Shahroudi: مقاله جدید

2023-01-18T21:57:58Z

مقاله جدید

صفحهٔ تازه

{{pp-pc|small=yes}}
{{مقاله خوب}}
{{دیگر کاربردها}}
{{Infobox
| above = ذوالفقار
| abovestyle = background-color: #99BADD
| image1 = [[پرونده:Dhulfiqar.png|300px]]
| caption1 = طرحی از ذوالفقار با فرض دو زبانه بودنش
| image2 = [[پرونده:Levha (panel) in honor of Imam 'Ali.jpg|300px]]
| caption2 = خطاطی حدیث [[#لا سیف الا ذوالفقار|لا سیف الا ذوالفقار و لا فتی الا علی]]
| headerstyle = background-color: #99BADD
| label1 = نوع
| data1 = [[شمشیر]]
| label2 = جنس
| data2 = [[آهن]] (با دستهٔ [[نقره]]‌ای)
| label3 = صاحبان
| data3 = (به ترتیب) [[محمد بن عبدالله]]، [[علی بن ابی‌طالب]]، [[حسن مجتبی]]، [[حسین بن علی]]، [[جعفر صادق]]، [[علی بن موسی الرضا]]، [[حجت بن الحسن]] <small>(ادعاشده)</small>، [[شاه اسماعیل صفوی]] <small>(ادعا کرده)</small>
| label4 = طول
| data4 = هفت [[وجب]]
| label5 = دارای کاربرد در
| data5 = [[#در فرهنگ اسلامی|فرهنگ اسلامی]]، [[#در مهدویت|مهدویت]]
}}
'''ذُوٱلْفَقَارِ''' نام شمشیر [[علی ابن ابی طالب]] بود.<ref dir=ltr>{{پک|Unknown|1998|ف=ḎU’L-FAQĀR|ک=Britannica|زبان=en}}</ref> این شمشیر دو سر یا دو لبه داشته‌است و برجسته‌ترین نماد علی بن ابی‌طالب و نماد شجاعت و قدرت اوست. ذوالفقار در فرهنگ اسلامی (بالأخص در شمایل‌نگاری‌ها) حضور پررنگی دارد. حدیث «لا سیف الا ذوالفقار» (شمشیری نیست جز ذوالفقار) در وصف آن صادر شده‌است.

ذوالفقار پیش از علی بن ابی‌طالب به پیامبر اسلام تعلق داشت و پس از علی ابن ابی‌طالب گویا چند بار میان [[آل علی]] و [[عباسیان]] دست‌به‌دست شد و (به عقیدهٔ شیعیان امامی) امروزه نزد «[[حجت بن الحسن|امام زمان]]» قرار دارد روایاتی وجود دارند که از انجام اعمال خارق‌العاده‌ای بوسیله ذوالفقار توسط علی بن ابی‌طالب خبر می‌دهند. این شمشیر در شمایل‌نگاری‌های اسلامی و ادبیات کلاسیک فارسی و ترکی (شامل [[مقتل‌نامه]]‌ها و سایر اشعار اهل تسنن و تشیع و تصوف) حضور پررنگی دارد و بر روی اعلام و نشان‌های نظامی کاربرد داشته‌است و حتی برخی از شاهان سلسلهٔ [[دودمان صفوی|صفوی]] ادعای تملک آن را داشته‌اند. همچنین نام «ذوالفقار» به‌طور گسترده‌ای به‌عنوان نام کوچک و لقب در کشورهای اسلامی بکار می‌رود. در این کشورها معمولاً روی شمشیرهای باکیفیت عبارت «لا سیف الا ذوالفقار» را حک می‌کنند.

