رباعیات خیام - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Shahroudi در ‏۹ سپتامبر ۲۰۲۳، ساعت ۰۳:۵۵

2023-09-09T03:55:51Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۹ سپتامبر ۲۰۲۳، ساعت ۰۳:۵۵
خط ۲۹۹:		خط ۲۹۹:

	{{خیام}}		{{خیام}}
			{{درجه‌بندی\|نیازمند پیوند=بله\|نیازمند رده=بله\|نیازمند جعبه اطلاعات=بله\|نیازمند تصویر=بله\|نیازمند استانداردسازی=بله\|نیازمند ویراستاری=بله\|مقابله نشده با دانشنامه‌ها=تاحدودی\|تاریخ خوبیدگی=\|تاریخ برگزیدگی=\|توضیحات=}}

	[[رده:رباعیات خیام]]		[[رده:رباعیات خیام]]

Shahroudi: /* منابع */

2023-08-29T02:43:43Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۹ اوت ۲۰۲۳، ساعت ۰۲:۴۳
خط ۲۹۷:		خط ۲۹۷:
	* {{یادکرد دانشنامه\|نام خانوادگی=Connor\|مکان=\|ناشر=MacTutor Index\|سال=1999\|ویرایش=1rd\|دانشنامه=MacTutor Index\|نام=J J O\|مدخل=Omar Khayyam\|پیوند مدخل=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Khayyam/\|زبان=en\|نام۲=E F\|نام خانوادگی۲=Robertson}}		* {{یادکرد دانشنامه\|نام خانوادگی=Connor\|مکان=\|ناشر=MacTutor Index\|سال=1999\|ویرایش=1rd\|دانشنامه=MacTutor Index\|نام=J J O\|مدخل=Omar Khayyam\|پیوند مدخل=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Khayyam/\|زبان=en\|نام۲=E F\|نام خانوادگی۲=Robertson}}
	* {{یادکرد دانشنامه\|نام خانوادگی=The Editors of Encyclopaedia Britannica\|مکان=\|ناشر=britannica.com\|سال=2023\|دانشنامه=[[دانشنامه بریتانیکا\|Encyclopædia Britannica]]\|نام=\|مدخل=Omar Khayyam\|پیوند مدخل=https://www.britannica.com/biography/Omar-Khayyam-Persian-poet-and-astronomer\|زبان=en\|شابک=\|شابک نادرست=}}		* {{یادکرد دانشنامه\|نام خانوادگی=The Editors of Encyclopaedia Britannica\|مکان=\|ناشر=britannica.com\|سال=2023\|دانشنامه=[[دانشنامه بریتانیکا\|Encyclopædia Britannica]]\|نام=\|مدخل=Omar Khayyam\|پیوند مدخل=https://www.britannica.com/biography/Omar-Khayyam-Persian-poet-and-astronomer\|زبان=en\|شابک=\|شابک نادرست=}}

			{{خیام}}

			[[رده:رباعیات خیام]]
			[[رده:ادبیات تصوف]]
			[[رده:ادبیات فارسی]]
			[[رده:ادبیات قرون وسطی]]
			[[رده:خاورشناسی]]
			[[رده:آثار خیام]]
			[[رده:شعر قرون وسطی]]
			[[رده:شعرهای ۱۸۵۹ (میلادی)]]
			[[رده:شعرهای ۱۸۷۲ (میلادی)]]
			[[رده:شعرهای ۱۸۸۹ (میلادی)]]
			[[رده:فرهنگ ویکتوریایی]]
			[[رده:کتاب‌های ۱۸۵۹ (میلادی)]]
			[[رده:کتاب‌های سده ۱۱ (میلادی)]]
			[[رده:کتاب‌های فارسی]]
			[[رده:منظومه‌های فارسی]]

