت صبغه سیاسی گرفتن این دیدگاه و سوء استفاده‌های دستگاه عباسی از آن، امامان شیعه کمتر به آن پرداخته‌اند. این مسئله دربارهٔ علی بن موسی به عنوان امام هشتم شیعیان نیز صادق بود، به گونه‌ای که علی بن موسی دربارهٔ قدم یا حدوث قران، سخنی صریح را بیان نکرده‌است. این امور سبب شد تا مسئله حدوث و قدم قران، نزد شیعیان جایگاهی نیابد و منابع شیعی به اینگونه امور نپردازند.<ref>{{پک\|دیمه کارگراب\|ملاکاظمی\|۱۳۹۴\|ف=گفتمان حدوث و قدم قرآن\|ک=فرهنگ رضوی}}</ref>
	{{پاک‌کن}}		{{پاک‌کن}}
	~~== یادداشت ==~~
	~~<references group="یادداشت"/>~~

	== پانویس ==		== پانویس ==
	~~<references group="" responsive=""/>~~

	== ~~منابع~~ ==		=== یادداشت ===
	{{پانویس\|۲}}		{{پانویس\|گروه=یادداشت\|اندازه=کوچک\|۲}}

			=== ارجاعات ===
			{{پانویس\|۳\|اندازه=ریز}}

			=== منابع ===
	* {{یادکرد ژورنال\|نام خانوادگی۱=جعفریان\|نام۱=رسول\|تاریخ=۱۳۶۸\|عنوان=اسوه‌های بشریت\|پیوند=http://ensani.ir/file/download/article/20101115101830-324.pdf\|ژورنال=نور علم\|دوره=\|شماره=سی و چهارم\|صفحات=۲۲–۵۵\|تاریخ بازبینی=\|پیوند نویسنده=رسول جعفریان}}		* {{یادکرد ژورنال\|نام خانوادگی۱=جعفریان\|نام۱=رسول\|تاریخ=۱۳۶۸\|عنوان=اسوه‌های بشریت\|پیوند=http://ensani.ir/file/download/article/20101115101830-324.pdf\|ژورنال=نور علم\|دوره=\|شماره=سی و چهارم\|صفحات=۲۲–۵۵\|تاریخ بازبینی=\|پیوند نویسنده=رسول جعفریان}}
	* {{یادکرد ژورنال\|نام خانوادگی۱=رضا\|نام۱=اکبری\|تاریخ=۱۳۹۲\|عنوان=نگاهی تحلیلی به تصحیح خداشناسی مردم توسط امام رضا علیه السلام\|پیوند=http://ensani.ir/fa/article/383910\|ژورنال=فرهنگ رضوی\|شماره=چهارم\|صفحات=۷–۲۴}}		* {{یادکرد ژورنال\|نام خانوادگی۱=رضا\|نام۱=اکبری\|تاریخ=۱۳۹۲\|عنوان=نگاهی تحلیلی به تصحیح خداشناسی مردم توسط امام رضا علیه السلام\|پیوند=http://ensani.ir/fa/article/383910\|ژورنال=فرهنگ رضوی\|شماره=چهارم\|صفحات=۷–۲۴}}
خط ۴۵:		خط ۴۷:
	* {{یادکرد ژورنال\|نام خانوادگی۱=حسینی شاهرودی\|نام۱=مرتضی\|تاریخ=۱۳۹۴\|عنوان=برهان‌های اثبات وجود خدا در مناظره‌های امام رضا (ع) در مرو\|پیوند=http://ensani.ir/fa/article/383956\|ژورنال=فرهنگ رضوی\|دوره=سوم\|شماره=یازدهم\|صفحات=۳۹–۷۵\|نام۲=معصومه\|نام خانوادگی۲=رودی}}		* {{یادکرد ژورنال\|نام خانوادگی۱=حسینی شاهرودی\|نام۱=مرتضی\|تاریخ=۱۳۹۴\|عنوان=برهان‌های اثبات وجود خدا در مناظره‌های امام رضا (ع) در مرو\|پیوند=http://ensani.ir/fa/article/383956\|ژورنال=فرهنگ رضوی\|دوره=سوم\|شماره=یازدهم\|صفحات=۳۹–۷۵\|نام۲=معصومه\|نام خانوادگی۲=رودی}}
	* {{یادکرد ژورنال\|نام خانوادگی۱=دیمه کارگراب\|نام۱=محسن\|تاریخ=۱۳۹۴\|عنوان=واکاوی مواجهه امام رضا (ع) با گفتمان حدوث و قدم قرآن\|پیوند=http://ensani.ir/fa/article/384012\|ژورنال=فرهنگ رضوی\|دوره=پنجم\|شماره=هجدهم\|صفحات=۱۴۵–۱۷۷\|نام۲=علی\|نام خانوادگی۲=ملاکاظمی}}		* {{یادکرد ژورنال\|نام خانوادگی۱=دیمه کارگراب\|نام۱=محسن\|تاریخ=۱۳۹۴\|عنوان=واکاوی مواجهه امام رضا (ع) با گفتمان حدوث و قدم قرآن\|پیوند=http://ensani.ir/fa/article/384012\|ژورنال=فرهنگ رضوی\|دوره=پنجم\|شماره=هجدهم\|صفحات=۱۴۵–۱۷۷\|نام۲=علی\|نام خانوادگی۲=ملاکاظمی}}

