سوره فاتحه - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Roshana در ‏۲۰ اوت ۲۰۲۶، ساعت ۰۸:۴۳

2026-08-20T08:43:53Z

Roshana در ‏۱۹ اوت ۲۰۲۶، ساعت ۱۸:۳۴

2026-08-19T18:34:38Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۹ اوت ۲۰۲۶، ساعت ۱۸:۳۴
خط ۶:		خط ۶:

	== تفسیر ==		== تفسیر ==
	آیه اول: [[ناصر مکارم شیرازی\|مکارم شیرازی]] از مفسران [[شیعه]] معتقد است که آغاز شدن تمام سوره‌های قرآن به غیر از [[سوره توبه]] با آیه «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» اشاره به این نکته است که اگر سرآغاز هر کاری و هر چیزی با نام خداوند باشد؛ آن کار باقی و پاینده می‌ماند. چنان‌که بر اساس [[روایتی]] از [[پیامبر اسلام]] هر کار مهمی که بدون نام خدا شروع شود؛ بی‌فرجام خواهد بود.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۱۳–۱۴\|ج=۱}}</ref> برطبق اعتقاد همه پیروان [[امامیه]] «بسم الله الرحمن الرحیم» یک آیه از [[سوره حمد]] و سوره‌های دیگر قرآن است و کسی که آن را در [[نماز\|نمازش]] نخواند، نماز وی باطل است؛ چه در [[نماز واجب]] و چه در نماز [[مستحب]] باشد. همچنین بلند خواندن این آیه در نمازهایی که باید بلند خواند واجب و در نمازهایی که باید آهسته خواند، مستحب است. همه این [[احکام]] نیز از نظر دانشمندان [[اهل سنت]] محل اختلاف است ولى جزء بودنش در [[سوره نمل]] مورد قبول همه گروه‌های مختلف از [[مذاهب]] [[اسلامی]] است. بنابراین کسی که این عبارت را آیه مستقل می‌داند، «[[آیه ۷ سوره حمد\|صراط الذین]]...» را تا آخر سوره یک آیه محسوب ~~می‌کند~~ اما کسی که آن را آیه مستقل نمی‌شمرد و آن را تنها برای [[تیمن]] و [[تبرک]] به زبان ~~می‌آورد؛~~ «صراط الذین انعمت علیهم» را یک آیه و بعدش را آیه دیگر به حساب می‌آورد. به گفته [[شیخ طبرسی\|طبرسی]] مفسر شیعی، از میان [[قراء]] ~~معروف~~ حمزه، یعقوب و یزیدی بین سوره‌ها با بسم الله فاصله قرار نمی‌دهند ولی سایر قراء در فاصله میان هر سوره با سوره دیگر (غیر از دو [[سوره انفال]] و [[سوره توبه\|توبه]]) بسم الله را می‌گویند.<ref>{{پک\|طبرسی\|۱۴۱۵\|ک=مجمع البیان فی تفسیر القرآن\|ص=۸۹\|ج=۱}}</ref> طبرسی در ''[[تفسیر مجمع البیان]]'' در تفسیر این آیه سه معنا را آورده است: استعانت و کمک خواستن از [[اسم خدا]]، استعانت از ذات او و شروع به نام بردن از وی. سپس مؤلف نظر سوم را درست‌تر و صحیح‌تر می‌داند. چراکه [[مسلمانان]] مأمور به شروع کارها با نام [[خداوند]] هستند؛ چنانکه در هنگام خوردن، آشامیدن و [[ذبح]] حیوان امر شده‌اند که نام [[خدا]] را ببرند.<ref>{{پک\|طبرسی\|۱۴۱۵\|ک=مجمع البیان فی تفسیر القرآن\|ص=۹۲-۹۳\|ج=۱}}</ref>		آیه اول: [[ناصر مکارم شیرازی\|مکارم شیرازی]] از مفسران [[شیعه]] معتقد است که آغاز شدن تمام سوره‌های قرآن به غیر از [[سوره توبه]] با آیه «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» اشاره به این نکته است که اگر سرآغاز هر کاری و هر چیزی با نام خداوند باشد؛ آن کار باقی و پاینده می‌ماند. چنان‌که بر اساس [[روایتی]] از [[پیامبر اسلام]] هر کار مهمی که بدون نام خدا شروع شود؛ بی‌فرجام خواهد بود.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۱۳–۱۴\|ج=۱}}</ref> برطبق اعتقاد همه پیروان [[امامیه]] «بسم الله الرحمن الرحیم» یک آیه از [[سوره حمد]] و سوره‌های دیگر قرآن است و کسی که آن را در [[نماز\|نمازش]] نخواند، نماز وی باطل است؛ چه در [[نماز واجب]] و چه در نماز [[مستحب]] باشد. همچنین بلند خواندن این آیه در نمازهایی که باید بلند خواند واجب و در نمازهایی که باید آهسته خواند، مستحب است. همه این [[احکام]] نیز از نظر دانشمندان [[اهل سنت]] محل اختلاف است ولى جزء بودنش در [[سوره نمل]] مورد قبول همه گروه‌های مختلف از [[مذاهب]] [[اسلامی]] است. بنابراین کسی که این عبارت را آیه مستقل می‌داند، «[[آیه ۷ سوره حمد\|صراط الذین]]...» را تا آخر سوره یک آیه محسوب می‌کند؛ اما کسی که آن را آیه مستقل نمی‌شمرد و آن را تنها برای [[تیمن]] و [[تبرک]] به زبان می‌آورد، «صراط الذین انعمت علیهم» را یک آیه و بعدش را آیه دیگر به حساب می‌آورد. به گفته [[شیخ طبرسی\|طبرسی]] مفسر شیعی، از میان [[قراء]] معروف؛ حمزه، یعقوب و یزیدی بین سوره‌ها با بسم الله فاصله قرار نمی‌دهند ولی سایر قراء در فاصله میان هر سوره با سوره دیگر (غیر از دو [[سوره انفال]] و [[سوره توبه\|توبه]]) بسم الله را می‌گویند.<ref>{{پک\|طبرسی\|۱۴۱۵\|ک=مجمع البیان فی تفسیر القرآن\|ص=۸۹\|ج=۱}}</ref> طبرسی در ''[[تفسیر مجمع البیان]]'' در [[تفسیر قرآن\|تفسیر]] این آیه سه معنا را آورده است: استعانت و کمک خواستن از [[اسم خدا]]، استعانت از ذات او و شروع به نام بردن از وی. سپس مؤلف نظر سوم را درست‌تر و صحیح‌تر می‌داند. چراکه [[مسلمانان]] مأمور به شروع کارها با نام [[خداوند]] هستند؛ چنانکه در هنگام خوردن، آشامیدن و [[ذبح]] حیوان امر شده‌اند که نام [[خدا]] را ببرند.<ref>{{پک\|طبرسی\|۱۴۱۵\|ک=مجمع البیان فی تفسیر القرآن\|ص=۹۲-۹۳\|ج=۱}}</ref>

