https://www.islamical.org/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%AF%DB%8C%D8%B3%D9%85_%D8%A8%D9%86_%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85_%DA%A9%D8%B1%D8%AF%DB%8Cدیسم بن ابراهیم کردی - تاریخچهٔ نسخهها2026-08-19T06:19:10Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.41.1https://www.islamical.org/w/index.php?title=%D8%AF%DB%8C%D8%B3%D9%85_%D8%A8%D9%86_%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85_%DA%A9%D8%B1%D8%AF%DB%8C&diff=96075&oldid=prevShahroudi: ابرابزار2024-11-09T02:44:39Z<p>ابرابزار</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>{{جعبه اطلاعات خانواده سلطنتی<br />
|جاسازیکردن = <!-- درصورت استفاده در یک جعبه اطلاعات دیگر yes بنویسید. درغیراینصورت، خالی بگذارید. --><br />
|نام =<br />
|عنوان =<br />
|لقب =<br />
|بیشتر = <!-- اگر realm تعریف شده باشد اما titletext تعریف نشده باشد، به صورت خودکار، مقدار مناسب را جایگزین آن میکند. --><br />
|تصویر = Daysam coin.jpg<br />
|اندازه تصویر = 300px<br />
|زیرنویس تصویر = دینار طلا به نام دیسم، مضروب به سال ۳۲۷ هجری در [[بردعه]]<br />
|دوران =<br />
|دودمان =<br />
|تاجگذاری =<br />
|نام کامل = ابوسالم دیسم بن ابراهیم الکردی<br />
|نام خانوادگی =<br />
|نام پسامرگ =<br />
|پیش از = [[مرزبان بن محمد]] ([[سلاریان]])<br />
|پس از = [[یوسف بن ابوالساج]] ([[ساجیان]])<br />
|نایب السلطنه =<br />
|زادروز =<br />
|زادگاه =<br />
|تاریخ درگذشت = ۳۴۶<br />
|محل درگذشت = [[شهرستان طارم|طارم]]<br />
|تاریخ خاکسپاری =<br />
|آرامگاه =<br />
|همسر =<br />
|فرزندان =<br />
|همسر ۱ =<br />
|پدر = ابراهیم/شادلویه <small>(از یاران [[هارون شاری]])</small><br />
|مادر = دختر یکی از رؤسای کرد<br />
|دین = [[خوارج|خارجی]]<br />
|پیشه =<br />
|امضاء =<br />
|نوع امضاء =<br />
|پودمان = <!-- برای فراخوانی الگوی دیگر --><br />
|تلفظ =<br />
}}<br />
<br />
'''دَیسَم بن ابراهیم کُرد''' یا '''دَیسَمِ کُردی''' '''دیسم الکردی''' مکنی و مشهور به '''ابوسالم''' از نجبای کردتبار و خارجیمذهب بود که در قرن چهارم هجری چند دوره به تناوب حکومت آذربایجان را به دست گرفت.<br />
<br />
== منبعشناسی ==<br />
* ''تواریخ عمومی'' دستهای از این منابع هستند که به شرح وقایع و حوادث سرزمینهای اسلامی و [[خلافت عباسی]] میپردازند. ''[[مروجالذهب]]، [[تجاربالامم]]، [[زینالاخبار]]، [[الکامل]]، [[مقدمه ابن خلدون|العبر]]، [[تاریخ یمینی]] و [[حبیبالسیر]]'' نمونههایی از تاریخ عمومی مذکور هستند.{{سفن|مفرد|۱۳۸۶|ص=۱۳–۲۰}}<br />