	{{علی بن موسی الرضا}}		{{علی بن موسی الرضا}}
	[[رده:علی بن موسی الرضا]]		[[رده:علی بن موسی الرضا]]

Shahroudi: صفحه‌ای تازه حاوی «{{علی بن موسی الرضا ۲}} {{شیعه}}'''دیدگاه کلامی علی بن موسی الرضا'''، مجموعه دیدگاه‌های علی بن موسی الرضا است که در عصر آزادی بیان پیش آمده بین سال‌های ۲۰۰–۲۰۳ ه‍.ق، بیان شده‌است. این اعتقادات، از اهم اعتقادات شیعیان دوازده‌امامی است که توسط ع...» ایجاد کرد

2023-03-08T13:14:08Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{علی بن موسی الرضا ۲}} {{شیعه}}'''دیدگاه کلامی علی بن موسی الرضا'''، مجموعه دیدگاه‌های علی بن موسی الرضا است که در عصر آزادی بیان پیش آمده بین سال‌های ۲۰۰–۲۰۳ ه‍.ق، بیان شده‌است. این اعتقادات، از اهم اعتقادات شیعیان دوازده‌امامی است که توسط ع...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{علی بن موسی الرضا ۲}}
{{شیعه}}'''دیدگاه کلامی علی بن موسی الرضا'''، مجموعه دیدگاه‌های [[علی بن موسی الرضا]] است که در عصر آزادی بیان پیش آمده بین سال‌های ۲۰۰–۲۰۳ ه‍.ق، بیان شده‌است. این اعتقادات، از اهم اعتقادات شیعیان دوازده‌امامی است که توسط علی بن موسی در جلسات [[مناظره‌های علی بن موسی الرضا|مناظرات]]، پرسش و پاسخ شیعیان، گفتگوها با مأمون، نامه‌ها و سخنرانی‌های وی، مطرح شده‌اند. اهمیت این گفتگوها، در مقایسه و مقابله این اعتقادات کلامی در مقابل اعتقادات کلامی [[اشاعره]] و [[معتزله]] نمایان خواهد شد. این بیان اعتقادات بیشتر در سه موضوع کلی، توحید، قران و امامت مطرح شده‌است.