	آیه دوم و سوم: اولین وظیفه بندگان نسبت به خدا [[حمد]] و [[سپاس]] اوست و بر طبق [[آیات قرآن]] باید ابتدا و پایان هر کار با حمد الهی همراه باشد. این آیه به هر سه جنبه [[توحید]] (ذات، صفات و افعال) اشاره دارد.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۲۸–۲۹\|ج=۱}}</ref> کلمه حمد در معنایش نزدیک به دو مفهوم [[مدح]] و [[شکر]] است و کلمات [[ذم]]، [[هجا]] و [[کفران نعمت\|کفران]] در مقابل این سه واژه هستند. در حمد لازم نیست که در برابر [[نعمت]] باشد ولی شکر حتما در مقابل نعمت و نیکی است.<ref>{{پک\|طبرسی\|۱۴۱۵\|ک=مجمع البیان فی تفسیر القرآن\|ص=۹۳\|ج=۱}}</ref> «ربّ» در زبان عربی به معنی مالک و پرورش دهنده است. بنابه روایتی از [[علی بن ابی‌طالب]] امام اول شیعیان، «عالَمین» در عبارت «رَبِّ الْعالَمِینَ» دربرگیرنده تمام مخلوقات و موجودات (اعم از جاندار و بی‌جان) است.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۲۸–۲۹\|ج=۱}}</ref> تکرار صفات [[رحمن\|رحمانیت]] و [[رحیم\|رحیمیت]] پروردگار پس از اشاره در آیه اول و آمدن آنها بعد از عبارت «ربّ العالمین» در آیه سوم، بدین جهت است که رفتار با بندگان خدا باید توأم با رأفت و مهربانی باشد.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۳۷\|ج=۱}}</ref> طبرسی دلیل تقدم واژه «الرحمن» بر «الرحیم» در آیه سوم را این دانسته است که «[[رحمن]]» فقط به [[خداوند]] گفته شده و مانند [[اسم علم]] یا اسم شخص است. اما «[[رحیم]]» درباره غیر خدا نیز استفاده می‌شود. برخی از [[تابعین]] در تفاوت معنای «رحمن» و «رحیم» آورده‌اند که «رحمن» یعنی مهربان نسبت به همه مردم اعم از [[مؤمن]] و [[کافر]]، اما «رحیم» یعنی مهربان نسبت به [[مؤمنان]] است به ویژه در [[آخرت]].<ref>{{پک\|طبرسی\|۱۴۱۵\|ک=مجمع البیان فی تفسیر القرآن\|ص=۹۳\|ج=۱}}</ref>		آیه دوم و سوم: اولین وظیفه بندگان نسبت به خدا [[حمد]] و [[سپاس]] اوست و بر طبق [[آیات قرآن]] باید ابتدا و پایان هر کار با حمد الهی همراه باشد. این آیه به هر سه جنبه [[توحید]] (ذات، صفات و افعال) اشاره دارد.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۲۸–۲۹\|ج=۱}}</ref> کلمه حمد در معنایش نزدیک به دو مفهوم [[مدح]] و [[شکر]] است و کلمات [[ذم]]، [[هجا]] و [[کفران نعمت\|کفران]] در مقابل این سه واژه هستند. در حمد لازم نیست که در برابر [[نعمت]] باشد ولی شکر حتما در مقابل نعمت و نیکی است.<ref>{{پک\|طبرسی\|۱۴۱۵\|ک=مجمع البیان فی تفسیر القرآن\|ص=۹۴\|ج=۱}}</ref> «ربّ» در زبان عربی به معنی مالک و پرورش دهنده است. بنابه روایتی از [[علی بن ابی‌طالب]] امام اول شیعیان، «عالَمین» در عبارت «رَبِّ الْعالَمِینَ» دربرگیرنده تمام مخلوقات و موجودات (اعم از جاندار و بی‌جان) است.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۲۸–۲۹\|ج=۱}}</ref> تکرار صفات [[رحمن\|رحمانیت]] و [[رحیم\|رحیمیت]] پروردگار پس از اشاره در آیه اول و آمدن آنها بعد از عبارت «ربّ العالمین» در آیه سوم، بدین جهت است که رفتار با بندگان خدا باید توأم با رأفت و مهربانی باشد.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۳۷\|ج=۱}}</ref> طبرسی دلیل تقدم واژه «الرحمن» بر «الرحیم» در آیه سوم را این دانسته است که «[[رحمن]]» فقط به [[خداوند]] گفته شده و مانند [[اسم علم]] یا اسم شخص است. اما «[[رحیم]]» درباره غیر خدا نیز استفاده می‌شود. برخی از [[تابعین]] در تفاوت معنای «رحمن» و «رحیم» آورده‌اند که «رحمن» یعنی مهربان نسبت به همه مردم اعم از [[مؤمن]] و [[کافر]]، اما «رحیم» یعنی مهربان نسبت به [[مؤمنان]] است به ویژه در [[آخرت]].<ref>{{پک\|طبرسی\|۱۴۱۵\|ک=مجمع البیان فی تفسیر القرآن\|ص=۹۳\|ج=۱}}</ref>