Shahroudi در ‏۲۹ اوت ۲۰۲۳، ساعت ۰۲:۴۱

2023-08-29T02:41:49Z

نمایش تغییرات

Shahroudi در ‏۲۹ اوت ۲۰۲۳، ساعت ۰۲:۲۹

2023-08-29T02:29:39Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۹ اوت ۲۰۲۳، ساعت ۰۲:۲۹
خط ۱:		خط ۱:
	شهرت خیام در غرب به عنوان شاعر، مرهون ادوارد فیتزجرالد انگلیسی است که با ترجمهٔ رباعیات وی به انگلیسی، خیام را به جهانیان شناساند.<ref>{{یادکرد وب\|کد زبان=en\|وبگاه=ALJAZEERA\|نشانی=https://www.aljazeera.com/features/2019/5/18/omar-khayyam-a-persian-astronomer-poet-and-scientist\|عنوان=Omar Khayyam: A Persian astronomer, poet and scientist}}</ref>با این حال در مجموعهٔ خود اشعاری از خیام آورده‌است که البته صادق هدایت معتقد است نسبت آن‌ها به خیام جایز نیست.<ref>هدایت، ''ترانه‌های خیام'' ۱۱</ref>		{{خیام (نوار کناری)}}شهرت خیام در غرب به عنوان شاعر، مرهون ادوارد فیتزجرالد انگلیسی است که با ترجمهٔ رباعیات وی به انگلیسی، خیام را به جهانیان شناساند.<ref>{{یادکرد وب\|کد زبان=en\|وبگاه=ALJAZEERA\|نشانی=https://www.aljazeera.com/features/2019/5/18/omar-khayyam-a-persian-astronomer-poet-and-scientist\|عنوان=Omar Khayyam: A Persian astronomer, poet and scientist}}</ref>با این حال در مجموعهٔ خود اشعاری از خیام آورده‌است که البته صادق هدایت معتقد است نسبت آن‌ها به خیام جایز نیست.<ref>هدایت، ''ترانه‌های خیام'' ۱۱</ref>

	تا پیش از تصحیحات علمی مجموعه‌هایی که با نام رباعیات خیام وجود داشت؛ مجموعه‌هایی مغشوش از آرای متناقض و افکار متضاد بود به‌طوری‌که به قول صادق هدایت «اگر یک نفر صد سال عمر کرده باشد و روزی دو مرتبه کیش و مسلک و عقیدهٔ خود را عوض کرده باشد قادر به گفتن چنین افکاری نخواهد بود.».<ref>هدایت ''ترانه‌های خیام'' ۹</ref> بی‌مبالاتی نسخه‌نویسان و اشتباه کاتبان همیشه در بررسی نسخه‌های خطی دیده می‌شود. اما در مورد خیام گاه اشعارش را به‌عمد تغییر داده‌اند تا آن را به مسلک تصوف نزدیک کنند.<ref>هدایت، ''ترانه‌های خیام''، ۲۲</ref> هدایت حتی می‌گوید یک علت مغشوش بودن رباعیات خیام این است که هر کس می‌خوارگی کرده‌است و رباعی‌ای گفته‌است از ترس تکفیر آن را به خیام نسبت داده‌است.<ref>هدایت ''ترانه‌های خیام'' ۲۲</ref> مشکل دیگری که وجود دارد این است که بسیاری به پیروی و تقلید از خیام رباعی سروده‌اند و رباعی ایشان بعدها در شمار رباعیات خیام آمده‌است.<ref>هدایت ''ترانه‌های خیام'' ۲۳</ref>~~[[پرونده:LeidenOmarKhayyam2017.jpg\|بندانگشتی\|ترجمه‌ای انگلیسی از اشعار خیام بر روی ساختمانی در دانشگاه لیدن، هلند]]~~		تا پیش از تصحیحات علمی مجموعه‌هایی که با نام رباعیات خیام وجود داشت؛ مجموعه‌هایی مغشوش از آرای متناقض و افکار متضاد بود به‌طوری‌که به قول صادق هدایت «اگر یک نفر صد سال عمر کرده باشد و روزی دو مرتبه کیش و مسلک و عقیدهٔ خود را عوض کرده باشد قادر به گفتن چنین افکاری نخواهد بود.».<ref>هدایت ''ترانه‌های خیام'' ۹</ref> بی‌مبالاتی نسخه‌نویسان و اشتباه کاتبان همیشه در بررسی نسخه‌های خطی دیده می‌شود. اما در مورد خیام گاه اشعارش را به‌عمد تغییر داده‌اند تا آن را به مسلک تصوف نزدیک کنند.<ref>هدایت، ''ترانه‌های خیام''، ۲۲</ref> هدایت حتی می‌گوید یک علت مغشوش بودن رباعیات خیام این است که هر کس می‌خوارگی کرده‌است و رباعی‌ای گفته‌است از ترس تکفیر آن را به خیام نسبت داده‌است.<ref>هدایت ''ترانه‌های خیام'' ۲۲</ref> مشکل دیگری که وجود دارد این است که بسیاری به پیروی و تقلید از خیام رباعی سروده‌اند و رباعی ایشان بعدها در شمار رباعیات خیام آمده‌است.<ref>هدایت ''ترانه‌های خیام'' ۲۳</ref>