== مقدمه ==
{{نوشتار اصلی|علی بن موسی الرضا|مناظره‌های علی بن موسی الرضا}}
دورانِ [[علی بن موسی الرضا|علی بن موسی الرّضا]]، به‌جهت قدرت‌نماییِ دو گروهِ [[معتزله]] و [[اهل حدیث]]، عصرِ بحث‌های کلامی بوده‌است. با روی‌کارآمدنِ [[مأمون]]، فضای بازی ایجاد شد تا هر گروه، آزادانه دیدگاهِ مذهبیِ خویش را مطرح نماید و سایرِ مذاهب، آن را موردِ نقد و بررسی قرار دهند. علی بن موسی الرّضا نیز در بین این دو گروه، اقدام به بیانِ دیدگاهِ خویش نمود. این امر سبب شد تا اکثرِ روایاتی که از علی بن موسی توسطِ منابع گزارش شده‌اند، در حوزهٔ [[علم کلام]] باشد. از مهم‌ترین مسائلی که در این کشمکش‌های کلامی مطرح می‌شد، مسائل [[امامت]] و [[توحید (اسلام)|توحید]] بود. علاوه بر این گفتگوهای علمی بین دو فرقهٔ کلامیِ اهل سنت، شیعیان به‌عنوانِ فرقه‌ای پرطرفدار، به‌جهت سخت‌گیری‌های حکومتِ عباسی از امامان خویش، دور بوده و امکانِ برگزاریِ جلساتِ علمی و پرسش و پاسخ با امامِ خویش را نداشتند. این فاصلهٔ شیعیان با رهبرانِ خویش به‌همراهِ گرایشِ اهلِ حدیث به روایات و ترجیحِ هر روایتی بر عقل، سبب شد تا شیعیان نیز همچون اهل حدیث، در معنای حقیقیِ برخی تعابیر در صفاتِ خدا درمانده شوند. همین امور سبب شده بود تا انحرافاتِ کلامی در بین شیعیان رواج یابد به‌گونه‌ای‌که ابی‌نصر بزنطی به علی بن موسی الرّضا از اختلافِ شیعیان در مسائلی چون [[جبر|جَبْر و اختیار]] و صفاتِ خدا خبر داده‌است. در این بحبوحهٔ کلامی، علی بن موسی با تدارکِ [[مناظره‌های علی بن موسی الرضا|جلسات مناظره]]، بیانِ روایات و اعتقادات و گفتگو با سرانِ مخالفان و دگراندیشان، با انحرافاتِ اعتقادی در تشیع و جامعهٔ اسلامی مبارزه کرد.<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۶۸|ف=اسوه‌های بشریت|ک=نور علم|ص=۴۵–۴۹}}</ref><ref>{{پک|Madelung|1985|ف=ʿAlī Al-Reżā|ک=Iranica|زبان=en}}</ref>

این دوران همچنین با اوجِ فعالیتِ [[نهضت ترجمه|نهضتِ ترجمه]] هم‌زمان بود. انگیزه‌ها و اهدافی که این انتقالِ عظیمِ فرهنگیِ دانش را تحت نظرِ خلفای نخستینِ عباسی و درباریان‌شان به‌وجود آورد، به‌عنوانِ پاسخی به نیازهای کاربردیِ سلسلهٔ جدید در نظر گرفته می‌شوند. مباحثاتِ مذهبی که پیروانِ کلیساهای مختلفِ [[مسیحیت|مسیحی]]، [[آیین مانوی|ثَنَوی‌گرایانِ مانَوی]]، [[آیین مزدکی|مَزدَکیان]]، [[یهودیت|یَهودیان]] و پیروانِ [[مذاهب اسلامی|مذاهبِ مختلفِ اسلامی]] را گرد هم آورده بود، مباحثه‌کنندگانِ مسلمان را در موقعیتی ناراحت‌کننده قرار داد، زیرا با ابزارهای مختلفِ مباحثاتِ [[فلسفه|فلسفی]] و [[علم کلام|کلامیِ]] قبل از اسلام آشنا نبودند. این ترجمه‌ها به استفاده از برهان‌های استدلالی و گفتگوهای [[منطق|منطقی]] به‌عنوانِ ابزارِ اصلی در میانِ [[متکلم|مُتِکَلِّمانِ]] اولیه کمک کرد. این تصمیم بخشی از یک استراتژی برای حفظ و تحکیمِ قدرتِ عباسی در برابرِ احیای مباحثِ قبل از اسلام و ظهورِ گرایش‌های شدیدِ غیراسلامی میانِ اعضای دیوانیِ عباسی بود. در گزارش‌های مورّخانِ مسلمان مانند [[علی بن حسین مسعودی|مسعودی]]، در توصیفِ سیاستِ مهدی و خلفای پس از وی آمده که مخالفِ پیروانِ آموزه‌های مذهبیِ [[مرقیونیه|مَرْقیونیه]]، [[ابن دیصان|ابنِ دِیْصان]] و [[مانی]] بوده‌اند. مهدی دستور داد که متکلمان کتاب‌هایی را علیهِ این آموزه‌ها بنویسند.<ref>{{پک|Brentjes|Morrison|2010|ف=The sciences in Islamic societies|ک=Cambridge History of Islam|ص=565, 567–569|زبان=en}}</ref>