	آیه چهارم: این آیه با اشاره به [[معاد]] دومین اصل [[اسلام]] و مالکیت خداوند در [[روز جزا]]، به مبارزه با انکار [[مشرکان]] و منکران [[روز قیامت]] پرداخته و به سوالات آنان پاسخ داده است. در روایت آمده است که هر گاه [[علی بن الحسین]] امام چهارم [[شیعیان]]، به آیه «مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ» می‌رسید، آن قدر آن را تکرار می‌کرد که نزدیک بود [[روح]] از بدنش پرواز کند.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۳۸–۴۱\|ج=۱}}</ref>		آیه چهارم: این آیه با اشاره به [[معاد]] دومین اصل [[اسلام]] و مالکیت خداوند در [[روز جزا]]، به مبارزه با انکار [[مشرکان]] و منکران [[روز قیامت]] پرداخته و به سوالات آنان پاسخ داده است. در [[روایت]] آمده است که هر گاه [[علی بن الحسین]] امام چهارم [[شیعیان]]، به آیه «مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ» می‌رسید، آن قدر آن را تکرار می‌کرد که نزدیک بود [[روح]] از بدنش پرواز کند.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۳۸–۴۱\|ج=۱}}</ref> در لغت «ملک» به معنای پادشاه و «مالک» به کسی گفته شده که توانایی و حق تصرف در اموالش را به هر صورتی که بخواهد دارد و کسی نمی‌تواند از او جلوگیری کند.<ref>{{پک\|طبرسی\|۱۴۱۵\|ک=مجمع البیان فی تفسیر القرآن\|ص=۹۸\|ج=۱}}</ref> طبرسی در باره معنای «دین» به سه معنا اشاره دارد و چنین آورده است: «۱. جزا و پاداش، ۲. حساب، ۳. طاعت و پیروی که در اینجا به معنی پاداش و حساب است به قرینه [[آیات]] دیگر قرآن. به گفته طبرسی با وجود اینکه خداوند مالک همه عوالم است، به جهت عظمت و اهمیت روز قیامت است که در این آیه به مالکیت او در آن روز تأکید و اشاره شده است. علاوه بر آنکه این آیه بر اثبات معاد و لزوم ترس و امید از آن دلالت دارد. چراکه تصور آخرت، خوف و رجاء را در انسان پدید آورده و بیدار می‌سازد.<ref>{{پک\|طبرسی\|۱۴۱۵\|ک=مجمع البیان فی تفسیر القرآن\|ص=۱۰۰\|ج=۱}}</ref>