			== منبع‌شناسی ==
			خیام زندگی‌اش را به عنوان ریاضیدان و فیلسوفی شهیر سپری کرد، در حالی‌که ادیبان هم‌دوره او از جمله [[نظامی عروضی]]، ابوالقاسم زمخشری، عبدالرحمان خازنی، سمرقندی و [[ابوالحسن بیهقی]]، از رباعیات او گزارشی را نقل نکرده‌اند.<ref>{{پک\|1=میرافضلی\|2=۱۳۷۵\|ک=دانشنامه جهان اسلام\|ف=خیام}}</ref> [[صادق هدایت]] در این باره معتقد است که خیام، اشعارش را از ترس «تعصب مردم زمان» پنهان کرده است و تنها در اختیار دوستانش قرار داده است تا چندین سال بعد از مرگش منتشر کنند.<ref>{{پک\|1=هدایت\|2=۱۳۴۲\|ک=ترانه‌های خیام\|ص=۱۲}}</ref> پیش از ترجمه اشعار منسوب به خیام توسط ادوارد فینز جرالد به زبان انگلیسی، خیام به عنوان شاعر در جهان ناشناخته بود اما پس از این ترجمه، در غرب و حتی در ایران، خیام به عنوان شاعری رباعی سرا شناخته شد.<ref>{{پک\|1=دهخدا\|2=۱۳۷۳\|ک=لغت‌نامه\|ص=۸۹۳۹\|ج=۶\|ف=خیام}}</ref><ref>{{پک\|1=حقیقت\|2=۱۳۸۹\|ک=دانشمندان ایران\|ص=۲۴۸}}</ref> رباعیات خیام به سرعت در فضای آن موقع جهان، که ملتهب از [[جنگ جهانی اول]] بود، مورد استقبال قرار گرفت.<ref>{{پک\|1=Aminrazavi\|2=۲۰۰۵\|ک=Wine of Wisdom\|زبان=en\|ص=۲}}</ref> از او به عنوان مشهورترین شاعر ایرانی در غرب یاد شده است.<ref>{{پک\|1=Mousavian\|2=Sumner\|3=Aminrazavi\|4=Brummelen\|5=2023\|ف=Umar Khayyam\|ک=The Stanford Encyclopedia of Philosophy\|زبان=en}}</ref>

			قدیمی‌ترین کتابی که در آن از خیام شاعر، یاد کرده، ''[[خریدة القصر]]'' از [[عمادالدین اصفهانی]] است. این کتاب به زبان عربی و در سال ۵۷۲ ه‍.ق یعنی نزدیک به ۵۰ سال پس از مرگ خیام نوشته شده است و در آن چهار بیت عربی منسوب به خیام گزارش شده است. [[فخر رازی]] نیز در رساله‌ای در تفسیر قرآن، یک رباعی فارسی از خیام گزارش کرده و به خیام نسبت داده است. به‌طور کلی در آثار منتشر شده تا قرن هشتم ه‍. ق، تنها ۱۲۰ رباعی یافت می‌شود که به خیام نسبت داده‌اند. از اوایل قرن نهم به بعد (۳۰۰ سال پس از درگذشت خیام)، آثار متعددی به عنوان دیوان‌های منسوب به خیام نوشته شدند.<ref>{{پک\|1=میرافضلی\|2=۱۳۷۵\|ک=دانشنامه جهان اسلام\|ف=خیام}}</ref>