== وجه تسمیه ==
[[پرونده:Ibn Houssam Khawar Namah - Ali kills the dragon.jpg|بندانگشتی|مینیاتوری ایرانی که علی بن ابی‌طالب را در حال کشتن اژدها بوسیله ذوالفقار ترسیم کرده‌است.]]
«{{متن عربی|فقار}}» جمع مکسر «{{متن عربی|فَقرَه}}» است؛ و فقره یعنی خراش؛ لذا «ذوالفقار» یعنی دارنده و صاحب خراش‌ها.<ref>{{پک|زروانی|۱۳۹۳|ف=ذوالفقار|ک=دانشنامه جهان اسلام}}</ref> وجه تسمیه «ذوالفقار» را اینطور توضیح داده‌اند که پشت آن خراش‌ها یا شیارهای ریزی وجود داشته‌است.<ref dir=ltr>{{پک|Mittwoch|2012|ف=D̲h̲u 'l-Faḳār|ک=Encyclopaedia of Islam|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|زروانی|۱۳۹۳|ف=ذوالفقار|ک=دانشنامه جهان اسلام}}</ref> [[شیخ صدوق]] در [[علل الشرایع|''علل الشرایع'']] شباهت شیارهای پشت ذوالفقار با ستون فقرات انسان را وجه تسمیه ذوالفقار گزارش کرده‌است.<ref>{{پک|جمعی از نویسندگان|ک=دانشنامه مهدویت|ص=۲۹۴}} نک: [[علل‌الشرایع| علل الشرایع]]، ۱: ۱۶۰</ref> روایتی از [[جعفر صادق]] (ششمین امام شیعیان اثنی‌عشری) وجود دارد که وجه تسمیه ذوالفقار را اینطور توضیح می‌دهد: «چون [[علی بن ابی‌طالب|امیرالمؤمنین]] با ذوالفقار ضربه‌ای به کسی نزد، مگر این که آن شخص در این دنیا از زندگی و در آخرت از بهشت افتقار (یعنی محرومیت) پیدا کرد».<ref>{{پک|جمعی از نویسندگان|ک=دانشنامه مهدویت|ص=۲۹۴}} نک: [[مناقب آل ابی‌طالب|المناقب]]، ۳: ۲۹۵؛ [[بحارالانوار|بحار الأنوار]]، ۴۲: ۵۸</ref>

== توصیف ==
طبق روایت [[تقی‌الدین مقریزی|مقریزی]] در ''[[امتاع الاسماع]]''، ذوالفقار از جنس آهنی ساخته شده که کنار [[کعبه]] مدفون بوده‌است. دستهٔ ذوالفقار از جنس نقره بوده و دو حلقهٔ نقره‌ای نیز روی آن نصب شده بود. ظاهراً طول ذوالفقار هفت وجب بوده و بر پشت آن هفده-هجده خراش ریز موجود بوده‌است.<ref>{{پک|زروانی|۱۳۹۳|ف=ذوالفقار|ک=دانشنامه جهان اسلام}}</ref> ظاهراً روی ذوالفقار عبارت «{{متن عربی|وَ لا یُقتل مسلمٌ بکافر}}» (هیچ مسلمانی به‌دست کافر[ان] کشته نمی‌شود)<ref dir=ltr>{{پک|Calmard|1996|ف=ḎU’L-FAQĀR|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> یا چند عبارت که با این جمله ختم شوند، حک شده بود. اویگن میتووخ می‌گوید ظاهراً این عبارت یا عبارات، به کشته شدن منبة بن حجاج به دست علی اشاره داشته‌اند.<ref dir=ltr>{{پک|Mittwoch|2012|ف=D̲h̲u 'l-Faḳār|ک=Encyclopaedia of Islam|زبان=en}}</ref> ذوالفقار شمشیری با دو لبه، یا دو زبانه بوده؛<ref dir=ltr>{{پک|Calmard|1996|ف=ḎU'L-FAQĀR|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> و با فرض دو زبانه داشتنش، این خصوصیت احتمالاً برای کور کردن دشمن<ref dir=ltr>{{پک|Unknown|1998|ف=ḎU’L-FAQĀR|ک=Britannica|زبان=en}}</ref> یا درآوردن چشمان وی از حدقه، مفید واقع می‌شده‌است.<ref dir=ltr>{{پک|Mittwoch|2012|ف=D̲h̲u 'l-Faḳār|ک=Encyclopaedia of Islam|زبان=en}}</ref> البته مصطفی زروانی در [[دانشنامه جهان اسلام|''دانشنامهٔ جهان اسلام'']] دو زبانه بودن ذوالفقار را رد می‌کند و آن را «نگاهی عامیانه» می‌داند.<ref>{{پک|زروانی|۱۳۹۳|ف=ذوالفقار|ک=دانشنامه جهان اسلام}}</ref>

== تاریخچه ==
=== پیدایش ===
در مورد صاحب اولیه ذوالفقار روایت‌های مختلفی وجود دارد.<ref>{{پک|زروانی|۱۳۹۳|ف=ذوالفقار|ک=دانشنامه جهان اسلام}}</ref> این فرضیه‌ها به شرح ذیل‌اند:

# ذوالفقار ابتدا یکی از هفت شمشیری بوده که [[بلقیس]] به [[سلیمان]] هدیه کرده‌است. بعدتر این شمشیر به دست کافری<ref dir=ltr>{{پک|Mittwoch|2012|ف=D̲h̲u 'l-Faḳār|ک=Encyclopaedia of Islam|زبان=en}}</ref> موسوم به «{{متن عربی|مُنَبّة بن حجاج}}» یا «{{متن عربی|عاص بن منبة بن حجاج}}» افتاد. در [[غزوه بدر]] (سال دوم هجری<ref>{{پک|بهرامیان|۱۳۸۸|ف=بدر|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref>) این شخص به دست علی بن ابی‌طالب کشته شد و شمشیرش به عنوان غنیمت به [[محمد]] رسید.<ref>{{پک|زروانی|۱۳۹۳|ف=ذوالفقار|ک=دانشنامه جهان اسلام}}</ref> [[اویگن میتووخ]] در ''[[دانشنامه اسلام|دانشنامهٔ اسلام]]''، بدون اشارهٔ به سرگذشت ذوالفقار پیش از {{متن عربی|منبة بن حجاج}} و بدون اشاره به چگونه کشته شدن وی، می‌نویسد این روایت در سیره و چندین حدیث آمده‌است.<ref dir=ltr>{{پک|Mittwoch|2012|ف=D̲h̲u 'l-Faḳār|ک=Encyclopaedia of Islam|زبان=en}}</ref>
# [[حارث بن ابی‌شمر]]، پادشاه [[غسانیان]]، دو شمشیر به نام‌های «{{متن عربی|رَسوب}}» و «{{متن عربی|مِخذَم}}» را به بت [[منات (بت)|منات]] هدیه می‌کند که یکی از آن دو، ذوالفقار بوده‌است؛ وقتی در سال هشتم هجری منات به دست علی بن ابی‌طالب سرنگون می‌شود، ذوالفقار از طریق او به پیامبر اسلام می‌رسد.<ref>{{پک|زروانی|۱۳۹۳|ف=ذوالفقار|ک=دانشنامه جهان اسلام}}</ref>
# این دو شمشیر مذکور، از متعلقات بت فلس نزد قبیلهٔ [[طیء]] بوده‌اند.<ref>{{پک|زروانی|۱۳۹۳|ف=ذوالفقار|ک=دانشنامه جهان اسلام}}</ref>
# شخصی به نام {{متن عربی|حجاج بن عِلاط}} ذوالفقار را به محمد هدیه داده‌است.<ref>{{پک|زروانی|۱۳۹۳|ف=ذوالفقار|ک=دانشنامه جهان اسلام}}</ref>
# ذوالفقار را جبرئیل از آسمان برای پیامبر اسلام آورد.<ref>{{پک|زروانی|۱۳۹۳|ف=ذوالفقار|ک=دانشنامه جهان اسلام}}</ref> این موضوع باورِ عده‌ای از شیعیان اولیه بوده‌است. آنها همچنین باور داشتند ذوالفقار (به‌علاوهٔ سایر یادگارهای پیامبر اسلام) به امامان شیعه تعلق دارند.<ref dir=ltr>{{پک|Calmard|1996|ف=ḎU’L-FAQĀR|ک=Iranica|زبان=en}}</ref>

نقطه اشتراک روایت‌های مختلف این است که ذوالفقار پیش از علی بن ابی‌طالب به [[محمد|محمد بن عبدالله]]، پیامبر اسلام، تعلق داشت.<ref>{{پک|زروانی|۱۳۹۳|ف=ذوالفقار|ک=دانشنامه جهان اسلام}}</ref>

=== مالکیت علی ===
ظاهرا در [[جنگ احد]] شمشیر علی در اثر اصابت به کلاهخود یکی از کفار شکست؛ علی نزد محمد رفت و شمشیری دیگری خواست و محمد ذوالفقار را به او داد. علی به میدان جنگ بازگشت و وقتی محمد جنگاوری علی با ذوالفقار را دید، گفت: «{{متن عربی|لَا سَیْفَ إِلَّا ذُو ٱلْفَقَارِ وَلَا فَتَیٰ إِلَّا عَلِیٌّ}}».<ref>{{پک|زروانی|۱۳۹۳|ک=دانشنامه جهان اسلام}}</ref> (هیچ شمشیری جز ذوالفقار نیست و هیچ جوانمردی جز علی نیست).<ref dir=ltr>{{پک|Calmard|1996|ف=ḎU’L-FAQĀR|ک=Iranica|زبان=en}}</ref>{{یاد|در اینجا مختصراً اشاره شده‌است. برای اطلاعات بیشتر نک: [[#در قرآن و حدیث]]}}

روایت‌هایی وجود دارد که علی با ذوالفقار اقدامات خارق‌العادهٔ نظامی انجام داد. مثلا در [[جنگ صفین]] پانصد نفر را سر برید یا نصف کرد.<ref dir="ltr">{{پک|Unknown|1998|ف=ḎU’L-FAQĀR|ک=Britannica|زبان=en}}</ref>