	آیه پنجم: در این آیه موضوع سخن با تغییر لحن آن، از [[توحید]] ذات و صفات به حوزه [[توحید افعالی]] وارد می‌شود. او پس از تعریف و توضیح توحید افعالی، نتیجه اعتقاد به آن را متکی شدن انسان به [[الله]] می‌داند که انسان موحد با این باور، الله را تنها موجود قادر و بزرگ‌مرتبه‌ای می‌یابد که قدرتش زوال‌ناپذیر و دائمی است؛ بنابراین تنها در امورش از او کمک می‌خواهد و امیدی به غیر او نخواهد داشت.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۴۲–۴۵\|ج=۱}}</ref>		آیه پنجم: در این آیه موضوع سخن با تغییر لحن آن، از [[توحید]] ذات و صفات به حوزه [[توحید افعالی]] وارد می‌شود. مکارم در کتاب تفسیرش، پس از تعریف و توضیح در مورد توحید افعالی، نتیجه اعتقاد به آن را متکی شدن انسان به [[الله]] می‌داند که انسان موحد با این باور، الله را تنها موجود قادر و بزرگ‌مرتبه‌ای می‌یابد که قدرتش زوال‌ناپذیر و دائمی است؛ بنابراین تنها در امورش از او کمک می‌خواهد و امیدی به غیر او نخواهد داشت.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۴۲–۴۵\|ج=۱}}</ref> «[[عبادت]]» در لغت ذلت و خواری است و به [[برده‌داری\|برده]] و [[بنده]] «عبد» گفته می‌شود به خاطر ذلت و رام بودنش در برابر صاحب و مالک خویش.<ref>{{پک\|طبرسی\|۱۴۱۵\|ک=مجمع البیان فی تفسیر القرآن\|ص=۱۰۰\|ج=۱}}</ref> در [[روایتی]] از [[رسول خدا]] آمده است که «ایاک نعبد» بیان [[خلوص]] در عبادت خداوند است و «ایاک نستعین» بالاترین و بهترین چیزی است از حاجات و درخواست‌هایی که بندگان از خداوند می‌خواهند.<ref>{{پک\|طبرسی\|۱۴۱۵\|ک=مجمع البیان فی تفسیر القرآن\|ص=۱۰۹\|ج=۱}}</ref>