			== انتساب رباعیات ==
			[[پرونده:033-Earth-could-not-answer-nor-the-Seas-that-mourn-q75-829x1159.jpg\|بندانگشتی\|پیرمردی با کلاه ایرانی در حال مطالعهٔ ''رباعیات عمر خیام'' زیر نور شمع، اثر آدالاید هنسکام]]
			به‌طور کلی در خصوص تعداد رباعیاتی که به‌طور واقعی توسط خیام سروده شده است، اختلاف نظر وجود دارد.<ref>{{پک\|1=جاهدپناه\|2=رضایی\|3=۱۳۹۶\|ک=نقد ادبی\|ف=سبک شناسی عروضی رباعیات خیام\|ص=۱۴۷}}</ref> حتی در راه شناخت رباعیات اصیل از غیر اصیل خیام، اختلاف وجود دارد و برخی با استناد به سبک رباعیات و دیگران با بررسی متن و محتوای رباعیات و گروهی نیز با استناد به زبان و و مضمون آنها، صحت انتساب رباعی به خیام را بررسی می‌کنند. در این بین، تعداد ۱۶ رباعی که در منابع بسیار کهن همچون ''مرصاد العباد''، ''تاریخ جهان‌گشای جوینی''، ''تاریخ گزیده'' و ''مونس الاحزان'' گزارش شده‌اند، به‌طور قطع به خیام متعلق دانسته شده است. با اضافه کردن منابع دیگری چون ''[[نزهة المجالس]]'' به این منابع، تعداد رباعی‌های قطعی به ۳۱ قطعه می‌رسد. با این همه، کسانی چون دشتی، شیوه محاسبه خاصی برای تشخیص رباعیات اصیل داشته‌اند و از میان این رباعیات، تعدادی را حذف کرده‌اند.<ref>{{پک\|1=فاضلی\|2=۱۳۸۷\|ک=پژوهش‌های ادبی\|ف=نظام فکری خیام\|ص=۶۸}}</ref> به عقیده دشتی، هرچه از عصر خیام فاصله گرفته می‌شود، منابعی که اشعار خیام را گزارش می‌کنند، بیشتر از مفاهیم می‌گساری و شراب‌خواری در ابیات استفاده شده است از این رو دشتی باور دارد که اشعاری که در آن از مفاهیم [[شراب]] و می استفاده شده است، همگی ساختگی هستند و نمی‌توان منسوب به خیام در نظر گرفت.<ref>{{پک\|1=فاضلی\|2=۱۳۸۷\|ک=پژوهش‌های ادبی\|ف=نظام فکری خیام\|ص=۸۵}}</ref> صادق هدایت اما در کتاب ''ترانه‌های خیام''، ۱۴۳ رباعی را به خیام نسبت می‌دهد.<ref>{{پک\|1=فاضلی\|2=۱۳۸۷\|ک=پژوهش‌های ادبی\|ف=نظام فکری خیام\|ص=۶۹}}</ref> در میان منابع، تا ۱۲۶۷ رباعی به خیام منسوب شده است.<ref>{{پک\|1=بیات\|2=۱۳۸۶\|ک=دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران\|ف=نگاهی خردورزانه به خیام\|ص=۱۶۴}}</ref>