== توحید ==
=== اثبات خدا ===
علی بن موسی با [[شرط‌بندی پاسکال|دلیل شرطی]] منکران وجود خدا را به توحید می‌خواند؛ هرچند این دلیل، صرفاً یک روش عملگرایانه در اثبات وجود خدا باشد. بر اساس این اعتقاد، انسان در بین یک شرط‌بندی، بین نفع و ضرر قرار دارد و به میل اوست که سختی عمل به شرایع و توحید الهی را بپذیرد و در مقابل عذاب اخروی منتفی شود، یا آنکه لذت دنیا را انتخاب کند و عذاب اخروی را شامل حال خود کند.<ref>{{پک|اکبری|۱۳۹۲|ف=نگاهی تحلیلی به تصحیح خداشناسی|ک=فرهنگ رضوی|ص=۱۰ و ۱۱}}</ref> از دیگر براهینی که علی بن موسی در [[مناظره‌های علی بن موسی الرضا|مناظرات]] خود در مرو به آن استناد کرده‌است، [[برهان حدوث]] است.<ref group="یادداشت">قال علی بن موسی الرضا لعمران صابی: «هُوَ (ای الله) أَیَّنَ الْأَیْنَ بِلَا أَیْنٍ وَ کَیَّفَ الْکَیْفَ بِلَا کَیْفٍ فَلَا یُعْرَفُ بِالْکَیْفُوفِیَّةِ وَ لَا بِأَیْنُونِیَّة»</ref> بر اساس این برهان، عالم هستی حادث است و هر حادثی به محدث نیازمند است. آن محدث نیز خود یا حادث است که مجدد نیاز به محدث دیگری دارد، یا آنکه حادث نیست. در هر دو صورت، برای اینکه [[تسلسل]] محال پیش نیاید، لازم است تا به محدث قدیم ختم شویم.<ref>{{پک|حسینی شاهرودی|رودی|۱۳۹۴|ف=اثبات خدا در مناظره‌های امام رضا|ک=فرهنگ رضوی|ص=۴۱}}</ref> [[برهان حرکت]]، از دیگر براهین مورد استفاده علی بن موسی الرضا در مناظرات خویش است؛ او در مناظره‌ای که با مردی زندیق داشته‌است، در اثبات خدامی‌گوید: «من چون به جسم خود می‌نگرم که هیچ امکان کم و زیادی در طول و عرض و دفع آفت‌ها و جلب منافع ندارم، یقین می‌کنم که این ساختار را بنیانگذاری است و به وجود او اقرار می‌کنم.»<ref>{{پک|حسینی شاهرودی|رودی|۱۳۹۴|ف=اثبات خدا در مناظره‌های امام رضا|ک=فرهنگ رضوی|ص=۴۹}}</ref> این عبارت علی بن موسی، می‌تواند به برهان‌های نظم و برهان امکان و وجوب نیز اشاره داشته باشد.<ref>{{پک|حسینی شاهرودی|رودی|۱۳۹۴|ف=اثبات خدا در مناظره‌های امام رضا|ک=فرهنگ رضوی|ص=۵۵–۶۸}}</ref>