** ''[[مروج الذهب]]'' اثر [[علی بن حسین مسعودی]] (م ۳۴۶). مسعودی سفرهای زیادی کرده و از نواحی مختلف خلافت اسلامی بازدید به عمل آورد که [[قفقاز]] و [[جزیره (بینالنهرین)|جزیره]] من جملهٔ مقاصد او بودهاند. مسعودی در مروج الذهب التفات قابل توجهی به [[تاریخ ایران]] کرده است و نگاه او به جوامع غیرمسلمان نیز بیطرفانه است. آثار او منبع مهمی برای بررسی تاریخ ایران پیش از اسلام و اوایل دورهٔ اسلامی هستند.{{sfn|Cooperson|2000}} وی با دیسم معاصر بوده و بین مورخین متقدم اسلامی، بیشترین اطلاعات را راجع به طوایف و قبایل کرد ارائه داده است.{{سفن|شمس|۱۳۹۳|ص=۳۹۰}}<br />
** ''[[تجاربالامم]]''<br />
* ''منابع جغرافیایی'' نیز میتوانند برای مطالعهٔ تاریخ مفید باشند. از کتب جغرافی قرن چهارم و پنجم هجری که به اوضاع جغرافیای اقلیمی و [[جغرافیای تاریخی]] میپردازند، ''[[المسالک و الممالک]]، [[حدود العالم]] و [[احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم]]'' هستند.{{سفن|مفرد|۱۳۸۶|ص=۱۳–۲۰}}<br />
* ''منابع متأخر''<br />
** ''[[شهریاران گمنام]]'' کتابی است اثر [[سید احمد کسروی]].{{sfn|Manafzadeh|2012}}<br />
<br />
== پیشزمینه ==<br />
;افول قدرت خلافت عباسی و میاندوره ایرانی<br />
[[مردمان ایرانیتبار]] نظیر دیلمیها، کردها، بلوچها و غیره که تا پیش از این سهمی در سیاست نداشتند، در مناطق مختلف ایران قدرت را به دست گرفتند.{{sfn|Bosworth|1987}}<br />
<br />
== نسب و مذهب ==<br />
پدر دیسم یکی از یاران [[هارون شاری]] بود.{{sfn|Bosworth|1994}} هارون شاری، یک شورشی خارجیمذهب و رهبر خوارج موصل بود که در [[بینالنهرین علیا|جزیره]]، علیه خلیفهٔ وقت، [[معتضد]]، {{ill|شورش کرده بود|en|Kharijite Rebellion (866–896)}} و درنهایت نیز سرکوب شد.{{sfnfa|پاک|میرابوالقاسمی|۱۳۹۳}}{{sfnfa|جعفرنیا|۱۳۹۳}}{{sfnfa|شمس|۱۳۹۳|ج=۷|ص=۳۹۰}} پس از کشته شدن «[[هارون شاری]]»، پدر دیسم به آذربایجان پناه آورد و با دختر یکی از رؤسای قبایل کُرد ازدواج کرد؛ حاصل این ازدواج، دیسم بود. نام پدر دیسم را برخی منابع «ابراهیم» و برخی منابع «شادلویه» ذکر کردهاند.{{سفن|ارجح|۱۳۹۳}} برای مثال، [[علی بن حسین مسعودی|مسعودی]] مینویسد که دیسم به «ابن شادلویه» مشهور است.{{سفن|شمس|۱۳۹۳|ص=۳۹۰}} [[ویلفرد مادلونگ]] معتقد است این نام بر ایرانیتبار بودن و به احتمال زیاد کردتبار بودن پدر دیسم دلالت دارد.{{sfn|Madelung|1975|ص=۲۳۲}} اما در طرف مقابل [[کسروی]] (در ''[[شهریاران گمنام]]'') و ''[[دائرةالمعارف بزرگ اسلامی]]'' مینویسند که شادلویه اسم طایفهٔ مادری دیسم است؛ و نه نام پدرش.{{سفن|شمس|۱۳۹۳|ص=۳۹۰}}{{سفن|مرادی|۱۳۹۸}} [[کلیفورد ادموند باسورث|باسورث]] نیز در ''[[ایرانیکا]]'' تبار پدر دیسم را عرب ذکر میکند.{{sfn|Bosworth|1994}} به نوشتهٔ ''[[تاریخ جامع ایران]]'' علت عرب دانستن پدر دیسم بین محققین، احتمالاً بخاطر روایت [[ابوعلی مسکویه|ابن مسکویه]] و همچنین بخاطر خارجیمذهب بودن اوست؛ اما روایتی از مسعودی ثابت میکند که در آن دوره، خوارج بین کردها هم فعالیت میکردند و تعدادی از کردها هم به این مذهب گرویده بودند؛ بنابراین نمیتوان از خارجیمذهب بودن پدر دیسم، عرب بودنش را استنباط کرد. به نظر اسماعیل شمس (نویسنده بخش سلاریان در ''تاریخ جامع ایران)،'' هر دو احتمال به یک اندازه ممکن هستند.{{سفن|شمس|۱۳۹۳|ص=۳۹۱–۳۹۰}} در مورد مذهب خود دیسم هم، او به تبعیت از پدرش [[خوارج|خارجی]] بود.{{sfn|Bosworth|1994}}<br />