			آیه ششم: در این آیه انسان مؤمن [[موحد]]، [[هدایت]] به «[[صراط مستقیم]]» را از خداوند درخواست می‌کند. بنابه نظر مکارم، «صراط مستقیم» همان آیین [[یکتاپرستی]] و [[دین]] [[حق]] است. براساس [[روایات]] اسلامی، مصادیق مختلفی برای «صراط مستقیم» عنوان شده که همه به یک اصل برمی‌گردد. بر طبق [[روایتی]] از [[پیامبر اسلام]]، منظور از آن، راه [[پیامبر\|پیامبران]] و کسانی‌ است که به آنها نعمت داده شده و همچنین راه و شناخت [[امام]] نیز از این مصادیق دانسته شده است.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۴۵–۵۱\|ج=۱}}</ref> طبرسی در مورد معنای «اهدنا» سه وجه را بیان کرده است. نخست) پایداری بر دین حق؛ «یعنی: ما را بر دین حق ثابت قدم و پایدار کن.» دوم) پاداش و جزاء؛ «یعنی: به ما پاداش راه راست و دین حق را عنایت کن.» سوم) برای آینده؛ «یعنی: ما را در آینده عمرمان به راه راست هدایت فرما همانگونه که در گذشته هدایت کردی.» او در ادامه می‌نویسد: «گاهی ممکن است [[دعا]] برای چیزی باشد که حاصل است. همچنین خود خواستن و دعا عبادت و جدایی از خلق به سوی خالق است و نیز ممکن است که در این دعا و خواستن مصلحت و فایده دیگری نیز نهفته باشد.»<ref>{{پک\|طبرسی\|۱۴۱۵\|ک=مجمع البیان فی تفسیر القرآن\|ص=۱۰۴\|ج=۱}}</ref> طبرسی در نحوه [[قرائت قرآن\|قرائت]] آیات سوره حمد از قول [[ابوالصلاح حلبی\|حلبی]] آورده است که او نقل می‌کند: «[[جعفر بن محمد الصادق]] امام ششم شیعیان، آیه سوم را به صورت «ملک یوم الدین» و این آیه را به شکل «اهدنا صراط المستقیم» می‌خوانده و معتقد بوده است: منظور از «صراط المستقیم» [[علی بن ابی‌طالب]] است.»<ref>{{پک\|طبرسی\|۱۴۱۵\|ک=مجمع البیان فی تفسیر القرآن\|ص=۱۰۹\|ج=۱}}</ref>