=== پس از علی ===
پس از علی بن ابی‌طالب، ذوالفقار به [[حسن مجتبی]] رسید.<ref>{{پک|جمعی از نویسندگان|ک=دانشنامه مهدویت|ص=۲۹۳}}</ref> [[حسین واعظ کاشفی|واعظ کاشفی]]، نویسندهٔ رمانِ تاریخی [[روضة الشهدا]]، در رمانش نوشته‌است حسین بن علی با ذوالفقار در [[نبرد کربلا]] جنگید؛ اما بنا به گزارش [[سید بن طاووس|ابن طاووس]]، شمشیری که پس از نبرد کربلا به دست امویان افتاد ذوالفقار نبوده‌است. ذوالفقار بعدتر به دست [[محمد بن عبدالله نفس زکیه|محمد نفس‌زکیه]] رسید تا اینکه او در جنگ با [[منصور (خلیفه)|منصور]] (خلیفه‌ی عباسی وقت) کشته شد.{{یاد|البته [[شیخ کلینی]] با نقل حدیثی از [[جعفر صادق]]، این موضوع را غلط می‌داند.}} او قبل از وفات ذوالفقار را به تاجری امانت داد تا به شخصی از [[آل ابی‌طالب|خاندان ابوطالب]] برساند. بعدتر وقتی [[مهدی (خلیفه)|مهدی عباسی]] به خلافت رسید، ذوالفقار به دست وی افتاد. بعد به [[هادی (خلیفه)|هادی عباسی]]، و بعدتر به [[هارون الرشید]] رسید. هارون الرشید ذوالفقار را به [[یزید بن مزید شیبانی]] سپرد تا به نبرد [[ولید بن طریف شیبانی]] برود. گفته می‌شود [[مقتدر (خلیفه)|مقتدر عباسی]] نیز در سال ۳۲۰ هجری برای جنگ با مؤنس خادم آن را حمل می‌کرده‌است. به روایت [[شیخ کلینی]] ذوالفقار مدتی نزد جعفر صادق بود<ref>{{پک|زروانی|۱۳۹۳|ک=دانشنامه جهان اسلام}}</ref> بعدتر به [[علی بن موسی الرضا]] رسید<ref dir=ltr>{{پک|Calmard|1996|ف=ḎU’L-FAQĀR|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> و سپس مجدداً به دست [[خلافت عباسی|عباسیان]] افتاد.<ref>{{پک|زروانی|۱۳۹۳|ف=ذوالفقار|ک=دانشنامه جهان اسلام}}</ref>{{سخ}}طبق روایات شیعیان امامی، ذوالفقار امروزه نزد [[حجت بن الحسن]] (امام زمان) قرار دارد.<ref>{{پک|جمعی از نویسندگان|ک=دانشنامه مهدویت|ص=۲۹۳}}</ref>

=== در آینده ===
{{اصلی|نشانه‌های ظهور مهدی}}
به روایتی، یکی از [[نشانه‌های ظهور مهدی]]، صحبت کردن ذوالفقار است که از مهدی می‌خواهد دشمنان خدا را به وسیله او نابود کند. مطابق روایت، ذوالفقار می‌گوید: «ای ولیِّ خدا! قیام کن و به وسیلهٔ من و به نام خدا دشمنان خدا را نابود کن».<ref>{{پک|جمعی از نویسندگان|ک=دانشنامه مهدویت|ص=۲۹۳}}</ref>

== در قرآن و حدیث ==
[[علامه مجلسی]] به نقل از [[مناقب آل ابی‌طالب|المناقب]] می‌گوید آیهٔ «{{متن عربی|وَ اَنْزَلنا الحَدِید فِیهِ بَأسٌ شَدِید وَ مَنافِع لِلناسِ}}» در [[شأن نزول|شأن]] ذوالفقار نازل شده‌است.<ref>{{پک|جمعی از نویسندگان|ک=دانشنامه مهدویت|ص=۲۹۴}}</ref>

{{جعبه اطلاعات اصطلاح اسلامی
|نام=ذوالفقار
|تصویر=Levha (panel) in honor of Imam 'Ali.jpg
|معنای اصطلاحی=
|معنای فارسی= شمشیری نیست جز ذوالفقار و جوانمردی نیست جز علی
|قدمت کاربرد=صدر اسلام
|تعداد کاربرد در روایات= [[تواتر|متواتر]]
|پراهمیت نزد=شیعه
|کاربرد=علم حدیث، تاریخ اسلام
|عنوان تصویر=خطاطی حدیث مزبور}}