=== اتصاف صفات به خدا ===
==== شیئیت ====
یکی از بحث‌های فلسفی و کلامی در جامعه اسلامی، اتصاف یا عدم اتصاف خدا به واژه شیء است. علی بن موسی الرضا، در پاسخ به سؤال شخصی که، صحت یا عدم صحت این اتصاف را از وی جویا شده‌بود، گفت: «بله، می‌توان خدا را به شیء متصف کرد.» در ادامه می‌افزاید که، ملاک این اتصاف مهم است. وی، دلیل این پاسخ را، به یکی از آیات قران مستند کرده و آیه ۱۹ [[انعام (سوره)|انعام]] را دلیلی بر این پاسخ می‌داند.<ref>{{پک|اکبری|۱۳۹۲|ف=نگاهی تحلیلی به تصحیح خداشناسی|ک=فرهنگ رضوی|ص=۱۴}}</ref> با این وجود و به گفته [[فخر رازی]]، بسیاری از [[سنی|اهل سنت]]، به رویت خدا در روز [[رستاخیز|قیامت]] باور دارند. دلیل این باور، تمسک به آیه‌ای از قران است<ref group="یادداشت">وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ، إِلی رَبِّها ناظِرَةٌ (سوره قیامه، آیه ۲۲ و ۲۳)</ref> که در آن، مؤمنان در روز قیامت چهره خداوند را می‌بینند. با این حال علی بن موسی الرضا در پاسخ شخصی که از معنای این آیه سؤال دارد، می‌گوید که منظور از ناظر در آیه، منتظر است؛ بنابراین معنای آیه چنین است که مؤمنان در روز قیامت منتظر پاداش از جانب خداوند هستند.<ref>{{پک|قانع|۱۳۹۳|ف=خداشناسی در روایات امام رضا|ک=فرهنگ رضوی|ص=۹۳}}</ref> در جای دیگر علی بن موسی، درک خداوند با حواس را رد کرده و در پاسخ مردی زندیق که می‌پرسد: اگر خدا با هیچ‌یک از حواس درک نمی‌شود پس وجود ندارد؛ می‌گوید: «ما با ناتوانی حواسمان از ادراک خداوند، یقین پیدا می‌کنیم که او پروردگار ماست و او چیزی است به خلاف سایر اشیاء»<ref>{{پک|حسینی شاهرودی|رودی|۱۳۹۴|ف=اثبات خدا در مناظره‌های امام رضا|ک=فرهنگ رضوی|ص=۷۲}}</ref>

==== افعال ====
با وجود آنکه اهل حدیث از اهل سنت، تمام تعابیر افعالی و غیر افعالی روایات را به معنای ظاهری گرفته و هیچگونه تاویل و تفسیری را دربارهٔ آن نمی‌پذیرند، اما علی بن موسی در بیان و تشریح اینگونه تعابیر و صفات، مردمان را به نفی انسان‌انگاری خداوند دعوت می‌نمود. برای مثال وی در تشریح آیه‌ای از قران که خداوند را به آمدن در قیامت متصف کرده بود، معتقد است که این خداوند نیست که در قیامت می‌آید، چرا که خداوند از حرکت مبری است؛ و مقصود از این آمدن، امر و مشیت الهی است که خواهد آمد. این خلط معانی، تنها مربوط به آیات نبوده و در روایات نیز گزارش‌هایی وجود دارد.<ref>{{پک|اکبری|۱۳۹۲|ف=نگاهی تحلیلی به تصحیح خداشناسی|ک=فرهنگ رضوی|ص=۱۵–۱۷}}</ref>

==== علم ====
یکی از معضلات علم کلام، مسئله اتصاف علم به خداوند، قبل از خلقت اشیاء است به این معنا که آیا خداوند را می‌توان عالم دانست حتی قبل از آنکه چیزی را خلق کند. علی بن موسی در پاسخ به این شبهه کلامی، معقتد است که علم خداوند عین ذات اوست. به این قاعده در علم فلسفه، اتحاد عالم و معلوم گفته می‌شود.<ref>{{پک|اکبری|۱۳۹۲|ف=نگاهی تحلیلی به تصحیح خداشناسی|ک=فرهنگ رضوی|ص=۲۰}}</ref>