<br />
{{جعبه گفتاورد<br />
|عنوان =<br />
|گفتاورد = هیچ بعید نیست که پدر دیسم (شادلویه) نام اسلامی «ابراهیم» را اختیار کرده باشد یا واقعاً نام او ابراهیم بوده و شادلویه تبار ایلی و قومی او باشد؛ زیرا از یک سو نام یکی از ایلات بزرگ کرد «شادلو» ست، و از سوی دیگر در قدیم نام «شادی» نامی رایج درمیان کردها بود و حتی نام جد صلاحالدین ایوبی مشهور، «شادی» بوده است.<br />
|منبع = {{پک|شمس|ف=سلاریان|ک=تاریخ جامع ایران|ج=۷|ص=۳۹۱}}<br />
|رنگ پسزمینه =<br />
}}<br />
<br />
== ابتدای فعالیت دیسم ==<br />
=== پیشزمینه اوضاع آذربایجان ===<br />
[[پرونده:Adharbayjan Ninth Century.svg|بندانگشتی|نقشهٔ [[آذربایجان]] در قرن چهارم هجری]]<br />
در عصر عباسیان، آذربایجان شاهد شورش [[بابک خرمدین]] بود که بیش از بیست سال به طول انجامید و اکثر مناطق شمالغرب ایران را تحت تأثیر قرار داد.{{sfn|Bosworth|1987}} اگرچه بابک موفق شد نفوذ امرای عرب را در آذربایجان کاهش دهد، اما تأثیر آن موقت بود.{{sfn|Madelung|1975|p=۲۲۸}} در آخرین نبرد [[افشین]] با بابک، شخصی به نام «ابوالساج» در سپاه افشین خدمت میکرد و در این جنگ شهرت یافت. او بعدتر از طرف خلیفه به مأموریتهای مختلفی در مناطق مختلف اعزام شد و در سال ۲۶۶ درگذشت؛ اما فرزندانش، محمد و یوسف، حرفه پدر را ادامه دادند.{{sfn|Madelung|1975|p=۲۲۸}} در سال ۲۷۹، [[المعتمد]]، خلیفهٔ عباسی وقت، «[[محمد بن ابوالساج]]» (فرزند ابوالساج مذکور{{سفن|فهیمی|۱۳۹۶}}) که یکی از بهترین امرای وی محسوب میشد را با هدف تحت نظر گرفتن قدرت پادشاهی مستقل [[دودمان باگراتونی|باگراتونی]]، بر ولایت آذربایجان و ارمنیه گماشت{{sfn|Madelung|1975|p=۲۲۸}}{{سفن|فهیمی|۱۳۹۶}} او بعدها نسبت به فرامین خلیفه تمرد کرد و نهایتاً در سال ۲۸۶ فوت شد. پس از مرگ او اطرافیانش پسرش [[دیوداد بن محمد|دیوداد]] را به امارت برگزیدند ولیکن برادر محمد، یوسف بن ابوالساج، این را نپذیرفت و برادرزادهاش را از میدان به در کرد. یوسف تا سال ۳۱۵ حکومت کرد و روابط وی با خلافت دائماً در تلاطم بود؛ او مقتدرترین امیر ساجی بود. در شوال آن سال خلیفه یوسف را به بغداد فراخواند تا با [[قرامطه]] (به رهبری [[ابوطاهر جنابی]]) مقابله کند. یوسف پذیرفت ولی سپاه چهل هزار نفره او [[حمله قرمطیان به عراق|شکست خورد]] و خودش اسیر و اعدام شد.{{سفن|فهیمی|۱۳۹۶}} پس از کشته شدن یوسف، خلافت عباسی کنترلِ مؤثر شمال غرب ایران را برای همیشه از دست داد.{{sfn|ED.|2012}} مرگ یوسف و درگیری جانشینان او، آذربایجان را با خلأ قدرت روبرو کرد.{{سفن|شمس|۱۳۹۳|ص=۳۸۹}}<br />
[[پرونده:Coin of Yusuf ibn Abi'l-Saj, minted in Ardabil.jpg|بندانگشتی|سکهای به نام یوسف بن ابوالساج]]<br />
<br />