پیامبر اسلام وقتی جنگاوری علی بن ابی‌طالب با ذوالفقار را دید گفت: «لا سیف الا ذوالفقار و لا فتی الا علی.»<ref>{{پک|زروانی|۱۳۹۳|ف=ذوالفقار|ک=دانشنامه جهان اسلام}}</ref> اما در این مورد اقوال دیگری نیر وجود دارد. برای مثال [[محمد بن جریر طبری|طبری]]، مورخ اهل تسنن، روایت می‌کند که این جمله را «ندایی از آسمان» سر می‌داد.<ref dir=ltr>{{پک|Calmard|1996|ف=ḎU’L-FAQĀR|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> بنا بر روایت [[شیخ مفید]] در ''[[الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد|الإرشاد]]'' و روایت [[شیخ طوسی]] در ''[[الامالی (طوسی)|الأمالی]]'' این ندا را فرشته‌ای به اسم «رضوان» سر داده بود. [[ابوسعد سمعانی|سمعانی]] در ''فضایل الصحابه'' و ابن بطّه در ''الابنیه'' نیز روایت مشابهی دارند با این تفاوت که این دو [[جنگ بدر]] را به جای جنگ احد ذکر کرده‌اند.<ref>{{پک|جمعی از نویسندگان|ک=دانشنامه مهدویت|ص=۲۹۴}}</ref>

== در فرهنگ اسلامی ==
{{جعبه گفتاورد
|عنوان = ذوالفقار در [[شعر کهن فارسی|اشعار کلاسیک فارسی]]
|گفتاورد =
----
{{وسط‌چین}}[[مولانا]]{{سخ}}شهم گوید در این دشتم تو پنداری که گم گشتم{{سخ}}نمی‌دانی که صبر من غلافِ ذوالفقار آمد
----
[[سیف فرغانی]]{{سخ}}هراس بنده ز بازوی کامکار علی‌ست{{سخ}}گمان مبر که من از ذوالفقار می‌ترسم
----
[[مولانا]]{{سخ}}گر عصا را تو بدزدی از کف موسی چه سود{{سخ}}بازوی حیدر بباید تا براند ذوالفقار
----
[[صائب تبریزی]]{{سخ}}مکش سر از خط فرمان تیغ همچو قلم{{سخ}}که دل دو نیم چو شد ذوالفقار می‌گردد
{{پایان وسط‌چین}}
|عرض= 230px
|حاشیه= 2px
|تراز=چپ}}
ذوالفقار که برجسته‌ترین نماد علی بن ابی‌طالب است<ref dir=ltr>{{پک|Calmard|1996|ف=ḎU’L-FAQĀR|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> نزد بسیاری از مسلمانان (بالأخص شیعیان) به‌عنوان نمادی از شجاعت و قدرت علی بن ابی‌طالب درنظر گرفته می‌شود.<ref>{{پک|زروانی|۱۳۹۳|ف=ذوالفقار|ک=دانشنامه جهان اسلام}}</ref> هرچقدر که علی بیشتر به عنوان یک قهرمان شهرت یافت، اهمیت ذوالفقار نیز بیشتر و بیشتر شد.<ref dir=ltr>{{پک|Unknown|1998|ف=ḎU’L-FAQĀR|ک=Britannica|زبان=en}}</ref>

=== در شمایل‌نگاری‌ها ===
{{multiple image
| image1 = Ali with Zulfiqar.jpg
| caption1= علی در [[جنگ جمل]]: مینیاتوری از کتاب [[روضةالصفا]]
| image2 = Ibn Houssam Khawar Namah - Ali kills the dragon.jpg
| caption2 = مینیاتوری ایرانی که علی بن ابی‌طالب را در حال کشتن اژدها تصویر کرده‌است
| image3 = Hazrat Ali slays Marhab.JPG
| caption3 = مبارزهٔ علی بن ابی‌طالب با [[مرحب]] در [[غزوه خیبر|غزوهٔ خیبر]]
| footer =
}}
نظر به اینکه [[اصحاب کسا|علی و خانواده‌اش]] نزد اکثر مسلمانان مورد احترام هستند، تمثال ذوالفقار چه در شمایل‌نگاری‌های رسمی و چه شمایل‌نگاری‌های عامیانه متداول است.<ref dir=ltr>{{پک|Calmard|1996|ف=ḎU’L-FAQĀR|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> نظر به اینکه دربارهٔ دو سر بودن یا نبودن تردید وجود دارد، علت اینکه در شمایل‌نگاری‌های اسلامی ذوالفقار با دو سر تصویر شده‌است، می‌تواند این باشد که تصویرگران قصد داشته‌اند آن را سحرآمیزتر جلوه بدهند.<ref dir=ltr>{{پک|Mittwoch|2012|ف=D̲h̲u 'l-Faḳār|ک=Encyclopaedia of Islam|زبان=en}}</ref>