== امامت ==
با پیدایشِ [[معتزله]] و بیانِ دیدگاه‌های عقلی و برتری دادنِ عقل بر نقل، مسئلهٔ [[امامت]] نیز — که از دیدگاهِ [[شیعه]]، بحثی نقلی است — شکلی عقلی به خود گرفت. شاهدِ این تغییر، داغ شدنِ بحث‌های کلامی در عصرِ علی بن موسی بود که در همان دوران، بیانِ بحث‌های عقلی در زمینهٔ امامت، رشد بیشتری یافت. مأمون نیز با ایجادِ آزادیِ نسبی در بیانِ دیدگاه‌های مختلف، سبب شد تا [[علی بن موسی الرضا|علی بن موسی]] بر خلافِ پدرانش مسئلهٔ امامت را با خیالِ راحت‌تری تبلیغ و تشریح نماید؛ به‌طوری‌که تا قبل از آن، بحث دربارهٔ امامت تنها مربوط به محافلِ خاصِّ علمی بود، اما در عصرِ علی بن موسی این بحث‌ها به میانِ عمومِ جامعه کشیده شد. ازاین‌رو علی بن موسی در معرفیِ تشیع و امامت به ایرانیان نقشِ اساسی را عهده‌دار بود.<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۶۸|ف=اسوه‌های بشریت|ک=نور علم|ص=۵۲–۵۴}}</ref>

با بررسی روایات منقول از علی بن موسی الرضا در باب «نادر جامع فی فضل الامام و صفاته» از کتاب [[کتاب کافی|''اصول کافی'']]، مشخص خواهد شد که مسئله امامت در گفتار علی بن موسی الرضا جایگاه ویژه‌ای دارد. بر اساس یک بررسی آماری، بیشتر تأکید این روایات بر علم امام است. از بین این روایات، هجده روایت به مسئله صفات و ویژگی‌های امام، ده روایت به اهداف امام، هفت روایت به توصیف امام، ۶ روایت به عظمت جایگاه امامت، شش روایت به جهل عامل سلب اختیار بشر در تعیین امام، چهار روایت به الهی بودن انتصاب امام و سه روایت نیز به منکران انتصابی بودن امامت اشاره دارد. به دیگر سخن ۸۱ درصد از مجموع روایات این باب، به معرفی جایگاه امام و امامت پرداخته‌است و ۱۹ درصد دیگر در موضوع روش تعیین امامان تبین شده‌است. علی بن موسی الرضا در این دسته از روایات، ویژگی‌ها و لوازم امامت را بیان کرده‌است. وی علم خدادادی، عصمت، قریشی بودن، برتری بر دیگران و داشتن صفات عالیه‌ای همچون شجاعت، قدرت، شرح صدر و… را از مهمترین ویژگی‌های امام دانسته‌است.<ref>{{پک|فتاحی‌زاده|احدیان|۱۳۹۷|ف=تحلیل محتوایی روایت رضوی|ک=فرهنگ رضوی|ص=۷۴–۷۸}}</ref>