			از نظر وزنی، بیش از ۹۵ درصد از رباعی‌های منسوب به خیام، در چهار وزن مشخص سروده شده‌اند. در نسخه فروغی از رباعیات خیام، ۷۱۲ بیت گزارش شده است که به خیام منسوب شده است.<ref>{{پک\|1=جاهدپناه\|2=رضایی\|3=۱۳۹۶\|ک=نقد ادبی\|ف=سبک شناسی عروضی رباعیات خیام\|ص=۱۶۷}}</ref> مضمون بیشتر رباعی‌های منسوب به او، شک و حیرت، توجه به مرگ و اغتنام عمر است.<ref>{{پک\|1=حقیقت\|2=۱۳۸۹\|ک=دانشمندان ایران\|ص=۲۵۰}}</ref>
	== تصحیح صادق هدایت ==		== تصحیح صادق هدایت ==
	نخستین تصحیح معتبر رباعیات خیام به دست [[صادق هدایت]] انجام گرفت. وی از نوجوانی دلبستهٔ خیام بود و تدوینی از رباعیات خیام صورت داده بود. بعدها در سال ۱۳۱۳ هجری خورشیدی آن را مفصل‌تر و علمی‌تر و با مقدمه‌ای طولانی با نام ''ترانه‌های خیام'' به چاپ رسانید. تصحیح معتبر بعدی به دست [[محمد علی فروغی]] در سال ۱۳۲۰ به انجام رسید. لازم است ذکر شود که اروپاییان نظیر ژوکوفسکی، فردریش روزن و کریستنسن دست به تصحیح رباعیات زده بودند اما منتقدان بعدی شیوهٔ تصحیح و حاصل کار ایشان را چندان معتبر ندانسته‌اند.<ref>برای نمونه نگاه کنید به فروغی ۲۶ و هدایت ''ترانه‌های خیام'' ۲۱</ref>		نخستین تصحیح معتبر رباعیات خیام به دست [[صادق هدایت]] انجام گرفت. وی از نوجوانی دلبستهٔ خیام بود و تدوینی از رباعیات خیام صورت داده بود. بعدها در سال ۱۳۱۳ هجری خورشیدی آن را مفصل‌تر و علمی‌تر و با مقدمه‌ای طولانی با نام ''ترانه‌های خیام'' به چاپ رسانید. تصحیح معتبر بعدی به دست [[محمد علی فروغی]] در سال ۱۳۲۰ به انجام رسید. لازم است ذکر شود که اروپاییان نظیر ژوکوفسکی، فردریش روزن و کریستنسن دست به تصحیح رباعیات زده بودند اما منتقدان بعدی شیوهٔ تصحیح و حاصل کار ایشان را چندان معتبر ندانسته‌اند.<ref>برای نمونه نگاه کنید به فروغی ۲۶ و هدایت ''ترانه‌های خیام'' ۲۱</ref>
خط ۱۴:		خط ۲۴:

	== مضمون اشعار و مشرب فلسفی خیام ==		== مضمون اشعار و مشرب فلسفی خیام ==
			[[پرونده:LeidenOmarKhayyam2017.jpg\|بندانگشتی\|ترجمه‌ای انگلیسی از اشعار خیام بر روی ساختمانی در دانشگاه لیدن، هلند]]
	صادق هدایت در ''ترانه‌های خیام'' دسته‌بندی کلی‌ای از مضامین رباعیات خیام ارائه می‌دهد و ذیل هر یک از عنوان‌های رباعی‌های مرتبط با موضوع را می‌آورد:{{Div col\|cols=۳}}		صادق هدایت در ''ترانه‌های خیام'' دسته‌بندی کلی‌ای از مضامین رباعیات خیام ارائه می‌دهد و ذیل هر یک از عنوان‌های رباعی‌های مرتبط با موضوع را می‌آورد:{{Div col\|cols=۳}}
	* راز آفرینش<ref>نمونه:		* راز آفرینش<ref>نمونه:
خط ۳۲:		خط ۴۳:
	«این قافلهٔ عمر عجب می‌گذرد/دریاب دمی که با طرب می‌گذرد/ساقی غم فردای حریفان چه خوری/پیش آر پیاله را که شب می‌گذرد»</ref>		«این قافلهٔ عمر عجب می‌گذرد/دریاب دمی که با طرب می‌گذرد/ساقی غم فردای حریفان چه خوری/پیش آر پیاله را که شب می‌گذرد»</ref>
	{{Div col end}}برخی فارسی شناسان بر این باورند که رباعیات خیام تازیانه‌ای بر زاهدان ریاکار است. «عبدالرضا مدرس زاده» قائم مقام انجمن بین‌المللی ترویج زبان و ادبیات فارسی اعتقاد دارد خیام در اشعارش بی‌اعتباری دنیا و ناپایداری هستی موقت انسان را در زندگی‌اش به تصویر می‌کشاند. زبان تند و تیز خیام در رباعیات، تازیانه‌ای بر زاهدان دروغین و ریاکار است.<ref>[http://irna.ir/fa/News/81611696/ رباعیات خیام تازیانه‌ای بر زاهدان ریاکار است].[خبرگزاری جمهوری اسلامی(ایرنا) http://irna.ir]</ref>		{{Div col end}}برخی فارسی شناسان بر این باورند که رباعیات خیام تازیانه‌ای بر زاهدان ریاکار است. «عبدالرضا مدرس زاده» قائم مقام انجمن بین‌المللی ترویج زبان و ادبیات فارسی اعتقاد دارد خیام در اشعارش بی‌اعتباری دنیا و ناپایداری هستی موقت انسان را در زندگی‌اش به تصویر می‌کشاند. زبان تند و تیز خیام در رباعیات، تازیانه‌ای بر زاهدان دروغین و ریاکار است.<ref>[http://irna.ir/fa/News/81611696/ رباعیات خیام تازیانه‌ای بر زاهدان ریاکار است].[خبرگزاری جمهوری اسلامی(ایرنا) http://irna.ir]</ref>