پس از یوسف بن ابوالساج، برادرزادهاش به فرمان خلیفه حاکم آذربایجان شد ولی یک سال و نیم بعد در سال ۳۱۷، در شورش سپاهیانش به قتل رسید. بعد از او، حکومت قلمرو ساجیان به دست سرداران و غلامانشان افتاد.{{سفن|فهیمی|۱۳۹۶}} پس از مرگ او شخص دیگری<ref group="یادداشت">به اسم «وصیف شیروانی»</ref> حکومت را به دست گرفت. حکومت او هم مدت زیادی دوام نیاورد و به نفر بعدی<ref group="یادداشت">به نام «مفلح یوسفی»</ref> رسید که تا سال ۳۲۳ آذربایجان را اداره میکرد. با قتل او در سال ۳۲۳، آذربایجان صحنهٔ درگیری [[حمدانیان|حمدانیانِ عرب]] از یک طرف و کردها و دیالمه از طرف دیگر شد.{{سفن|شمس|۱۳۹۳|ص=۳۹۰}}<br />
<br />
=== آغاز حکومت دیسم ===<br />
دیسم ابتدا یکی از سرداران [[یوسف بن ابوالساج]] بود و به پشتوانهٔ او ترقی کرده بود. دیسم در سال ۳۲۶ با استفاده از خلأ قدرت موجود و حمایتهای فراوان [[مردم کرد|کردها]] حکومت آذربایجان را به دست گرفت.{{sfn|Bosworth|1994}}{{سفن|شمس|۱۳۹۳|ص=۳۹۰}} حکومت دیسم بر آذربایجان، مستقلانه آغاز شد و این منطقه دیگر تحت اتوریته سیاسی خلافت قرار نداشت. خلفا چارهای جز این نداشتند که اکتفا کنند به فرستادن منشور و توقیع، و تظاهر حاکمان آذربایجان به بیعت.{{سفن|مرادی|۱۳۹۸}}<br />
<br />
== حملهٔ لشکری بن مردی به آذربایجان ==<br />
[[پرونده:Dailam soldier.jpg|بندانگشتی|200px|سوارهنظام دیلمی]]<br />
طولی نکشید که گسترش نفوذ دولتهای دیلمی به سمت شمالغرب ایران، حیات حکومت دیسم را هم به چالش کشیدند. خطرناکترین این دولتها برای دیسم، [[سلاریان|سلّاریان]] بودند، شامل [[محمد بن مسافر]]، و فرزندانش [[مرزبان بن محمد|مرزبان]] و [[وهسودان بن محمد|وهسودان]].{{sfn|Bosworth|1994}}<ref group=یادداشت>آذربایجان برای یک قرن یا بیشتر (تا زمان ظهور سلاجقه) تحت تأثیر این جنبش قرار داشت. ({{پک|زبان=en|ف=AZERBAIJAN iv. Islamic History to 1941|Bosworth|1987}})</ref><br />
<br />
== وقایع سنوات ۳۲۶ تا ۳۳۰ ==<br />
از سال ۳۲۶ تا ۳۳۰، خبری پیرامون دیسم در منابع تاریخی موجود نیست؛ اما این احتمال وجود دارد که او نفوذش را از سمت شمال گسترش داده باشد. در این میان، ترکیب قومی سپاه دیسم مشکلاتی برای او بهوجود آورد. بزرگان کرد سپاه دیسم، رویکرد قدرتطلبانهای داشتند بهحدی که حتی در برخی موارد بعضی از قلعههای دیسم را به تصرف خویش درآورده بودند.{{سفن|شمس|۱۳۹۳|ص=۳۹۲}}{{سفن|ارجح|۱۳۹۳}} این مسائل باعث شد که دیسم بیشتر به سمت دیلمیان سپاهش نظیر صعلوک بن محمد، اسفار بن سیاکولی و علی بن فضل متمایل شود.{{سفن|ارجح|۱۳۹۳}}{{سفن|شمس|۱۳۹۳|ص=۳۹۲}} به عقیدهٔ مادلونگ علت اصلی استخدام مزدوران دیلمی در سپاه توسط دیسم، مقابله با قدرت فزاینده کردهای سپاهش بود.{{sfn|Madelung|1975|p=۲۳۲}} ظاهراً کردها حتی خواستار اخراج کامل دیلمیان از سپاه بودند؛ ولی دیسم که بازگشتش به قدرت را مدیون آنها بود، نه تنها به این خواسته وقعی ننهاد، بلکه تعداد دیالمهٔ سپاهش را افزایش هم داد. این قضیه باعث شورش کردها شد که دیسم با آنها برخورد و عدهای از رؤسایشان را دستگیر کرد.{{سفن|شمس|۱۳۹۳|ص=۳۹۲}} البته به گفته علی شاهمرادی، استاد تاریخ دانشگاه اصفهان، دیلمیهای سپاه دیسم نیز به دلیل خارجیمذهب بودنش نسبت به وی احساس تنفر و انزجار میکردند.{{سفن|شاهمرادی|۱۳۹۵}}<ref group="یادداشت">دیلمیان سپاه دیسم مذهب شیعه زیدی داشتند و سابقه اختلاف میان خوارج و شیعیان، به زمان [[خلافت علی بن ابیطالب]] بازمیگردد.</ref><br />