در شمایل‌نگاری‌های اسلامی، علی معمولاً در حالی تصویر می‌شده‌است که ذوالفقار را به همراه دارد. بعضاً ذوالفقار را در دستان [[قنبر]] (نوکر علی) و در حالی که آن را برای اربابش حمل می‌کرده‌است تصویر کرده‌اند.<ref>{{پک|زروانی|۱۳۹۳|ف=ذوالفقار|ک=دانشنامه جهان اسلام}}</ref> در شمایل‌نگاری‌های ترکی، امتداد دادن حرف «ی» در کلمهٔ «علی» و درآوردن آن به شکل شمشیر دوزبانه متداول است؛<ref dir=ltr>{{پک|Calmard|1996|ف=ḎU’L-FAQĀR|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> این شیوه نزد قبایل عرب جنوب غربی ایران در عصر قاجار نیز رایج بوده و روی پرچم‌های آنها نمود داشته‌است.<ref>{{پک|زروانی|۱۳۹۳|ک=دانشنامه جهان اسلام}}</ref> ذوالفقار در نقاشی‌های مینیاتوری قرن هفدهمی [[امپراتوری گورکانی]] نیز حضور پررنگی دارد. صوفیان نیز عبارت «لا» را با چند وسیله من‌جمله ذوالفقار مقایسه می‌کرده‌اند.<ref dir=ltr>{{پک|Calmard|1996|ف=ḎU’L-FAQĀR|ک=Iranica|زبان=en}}</ref>
[[پرونده:Ali Receiving the Bay'a (Swearing of Allegiance) (painting, recto; text, verso), folio from a manuscript of Maktel-i Ali Resul of Lami‘i Chelebi, late 16th century.jpg|بندانگشتی|بعضاً ذوالفقار را در دستان [[قنبر]] (نوکر علی بن ابی‌طالب) و در حالی که آن را برای اربابش حمل می‌کرده‌است تصویر کرده‌اند]]

=== در ادبیات، نمادشناسی و سایر ===
این شمشیر در مقتل‌نامه‌های ترکی و فارسی نیز حضور دارد؛ برای نمونه در ''[[روضة الشهدا|روضةالشهداء]]'' (اثر [[حسین واعظ کاشفی]]) روایت می‌کند که [[حسین بن علی]] در [[نبرد کربلا|واقعهٔ کربلا]] ذوالفقار را در دست دارد و بعدتر منتقم او، [[محمد حنفیه]] نیز از ذوالفقار استفاده می‌کند. در [[ادبیات فارسی|ادبیات کلاسیک فارسی]] نیز معمولاً علی بن ابی‌طالب و ذوالفقار تحسین و تجلیل می‌شوند؛ اشعار اهل سنت و تشیع و بالأخص اشعار مدحی صوفیان. از شاعرانی که چنین کرده‌اند می‌توان به فرخی، [[خاقانی]]، شهید بلخی، منوچهری، ناصرخسرو و … اشاره کرد. [[مولوی]] نیز از این دسته شاعران است، او ذوالفقار را به‌عنوان «{{متن عربی|تجسم الحق}}» توصیف کرده‌است.<ref dir=ltr>{{پک|Calmard|1996|ف=ḎU’L-FAQĀR|ک=Iranica|زبان=en}}</ref>

در [[جهان اسلام]]، از قرون وسطی تابحال<ref dir=ltr>{{پک|Mittwoch|2012|ف=D̲h̲u 'l-Faḳār|ک=Encyclopaedia of Islam}}</ref> به‌طور سنتی متداول بوده‌است که روی شمشیرهای باکیفیت عبارت «لَا سَیْفَ إِلَّا ذُو ٱلْفَقَارِ» را حک می‌کنند.<ref dir=ltr>{{پک|Unknown|1998|ف=ḎU’L-FAQĀR|ک=Britannica|زبان=en}}</ref> بنا به نوشتهٔ ''[[دانشنامه بریتانیکا|دائرةالمعارف بریتانیکا]]،'' «معمولاً» عبارت «لَا فَتَیٰ إِلَّا عَلِیٌّ» نیز در کنار عبارت «لَا سَیْفَ إِلَّا ذُو ٱلْفَقَارِ» روی شمشیرها درج می‌شود؛<ref dir=ltr>{{پک|Unknown|1998|ف=ḎU’L-FAQĀR|ک=Britannica|زبان=en}}</ref> اما اویگن میتووخ در ''[[دانشنامه اسلام|دانشنامهٔ اسلام]]'' اعتقاد دارد که کاربرد عبارت «لا فتی الّا علی» نسبت به عبارت «لا سیف الا ذوالفقار» کمتر است؛ او علت این قضیه را در اختلافات [[خلافت عباسی]] با شیعیان می‌جوید: نماد ذوالفقار از نمادهای علویان شیعه محسوب می‌شد؛ اما خودِ ذوالفقار نزد عباسیان بود.<ref dir=ltr>{{پک|Mittwoch|2012|ف=D̲h̲u 'l-Faḳār|ک=Encyclopaedia of Islam|زبان=en}}</ref>{{یاد|می‌دانیم که [[خاندان علی|علویان]] شیعه بزرگ‌ترین چالش برای وجههٔ مذهبی خلفای عباسی بودند، زیرا ادعای خلافت داشتند.<ref>{{پک|مفرد|۱۳۸۶|ک=ظهور و سقوط آل زیار|ص=۲۰۷–۲۰۹}}</ref>}}