			== کتاب‌شناسی ==
			سعید نفیسی<ref>{{پک\|1=میرافضلی\|2=۱۳۷۵\|ک=دانشنامه جهان اسلام\|ف=خیام}}</ref> و صادق هدایت نخستین کسانی در ایران دانسته شده‌اند که برای تشخیص رباعیات اصیل خیام دست به کاری پژوهشی زده‌اند.<ref>{{پک\|حسام‌پور\|حسنلی\|۱۳۸۸\|ک=رویکردهای پنج‌گانه در خیام‌شناسی\|ص=۱۸۵}}</ref> هدایت دو اثر دربارهٔ خیام منتشر کرده است: مقالهٔ «مقدمه‌ای بر رباعیات خیام» در سال ۱۳۰۳ خورشیدی و کتاب ''ترانه‌های خیام'' در سال ۱۳۱۳ خورشیدی. تاکنون نوشته‌های گوناگونی دربارهٔ این دو نوشته، و نقش هدایت در خیام‌شناسی پدید آمده است.<ref>{{پک\|حسام‌پور\|حسنلی\|۱۳۸۸\|ک=رویکردهای پنج‌گانه در خیام‌شناسی\|ص=۱۸۶}}</ref> در سال ۱۳۲۱ شمسی [[محمدعلی فروغی]] و [[قاسم غنی]] کتاب ''رباعیات حکیم خیام نیشابوری'' را منتشر کردند که شامل پیش گفتاری نسبتاً طولانی است و در آن ۱۸۷ رباعی از میان رباعیات منسوب به خیام، اصیل تشخیص داده شده است.<ref>{{پک\|حسام‌پور\|حسنلی\|۱۳۸۸\|ک=رویکردهای پنج‌گانه در خیام‌شناسی\|ص=۱۸۸}}</ref> در این کتاب، دیدگاه کسانی که رباعیات خیام را دلیل کفر او دانسته‌اند نقد شده و بر دین‌داری و حیرت او در کار جهان و معمای هستی تأکید شده است.<ref>{{پک\|1=میرافضلی\|2=۱۳۷۵\|ک=دانشنامه جهان اسلام\|ف=خیام}}</ref><ref>{{پک\|حسام‌پور\|حسنلی\|۱۳۸۸\|ک=رویکردهای پنج‌گانه در خیام‌شناسی\|ص=۱۸۹}}</ref>

	== منابع ==		== منابع ==

Shahroudi: صفحه‌ای تازه حاوی «شهرت خیام در غرب به عنوان شاعر، مرهون ادوارد فیتزجرالد انگلیسی است که با ترجمهٔ رباعیات وی به انگلیسی، خیام را به جهانیان شناساند.{{یادکرد وب|کد زبان=en|وبگاه=ALJAZEERA|نشانی=https://www.aljazeera.com/features/2019/5/18/omar-khayyam-a-persian-astronomer-poet-and-scientist|عنوان=Omar Khayyam: A Pers...» ایجاد کرد