<br />
== حملهٔ مرزبان بن محمد به آذربایجان ==<br />
=== فرار علی بن جعفر به طارم ===<br />
در آنجا مرزبان ({{reign|۳۴۶|۳۳۰}}) را متقاعد کرد آذربایجان را تسخیر کند.{{sfn|Madelung|1975|p=۲۳۲}} حملهٔ مرزبان به آذربایجان تحت تأثیر دو عامل رخ داد؛ نخست، گسترش نفوذ دیالمه در ایران، و دوم، نابسامانی اوضاع آذربایجان پس از مرگ یوسف بن ابوالساج.{{سفن|شمس|۱۳۹۳|ص=۳۸۹}}<br />
<br />
=== از عزیمت مرزبان به آذربایجان تا وقایع تبریز ===<br />
سپاه دیسم و سپاه مرزبان در میدان با یکدیگر روبرو شدند، اما در این میان دیلمیان سپاه دیسم او را رها کرده و به نیروهای مرزبان ملحق شدند. دیسم نیز لاجرم گریخت و به [[پادشاهی واسپوراکان]] در ارمنیه پناهنده شد.{{sfn|Madelung|1975|p=۲۳۲}} علی شاهمرادی اختلاف مذهبی میان دیسم و دیلمیهای سپاهش را هم در وقوع این اتفاق دخیل میداند.{{سفن|شاهمرادی|۱۳۹۵}} بدینترتیب مرزبان «با استفاده از شکافهای قومی و مذهبی» موجود در سپاه دیسم، آذربایجان را فتح کرد. اسماعیل شمس معتقد است [[صعلوک بن محمد]] (برادر مرزبان) هم که از سال ۳۲۶ به دیسم خدمت میکرد، در این واقعه نقش داشت.{{سفن|شمس|۱۳۹۳|ص=۳۹۴}}<br />
<br />
=== وقایع تبریز و محاصرهٔ اردبیل ===<br />
[[پرونده:استحکامات_دفاعی_قرون_وسطایی_در_نزدیکی_اردبیل.jpg|بندانگشتی|استحکامات تاریخی اردبیل]]<br />
در آن زمان، بهطور کلی اردبیل پایتخت آذربایجان محسوب میشد. طبق گزارش [[ابن حوقل]]، منازعه دیسم و مرزبان و تخریب دیوارهای دفاعی شهر، برای شهر اردبیل فلاکتزدگی زیادی به بار آورد. او مینویسد: «اردبیل کنونی در مقایسه با آبادانی و عظمت سابقش، مانند مقایسه انسان سالم با انسان بیمار است».{{sfn|Bosworth|1987}}<br />
== تسلیم و مرگ ==<br />
دربارهٔ تأثیر وقایع آذربایجان بر دولت آل بویه باید گفت که شکست دیسم و بر سر کار آمدن [[سلاریان]] به ضرر [[آل بویه]] بود؛ ولی نظر به اینکه حضور یک خاندان شیعی و دیلمی در منطقه، مانع از پیشروی [[سامانیان]] به سوی غرب میشد، بهطور کلی منافع بوییان حاصل گردید.{{سفن|اشپولر|۱۳۴۹|ص=۱۶۷}} سرانجام دیسم توسط طرفداران مرزبان به قتل رسید.{{sfn|Bosworth|1994}} مریم ارجح در [[دانشنامه جهان اسلام|''دانشنامهٔ جهان اسلام'']] بر این باور است که طرفداران مرزبان از اینکه مبادا دیسم دوباره به حکومت برسد میترسیدند، لذا به این نتیجه رسیدند که میبایست او را بکشند.{{سفن|ارجح|۱۳۹۳}}<br />
<br />
== پانویس ==<br />
<br />
=== یادداشتها ===<br />
{{پانویس۲|گروه=یادداشت}}<br />
<br />
=== ارجاعات ===<br />
{{پانویس۲}}<br />
<br />
=== منابع ===<br />
* {{یادکرد دانشنامه|نام خانوادگی =امامی|نام = ابوالقاسم|نشانی=https://www.cgie.org.ir/fa/article/224891/ابوعلی-مسکویه|عنوان= ابن مسکویه| ناشر = [[دائرةالمعارف بزرگ اسلامی]]|جلد= ۶|سال = ۱۳۹۹|تاریخ بازبینی=۶ ژوئن ۲۰۲۲}}<br />