== حدوث و قدم قرآن ==
[[پرونده:QoranQomMuseum.jpg|بندانگشتی|416x416پیکسل|قرآنی خطی منسوب به علی بن موسی الرّضا، نگاه‌داری‌شده در [[موزه‌های آستان قدس رضوی|موزهٔ آستان قدس رضوی]]]]
مسئله حدوث و قدم قران، از نخستین تاملات کلامی مسلمانان در ارتباط با قران بود و حتی برخی این مسئله را سرچشمه پیدایش علم کلام دانسته‌اند. با گرم شدن بحث‌های کلامی در ارتباط به حدوث و قدم قرآن، مسلمانان به دو دسته اشعری و غیر اشعری تقسیم شدند؛ اشعریان به قدم قران معتقد شدند و کلام را به دو نوع لفظی و نفسی تقسیم کردند و گفتند که قرآن، کلام نفسی و یکی از صفات خدا است. در مقابل، معتزله و شیعه نیز معتقد شدند که قرآن حادث است و کلام را از صفات فعلی خدا دانستند. این نزاع کلامی به قدری بالا گرفت که برخی خلفا عباسی همچون مأمون، برای پایان به این بحث کلامی وارد عمل شدند. در این اوضاع، علی بن موسی الرضا، راهکاری دیگر را در پیش گرفت؛ وی جامعه اسلامی را به سمت هدایتگری قران سوق می‌داد و از ورود افراد به اینگونه مباحث، رضایت خاطر نداشت. با این حال، حادث بودن قرآن، دیدگاهی نزدیک به دیدگاه ائمه دوازده‌گانه شیعه بوده‌است که به جهت صبغه سیاسی گرفتن این دیدگاه و سوء استفاده‌های دستگاه عباسی از آن، امامان شیعه کمتر به آن پرداخته‌اند. این مسئله دربارهٔ علی بن موسی به عنوان امام هشتم شیعیان نیز صادق بود، به گونه‌ای که علی بن موسی دربارهٔ قدم یا حدوث قران، سخنی صریح را بیان نکرده‌است. این امور سبب شد تا مسئله حدوث و قدم قران، نزد شیعیان جایگاهی نیابد و منابع شیعی به اینگونه امور نپردازند.<ref>{{پک|دیمه کارگراب|ملاکاظمی|۱۳۹۴|ف=گفتمان حدوث و قدم قرآن|ک=فرهنگ رضوی}}</ref>
{{پاک‌کن}}
== یادداشت ==
<references group="یادداشت"/>

== پانویس ==
<references group="" responsive=""/>

== منابع ==
{{پانویس|۲}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=جعفریان|نام۱=رسول|تاریخ=۱۳۶۸|عنوان=اسوه‌های بشریت|پیوند=http://ensani.ir/file/download/article/20101115101830-324.pdf|ژورنال=نور علم|دوره=|شماره=سی و چهارم|صفحات=۲۲–۵۵|تاریخ بازبینی=|پیوند نویسنده=رسول جعفریان}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=رضا|نام۱=اکبری|تاریخ=۱۳۹۲|عنوان=نگاهی تحلیلی به تصحیح خداشناسی مردم توسط امام رضا علیه السلام|پیوند=http://ensani.ir/fa/article/383910|ژورنال=فرهنگ رضوی|شماره=چهارم|صفحات=۷–۲۴}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=احمدعلی|نام۱=قانع|تاریخ=۱۳۹۲|عنوان=خداشناسی در روایت‌های امام رضا علیه السلام|پیوند=http://ensani.ir/fa/article/383919|ژورنال=فرهنگ رضوی|شماره=پنجم|صفحات=۸۷–۱۰۹}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=فتاحی‌زاده|نام۱=فتحیه|تاریخ=۱۳۹۷|عنوان=تحلیل محتوایی روایت رضوی دربارهٔ ویژگی‌های و شاخصه‌های امامت از کتاب الحجه کافی|پیوند=http://ensani.ir/fa/article/389959|ژورنال=فرهنگ رضوی|دوره=ششم|شماره=چهارم|صفحات=۶۱–۸۴|نام۲=مریم|نام خانوادگی۲=احدیان}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=حسینی شاهرودی|نام۱=مرتضی|تاریخ=۱۳۹۴|عنوان=برهان‌های اثبات وجود خدا در مناظره‌های امام رضا (ع) در مرو|پیوند=http://ensani.ir/fa/article/383956|ژورنال=فرهنگ رضوی|دوره=سوم|شماره=یازدهم|صفحات=۳۹–۷۵|نام۲=معصومه|نام خانوادگی۲=رودی}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=دیمه کارگراب|نام۱=محسن|تاریخ=۱۳۹۴|عنوان=واکاوی مواجهه امام رضا (ع) با گفتمان حدوث و قدم قرآن|پیوند=http://ensani.ir/fa/article/384012|ژورنال=فرهنگ رضوی|دوره=پنجم|شماره=هجدهم|صفحات=۱۴۵–۱۷۷|نام۲=علی|نام خانوادگی۲=ملاکاظمی}}
{{علی بن موسی الرضا}}
[[رده:علی بن موسی الرضا]]