نقش ذوالفقار در اعصار صفوی و قاجار برای ترسیم روی نشان‌ها،<ref dir=ltr>{{پک|Calmard|1996|ف=ḎU’L-FAQĀR|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> علم‌ها و پرچم‌ها کاربرد داشت.<ref>{{پک|زروانی|۱۳۹۳|ک=دانشنامه جهان اسلام}}</ref> مع‌الوصف، میزان استعمال نشان ذوالفقار در [[امپراتوری عثمانی]] و [[امپراتوری گورکانی]] نسبت به ایران بیشتر بوده‌است؛ علت این مسئله می‌تواند این باشد که ایرانی‌ها از نشان [[شیر و خورشید]] استفاده می‌کردند که در آن، نقش شیر، نماد علی است، اما شمشیر در آن نشان دوزبانه نیست. با این حال، نشان شمشیر دو سر روی مسکوکات ایرانیان یافت می‌شود.<ref dir=ltr>{{پک|Calmard|1996|ف=ḎU’L-FAQĀR|ک=Iranica|زبان=en}}</ref>

[[شاه اسماعیل یکم|شاه اسماعیل اول]] در دیوان ترکی آذری خود، مدعی شده‌است ذوالفقار را به‌عنوان نشانه‌ای حمل می‌کند.<ref dir=ltr>{{پک|Calmard|1996|ف=ḎU’L-FAQĀR|ک=Iranica|زبان=en}}</ref> بعدتر وقتی [[شاه عباس یکم|شاه عباس اول]] صفوی شعری را به‌عنوان فخریه برای اکبر کبیر گورکانی می‌فرستد، در شعر خود می‌نویسد: «[[اکبر کبیر|اکبر]] به خزینهٔ پر از زر نازد، [[شاه عباس دوم|عباس]] به ذوالفقار حیدر نازد».<ref>{{پک|تسبیحی|۱۳۴۸|ف=گنجینه لطایف|ک=وحید}}</ref>

== یادداشت‌ها ==
{{یادداشت‌ها}}{{پاک‌کن}}

== پانویس ==
{{پانویس|۳}}

== منابع ==
* {{یادکرد دانشنامه|نام خانوادگی=بهرامیان|نام=علی|پیوند نویسنده=|ویراستار=|مقاله=بدر|عنوان جلد=دانشنامه بزرگ اسلامی|سال=۱۳۸۸|ناشر=[[مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی]]|مکان=|پیوند مدخل=http://lib.eshia.ir/12293/4/844|عنوان=[[دائرةالمعارف بزرگ اسلامی]]}}
* {{یادکرد دانشنامه|نام خانوادگی=جمعی از نویسندگان|پیوند نویسنده=|ویراستار=|مقاله=ذوالفقار|جلد=۱|ناشر=پایگاه تخصصی عاشورا|مکان=تهران|پیوند مدخل=https://lib.eshia.ir/71814/1/293|عنوان=دانشنامه مهدویت و امام زمان عجل الله تعالی فرجه}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی=تسبیحی|نام=محمدحسین|سال=۱۳۴۸|ژورنال=وحید|دوره= دی|صفحات= |شماره= ۷۴|عنوان=گنجینه لطایف: عباس به ذوالفقار حیدر نازد|پیوند=http://ensani.ir/fa/article/196451/گنجینه-لطایف-عباس-به-ذوالفقار-حیدر-نازد-}}
* {{یادکرد دانشنامه|نام خانوادگی= زروانی |نام= مجتبی |پیوند=https://rch.ac.ir/article/Details/11274?ذوالفقار |دانشنامه=دانشنامه جهان اسلام|عنوان=ذوالفقار|سال=۱۳۹۳|جلد=۱۸}}
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی =مفرد|نام = محمدعلی |عنوان= ظهور و سقوط آل‌زیار |سال = ۱۳۸۶ |ناشر = انتشارات رسانش |شهر=تهران|شابک= ۹۶۴-۷۱۸۲-۹۴-۵ | ref = harv}}
{{چپ‌چین}}
* {{cite encyclopedia | url = https://iranicaonline.org/articles/dul-faqar | article= ḎU’L-FAQĀR | last = Calmard | first = Jean | authorlink =جان کالمارد | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica, Online Edition | accessdate =| year=1996| ref=harv}}
* {{cite encyclopedia | url = https://www.britannica.com/topic/Dhu-al-faqar | article= ḎU’L-FAQĀR | last = Unknown | authorlink = دانشنامه برخط بریتانیکا | encyclopedia = Encyclopaedia Britannica | accessdate =| year=1998| ref=harv}}
* {{یادکرد دانشنامه | نام خانوادگی = Mittwoch | نام = Eugen |پیوند نویسنده=اویگن میتووخ | مقاله = D̲h̲u ’l-Faḳār | دانشنامه =Encyclopaedia of Islam | سال = 2012 | ناشر =[[انتشارات بریل|Brill Publishers]] | مکان =[[لاهه|Leiden, The Netherlands]] | نشانی = https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/dhu-l-fakar-SIM_1827?s.num=1&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-2&s.q=Sword | زبان =en |ویرایش =2nd |ویراستار= P. Bearman, Th. Bianquis, [[کلیفورد ادموند باسورث|C.E. Bosworth]], [[امری یوهانس فان دونسو|E. van Donzel]], [[ولفهارت هاینریش|W.P. Heinrichs.]]}}
{{پایان چپ‌چین}}