* {{یادکرد دانشنامه | نام خانوادگی =مرادی| نام =عبدالحمید| پیوند نویسنده =| مقاله =دیسم کرد| دانشنامه =دائرةالمعارف بزرگ اسلامی| جلد=۲۴| سال =۱۳۹۸| ناشر = دائرةالمعارف بزرگ اسلامی| مکان =| صفحه = | نشانی = https://www.cgie.org.ir/fa/article/246005/دیسم-کرد| تاریخ بازبینی = ۵ مه ۲۰۲۲}}<br />
* {{یادکرد دانشنامه | نام خانوادگی =ارجح| نام =مریم| پیوند نویسنده =| مقاله =دیسم بن ابراهیم کردی| دانشنامه =دانشنامه جهان اسلام| جلد=۱۸| سال =۱۳۹۳| ناشر = دائرةالمعارف بزرگ اسلامی| مکان =| صفحات = ۵۵۸–۵۵۹ | نشانی = https://rch.ac.ir/article/Details?id=11184| تاریخ بازبینی = ۵ مه ۲۰۲۲}}<br />
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی = شمس| نام = اسماعیل| پیوند نویسنده= |نام ویراستار = صادق| نام خانوادگی ویراستار = سجادی| فصل = سلاریان| عنوان = تاریخ جامع ایران |جلد = هفتم| سال =۱۳۹۳| ناشر = [[مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی]]|شابک=۹۷۸-۶۰۰-۶۳۲۶-۴۱-۲}}<br />
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=شاهمرادی|نام۱=سید مسعود|عنوان=آل مسافر و تشیع در دیلم و آذربایجان در قرن چهارم هجری|پیوند=http://ensani.ir/fa/article/352312/آل-مسافر-و-تشیع-در-دیلم-و-آذربایجان-در-قرن-چهارم-هجری|تاریخ=۱۶ فروردین ۱۳۹۵}}<br />
* {{یادکرد دانشنامه | نام خانوادگی =فهیمی| نام =مهین| پیوند نویسنده =| مقاله =ساجیان| دانشنامه =دانشنامه جهان اسلام| جلد=۲۲| سال =۱۳۹۶| ناشر = دائرةالمعارف بزرگ اسلامی| مکان =| صفحه = | نشانی = https://rch.ac.ir/article/Details/15019| تاریخ بازبینی = ۱۱ مه ۲۰۲۲}}<br />
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی۱=اشپولر |نام۱=برتولد |پیوند نویسنده=برتولد اشپولر|عنوان=تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی|تاریخ=۱۳۴۹ |ناشر=بنگاه ترجمه و نشر کتاب |مکان=تهران}}<br />
* {{یادکرد کتاب| نام خانوادگی =مفرد| نام = محمدعلی | عنوان= ظهور و سقوط آل زیار | سال = ۱۳۸۶ | ناشر = انتشارات رسانش|شهر=تهران| شابک= 964-7182-94-5 | ref = harv}}<br />
* {{یادکرد وب |نویسنده = |نشانی= https://www.ibna.ir/fa/note/273060/خاندان-های-حکومتی-ایران-فرمانروایی-کردند|عنوان= خاندانهای حکومتی که در گوشه گوشه ایران فرمانروایی کردند| ناشر = ایبنا|تاریخ = ۱۳۹۷|تاریخ بازبینی= ۶ ژوئن ۲۰۲۲}}<br />
{{چپچین}}<br />
* {{یادکرد دانشنامه|مقاله={{unicode|Daysam}} |پیوند نویسنده=کلیفورد ادموند باسورث|دانشنامه=Encyclopaedia Iranica, Online Edition|نشانی=https://iranicaonline.org/articles/daysam|تاریخ بازبینی=5 May 2022|زبان=en|نام=C. Edmund|نام خانوادگی=Bosworth|سال=1994|ref=harv}}<br />
* {{Cambridge History of Iran | volume = 4 | last = Madelung | first = W. | authorlink = Wilferd Madelung | chapter = The Minor Dynasties of Northern Iran | pages = 198–249 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=hvx9jq_2L3EC&pg=PA198}}<br />