2023-08-17T05:59:42Z

صفحه‌ای تازه حاوی «شهرت خیام در غرب به عنوان شاعر، مرهون ادوارد فیتزجرالد انگلیسی است که با ترجمهٔ رباعیات وی به انگلیسی، خیام را به جهانیان شناساند.<ref>{{یادکرد وب|کد زبان=en|وبگاه=ALJAZEERA|نشانی=https://www.aljazeera.com/features/2019/5/18/omar-khayyam-a-persian-astronomer-poet-and-scientist|عنوان=Omar Khayyam: A Pers...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

شهرت خیام در غرب به عنوان شاعر، مرهون ادوارد فیتزجرالد انگلیسی است که با ترجمهٔ رباعیات وی به انگلیسی، خیام را به جهانیان شناساند.<ref>{{یادکرد وب|کد زبان=en|وبگاه=ALJAZEERA|نشانی=https://www.aljazeera.com/features/2019/5/18/omar-khayyam-a-persian-astronomer-poet-and-scientist|عنوان=Omar Khayyam: A Persian astronomer, poet and scientist}}</ref>با این حال در مجموعهٔ خود اشعاری از خیام آورده‌است که البته صادق هدایت معتقد است نسبت آن‌ها به خیام جایز نیست.<ref>هدایت، ''ترانه‌های خیام'' ۱۱</ref>

تا پیش از تصحیحات علمی مجموعه‌هایی که با نام رباعیات خیام وجود داشت؛ مجموعه‌هایی مغشوش از آرای متناقض و افکار متضاد بود به‌طوری‌که به قول صادق هدایت «اگر یک نفر صد سال عمر کرده باشد و روزی دو مرتبه کیش و مسلک و عقیدهٔ خود را عوض کرده باشد قادر به گفتن چنین افکاری نخواهد بود.».<ref>هدایت ''ترانه‌های خیام'' ۹</ref> بی‌مبالاتی نسخه‌نویسان و اشتباه کاتبان همیشه در بررسی نسخه‌های خطی دیده می‌شود. اما در مورد خیام گاه اشعارش را به‌عمد تغییر داده‌اند تا آن را به مسلک تصوف نزدیک کنند.<ref>هدایت، ''ترانه‌های خیام''، ۲۲</ref> هدایت حتی می‌گوید یک علت مغشوش بودن رباعیات خیام این است که هر کس می‌خوارگی کرده‌است و رباعی‌ای گفته‌است از ترس تکفیر آن را به خیام نسبت داده‌است.<ref>هدایت ''ترانه‌های خیام'' ۲۲</ref> مشکل دیگری که وجود دارد این است که بسیاری به پیروی و تقلید از خیام رباعی سروده‌اند و رباعی ایشان بعدها در شمار رباعیات خیام آمده‌است.<ref>هدایت ''ترانه‌های خیام'' ۲۳</ref>[[پرونده:LeidenOmarKhayyam2017.jpg|بندانگشتی|ترجمه‌ای انگلیسی از اشعار خیام بر روی ساختمانی در دانشگاه لیدن، هلند]]

== تصحیح صادق هدایت ==
نخستین تصحیح معتبر رباعیات خیام به دست [[صادق هدایت]] انجام گرفت. وی از نوجوانی دلبستهٔ خیام بود و تدوینی از رباعیات خیام صورت داده بود. بعدها در سال ۱۳۱۳ هجری خورشیدی آن را مفصل‌تر و علمی‌تر و با مقدمه‌ای طولانی با نام ''ترانه‌های خیام'' به چاپ رسانید. تصحیح معتبر بعدی به دست [[محمد علی فروغی]] در سال ۱۳۲۰ به انجام رسید. لازم است ذکر شود که اروپاییان نظیر ژوکوفسکی، فردریش روزن و کریستنسن دست به تصحیح رباعیات زده بودند اما منتقدان بعدی شیوهٔ تصحیح و حاصل کار ایشان را چندان معتبر ندانسته‌اند.<ref>برای نمونه نگاه کنید به فروغی ۲۶ و هدایت ''ترانه‌های خیام'' ۲۱</ref>