			آیه هفتم: در این آیه خداوند با معرفی دو راه انحرافی، به انسان‌های موحد فرمان می‌دهد که هدایت به راه [[پیامبر\|پیامبران]] و نیکوکاران را از او بخواهند و از راه «ضالّین» و «مغضوب علیهم» دوری کنند. براساس استفاده این دو کلمه در قرآن؛ منظور از «ضالّین» گمراهان عادی و «مغضوبِ علیهم» گمراهان لجوج و [[منافق]] می‌باشد.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۵۲–۵۶\|ج=۱}}</ref> این آیه به بیان و توضیح «صراط مستقیم» پرداخته و آن را راه کسانی دانسته که خداوند بر آنان نعمت بخشیده است. برطبق متن [[آیه ۶۹ سوره نساء]] منظور از این افراد، چهار گروه [[پیامبران]]، [[صدیقان]]، [[شهیدان]] و [[صالحین]] هستند. کلمه «نعمت» در لغت به معنای زیادت و مبالغه است و در اینجا صراحتا «صراط مستقیم» به عنوان نعمت معرفی نشده اما پس از آنکه قرآن، آن را به راه کسانی که مورد نعمت قرار گرفته‌اند؛ معرفی می‌کند، روشن می‌شود که خود آن (صراط مستقیم) نعمت الهی است. «غیر المغضوب علیهم» از نظر همه [[مفسران]] [[یهود]] است؛ بنابه دلالت [[آیه ۶۰ سوره مائده\|آیه ۶۰ سوره مائده.]] منظور از «الضالین» نیز گمراهان [[نصاری]] و [[مسیحیان]] است؛ بنابر [[آیه ۷۷ سوره مائده]]. این مطلب در روایتی از [[جعفر صادق\|جعفر بن محمد]] نیز به همین ترتیب بیان شده که وی گروه اول را یهود و گروه دوم را نصارا دانسته است. [[جمیل بن دراج\|جمیل]] و [[فضیل بن یسار\|فضیل]] از رجال و [[راویان]] [[حدیث]] شیعه، دو روایتی دیگر از او، به این مضمون آورده‌اند که «جعفر بن محمد گفت: هرگاه مشغول به خواندن [[نماز جماعت]] بودی و [[امام جماعت]]، قرائت سوره حمد را تمام کرد. بگو: «الحمد للّه رب العالمین.»<ref>{{پک\|طبرسی\|۱۴۱۵\|ک=مجمع البیان فی تفسیر القرآن\|ص=۱۰۸-۱۰۹\|ج=۱}}</ref>

	== دیدگاه تاریخی-انتقادی ==		== دیدگاه تاریخی-انتقادی ==

Roshana در ‏۱۹ اوت ۲۰۲۶، ساعت ۱۱:۴۷

2026-08-19T11:47:40Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۹ اوت ۲۰۲۶، ساعت ۱۱:۴۷
خط ۶:		خط ۶:

	== تفسیر ==		== تفسیر ==
	آیه اول: [[ناصر مکارم شیرازی\|مکارم شیرازی]] از مفسران [[شیعه]] معتقد است که آغاز شدن تمام سوره‌های قرآن به غیر از [[سوره توبه]] با آیه «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» اشاره به این نکته است که اگر سرآغاز هر کاری و هر چیزی با نام خداوند باشد؛ آن کار باقی و پاینده می‌ماند. چنان‌که بر اساس [[روایتی]] از [[پیامبر اسلام]] هر کار مهمی که بدون نام خدا شروع شود؛ بی‌فرجام خواهد بود.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۱۳–۱۴\|ج=۱}}</ref>		آیه اول: [[ناصر مکارم شیرازی\|مکارم شیرازی]] از مفسران [[شیعه]] معتقد است که آغاز شدن تمام سوره‌های قرآن به غیر از [[سوره توبه]] با آیه «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» اشاره به این نکته است که اگر سرآغاز هر کاری و هر چیزی با نام خداوند باشد؛ آن کار باقی و پاینده می‌ماند. چنان‌که بر اساس [[روایتی]] از [[پیامبر اسلام]] هر کار مهمی که بدون نام خدا شروع شود؛ بی‌فرجام خواهد بود.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۱۳–۱۴\|ج=۱}}</ref> برطبق اعتقاد همه پیروان [[امامیه]] «بسم الله الرحمن الرحیم» یک آیه از [[سوره حمد]] و سوره‌های دیگر قرآن است و کسی که آن را در [[نماز\|نمازش]] نخواند، نماز وی باطل است؛ چه در [[نماز واجب]] و چه در نماز [[مستحب]] باشد. همچنین بلند خواندن این آیه در نمازهایی که باید بلند خواند واجب و در نمازهایی که باید آهسته خواند، مستحب است. همه این [[احکام]] نیز از نظر دانشمندان [[اهل سنت]] محل اختلاف است ولى جزء بودنش در [[سوره نمل]] مورد قبول همه گروه‌های مختلف از [[مذاهب]] [[اسلامی]] است. بنابراین کسی که این عبارت را آیه مستقل می‌داند، «[[آیه ۷ سوره حمد\|صراط الذین]]...» را تا آخر سوره یک آیه محسوب می‌کند اما کسی که آن را آیه مستقل نمی‌شمرد و آن را تنها برای [[تیمن]] و [[تبرک]] به زبان می‌آورد؛ «صراط الذین انعمت علیهم» را یک آیه و بعدش را آیه دیگر به حساب می‌آورد. به گفته [[شیخ طبرسی\|طبرسی]] مفسر شیعی، از میان [[قراء]] معروف حمزه، یعقوب و یزیدی بین سوره‌ها با بسم الله فاصله قرار نمی‌دهند ولی سایر قراء در فاصله میان هر سوره با سوره دیگر (غیر از دو [[سوره انفال]] و [[سوره توبه\|توبه]]) بسم الله را می‌گویند.<ref>{{پک\|طبرسی\|۱۴۱۵\|ک=مجمع البیان فی تفسیر القرآن\|ص=۸۹\|ج=۱}}</ref> طبرسی در ''[[تفسیر مجمع البیان]]'' در تفسیر این آیه سه معنا را آورده است: استعانت و کمک خواستن از [[اسم خدا]]، استعانت از ذات او و شروع به نام بردن از وی. سپس مؤلف نظر سوم را درست‌تر و صحیح‌تر می‌داند. چراکه [[مسلمانان]] مأمور به شروع کارها با نام [[خداوند]] هستند؛ چنانکه در هنگام خوردن، آشامیدن و [[ذبح]] حیوان امر شده‌اند که نام [[خدا]] را ببرند.<ref>{{پک\|طبرسی\|۱۴۱۵\|ک=مجمع البیان فی تفسیر القرآن\|ص=۹۲-۹۳\|ج=۱}}</ref>