== پیوند به بیرون ==
* [https://ganjoor.net/search?s=ذوالفقار&es=1&author=0 ذوالفقار در اشعار شعرای فارسی‌گوی] ganjoor.net.

{{علی بن ابی‌طالب-افقی}}
{{نمادهای ملی ایران}}
{{شمشیرهای برجسته}}
[[رده:شمشیرهای اساطیری]]
[[رده:شمشیرهای خاورمیانه]]
[[رده:علی بن ابی‌طالب]]
[[رده:معجزات اسلامی]]
[[رده:میراث تاریخی شیعه دوازده‌امامی]]
[[رده:نمادهای اسلامی]]

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۴ فوریهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۰۳:۴۱
خط ۱۳۴:		خط ۱۳۴:

	{{علی بن ابی‌طالب-افقی}}		{{علی بن ابی‌طالب-افقی}}
			{{درجه‌بندی\|نیازمند پیوند=خیر\|نیازمند رده=خیر\|نیازمند جعبه اطلاعات=خیر\|نیازمند تصویر=خیر\|نیازمند استانداردسازی=بله\|نیازمند ویراستاری=خیر\|مقابله نشده با دانشنامه‌ها=تاحدودی\|تاریخ خوبیدگی=\|تاریخ برگزیدگی=\|توضیحات=}}

	[[رده:شمشیرهای اساطیری]]		[[رده:شمشیرهای اساطیری]]

ذوالفقار - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Aboammar در ‏۲۱ مارس ۲۰۲۳، ساعت ۲۰:۳۵

Shahroudi: /* پیوند به بیرون */

Aboammar در ‏۲۳ ژانویهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۲۰:۴۳

Aboammar در ‏۲۳ ژانویهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۲۰:۳۶

Shahroudi: مقاله جدید

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۱ مارس ۲۰۲۳، ساعت ۲۰:۳۵
خط ۹۴:		خط ۹۴:
	\| image2 = Ibn Houssam Khawar Namah - Ali kills the dragon.jpg		\| image2 = Ibn Houssam Khawar Namah - Ali kills the dragon.jpg
	\| caption2 = مینیاتوری ایرانی که علی بن ابی‌طالب را در حال کشتن اژدها تصویر کرده‌است		\| caption2 = مینیاتوری ایرانی که علی بن ابی‌طالب را در حال کشتن اژدها تصویر کرده‌است
	\| image3 = Hazrat Ali slays Marhab.~~JPG~~		\| image3 = Hazrat Ali slays Marhab.JPEG
	\| caption3 = مبارزهٔ علی بن ابی‌طالب با [[مرحب]] در [[غزوه خیبر\|غزوهٔ خیبر]]		\| caption3 = مبارزهٔ علی بن ابی‌طالب با [[مرحب]] در [[غزوه خیبر\|غزوهٔ خیبر]]
	\| footer =		\| footer =

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۳ ژانویهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۲۰:۳۶
خط ۱:		خط ۱:
	~~{{pp-pc\|small=yes}}~~
	~~{{مقاله خوب}}~~
	{{دیگر کاربردها}}		{{دیگر کاربردها}}
	{{Infobox		{{Infobox
خط ۱۳۶:		خط ۱۳۴:

	{{علی بن ابی‌طالب-افقی}}		{{علی بن ابی‌طالب-افقی}}
	~~{{نمادهای ملی ایران}}~~
	~~{{شمشیرهای برجسته}}~~
	[[رده:شمشیرهای اساطیری]]		[[رده:شمشیرهای اساطیری]]
	[[رده:شمشیرهای خاورمیانه]]		[[رده:شمشیرهای خاورمیانه]]