[[احمد شاملو]] روایتی از ۱۲۵ رباعی خیام در کتابی به نام ''ترانه‌ها روایت: احمد شاملو'' ارائه داده‌است.{{نیازمند منبع|date=آوریل ۲۰۲۲}}

{{شعر}}
{{ب|هرگز دل من ز علم محروم نشد|کم ماند ز اسرار که معلوم نشد}}
{{ب|هفتاد و دو سال فکر کردم شب و روز|معلومم شد که هیچ معلوم نشد}}
{{پایان شعر}}

== مضمون اشعار و مشرب فلسفی خیام ==
صادق هدایت در ''ترانه‌های خیام'' دسته‌بندی کلی‌ای از مضامین رباعیات خیام ارائه می‌دهد و ذیل هر یک از عنوان‌های رباعی‌های مرتبط با موضوع را می‌آورد:{{Div col|cols=۳}}
* راز آفرینش<ref>نمونه:
«از آمدنم نبود گردون را سود/وز رفتن من جاه و جلالش نفزود/وز هیچ‌کسی نیز دو گوشم نشنود/کاین آمدن و رفتنم از بهر چه بود»</ref>
* درد زندگی<ref>نمونه:
«گر آمدنم بمن بدی، نامدمی/ور نیز شدن بمن بدی، کی شدمی؟ /به زان نبدی کاندرین دیر خراب/نه آمدمی، نه شدمی، نه بدمی.» نسخهٔ فروغی کمی تفاوت دارد و با «گر آمدنم به خود بدی نامدمی» آغاز می‌شود.</ref>
* از ازل نوشته<ref>نمونه:
«بر لوح نشان بودنی‌ها بوده‌است/پیوسته قلم ز نیک و بد فرسوده‌است/در روز ازل هر آنچه بایست بداد/غم خوردن و کوشیدن ما بیهوده‌است»</ref>
* گردش دوران<ref>نمونه:
«یک‌چند به کودکی به استاد شدیم/یک‌چند ز استادی خود شاد شدیم/پایان سخن شنو که ما را چه رسید/از آب برآمدیم و چون باد شدیم.» در نسخهٔ فروغی «از خاک برآمدیم و بر باد شدیم»</ref>
* ذرات گردنده<ref>نمونه:
«این کوزه چو من عاشق زاری بوده‌است/در بند سر زلف نگاری بوده‌است/این دسته که بر گردن او می‌بینی/دستی‌است که بر گردن یاری بوده‌است</ref>
* هر چه باداباد<ref>نمونه:
«چون نیست مقام ما درین دهر مقیم/پس بی می و معشوق خطایی‌است عظیم/تا کی ز قدیم و محدث امیدم و بیم/ چون من رفتم جهان چه محدث چه قدیم»</ref>
* هیچ است<ref>نمونه:
«بنگر ز جهان چه رخت بربستم هیچ/وز حاصل عمر چیست در دستم هیچ/شمع طربم ولی چو بنشستم هیچ/من جام جمم ولی چو بشکستم هیچ»</ref>
* دم را دریابیم<ref>نمونه:
«این قافلهٔ عمر عجب می‌گذرد/دریاب دمی که با طرب می‌گذرد/ساقی غم فردای حریفان چه خوری/پیش آر پیاله را که شب می‌گذرد»</ref>
{{Div col end}}برخی فارسی شناسان بر این باورند که رباعیات خیام تازیانه‌ای بر زاهدان ریاکار است. «عبدالرضا مدرس زاده» قائم مقام انجمن بین‌المللی ترویج زبان و ادبیات فارسی اعتقاد دارد خیام در اشعارش بی‌اعتباری دنیا و ناپایداری هستی موقت انسان را در زندگی‌اش به تصویر می‌کشاند. زبان تند و تیز خیام در رباعیات، تازیانه‌ای بر زاهدان دروغین و ریاکار است.<ref>[http://irna.ir/fa/News/81611696/ رباعیات خیام تازیانه‌ای بر زاهدان ریاکار است].[خبرگزاری جمهوری اسلامی(ایرنا) http://irna.ir]</ref>

== منابع ==