* {{یادکرد دانشنامه|مقاله={{unicode|AZERBAIJAN iv. Islamic History to 1941}} |پیوند نویسنده=کلیفورد ادموند باسورث|دانشنامه=Encyclopaedia Iranica, Online Edition|نشانی=https://iranicaonline.org/articles/azerbaijan-iv|تاریخ بازبینی=6 May 2022|زبان=en|نام=C. Edmund|نام خانوادگی=Bosworth|سال=1987|ref=harv}}<br />
* {{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی۱= ED. |نام۱= | پیوند نویسنده= | مقاله = Yūsuf b. Abi ’l-Sād̲j̲ Dīwdād | دانشنامه =Encyclopaedia of Islam | سال = 2012 | ناشر =[[انتشارات بریل|Brill Publishers]] | شناسه={{شناسه یادکرد|al-Ṭabarī}} | مکان =[[لاهه|Leiden, The Netherlands]] | نشانی = http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_SIM_8040 | ویراستار= P. Bearman, Th. Bianquis, [[کلیفورد ادموند باسورث|C.E. Bosworth]], [[امری یوهانس فان دونسو|E. van Donzel]], [[ولفهارت هاینریش|W.P. Heinrichs.]] | زبان =en |ویرایش =2nd |دسترسی پیوند=آبونمان}}<br />
* {{یادکرد دانشنامه|مقاله={{unicode|MASʿUDI}} |پیوند نویسنده=مایکل کوپرسن|دانشنامه=Encyclopaedia Iranica, Online Edition|نشانی=https://iranicaonline.org/articles/masudi|تاریخ بازبینی=6 June 2022|زبان=en|نام=Michael|نام خانوادگی=Cooperson|سال=2000|ref=harv}}<br />
* {{یادکرد دانشنامه|مقاله={{unicode|KASRAVI, AḤMAD iii. AS HISTORIAN}} |پیوند نویسنده=|دانشنامه=Encyclopaedia Iranica, Online Edition|نشانی=https://iranicaonline.org/articles/kasravi-ahmad-iii|تاریخ بازبینی=6 June 2022|زبان=en|نام=Alireza|نام خانوادگی=Manafzadeh|سال=2012|ref=harv}}<br />
* {{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی۱= Minorsky |نام۱= V.| پیوند نویسنده= ولادیمیر مینورسکی| مقاله = Musāfirids | دانشنامه =Encyclopaedia of Islam | سال = 2012 | ناشر =[[انتشارات بریل|Brill Publishers]] | شناسه={{شناسه یادکرد|al-Ṭabarī}} | مکان =[[لاهه|Leiden, The Netherlands]] | نشانی = http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_COM_0805 | ویراستار= P. Bearman, Th. Bianquis, [[کلیفورد ادموند باسورث|C.E. Bosworth]], [[امری یوهانس فان دونسو|E. van Donzel]], [[ولفهارت هاینریش|W.P. Heinrichs.]] | زبان =en |ویرایش =2nd |دسترسی پیوند=آبونمان}}<br />
* {{The Prophet and the Age of the Caliphates|edition = Second}}<br />
{{پایان چپچین}}<br />
<br />
[[رده:آذربایجان ایران در قرون وسطا]]<br />
[[رده:آذربایجان تحت خلافت عباسی]]<br />
[[رده:ایران در سده ۱۰ (میلادی)]]<br />
[[رده:تاریخ آذربایجان]]<br />
[[رده:تاریخ جمهوری آذربایجان]]<br />
[[رده:حاکمان کرد]]<br />
[[رده:خوارج]]<br />
[[رده:درگذشتگان ۹۵۷ (میلادی)]]<br />
[[رده:فرماندهان زیاری]]<br />
[[رده:فرماندهان ساجی]]<br />
[[رده:قانونگذاران سده ۱۰ (میلادی) در آسیا]]</div>Shahroudi