	آیه دوم و سوم: اولین وظیفه بندگان نسبت به خدا [[حمد]] و [[سپاس]] اوست و بر طبق [[آیات قرآن]] باید ابتدا و پایان هر کار با حمد الهی همراه باشد. این آیه به هر سه جنبه [[توحید]] (ذات، صفات و افعال) اشاره دارد. «ربّ» در زبان عربی به معنی مالک و پرورش دهنده است. بنابه روایتی از [[علی بن ابی‌طالب]] امام اول شیعیان، «عالَمین» در عبارت «رَبِّ الْعالَمِینَ» دربرگیرنده تمام مخلوقات و موجودات (اعم از جاندار و بی‌جان) است.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۲۸–۲۹\|ج=۱}}</ref> تکرار صفات [[رحمن\|رحمانیت]] و [[رحیم\|رحیمیت]] پروردگار پس از اشاره در آیه اول و آمدن آنها بعد از عبارت «ربّ العالمین» در ~~این آیه،~~ بدین جهت است که رفتار با بندگان خدا باید توأم با رأفت و مهربانی باشد.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۳۷\|ج=۱}}</ref>		آیه دوم و سوم: اولین وظیفه بندگان نسبت به خدا [[حمد]] و [[سپاس]] اوست و بر طبق [[آیات قرآن]] باید ابتدا و پایان هر کار با حمد الهی همراه باشد. این آیه به هر سه جنبه [[توحید]] (ذات، صفات و افعال) اشاره دارد.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۲۸–۲۹\|ج=۱}}</ref> کلمه حمد در معنایش نزدیک به دو مفهوم [[مدح]] و [[شکر]] است و کلمات [[ذم]]، [[هجا]] و [[کفران نعمت\|کفران]] در مقابل این سه واژه هستند. در حمد لازم نیست که در برابر [[نعمت]] باشد ولی شکر حتما در مقابل نعمت و نیکی است.<ref>{{پک\|طبرسی\|۱۴۱۵\|ک=مجمع البیان فی تفسیر القرآن\|ص=۹۳\|ج=۱}}</ref> «ربّ» در زبان عربی به معنی مالک و پرورش دهنده است. بنابه روایتی از [[علی بن ابی‌طالب]] امام اول شیعیان، «عالَمین» در عبارت «رَبِّ الْعالَمِینَ» دربرگیرنده تمام مخلوقات و موجودات (اعم از جاندار و بی‌جان) است.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۲۸–۲۹\|ج=۱}}</ref> تکرار صفات [[رحمن\|رحمانیت]] و [[رحیم\|رحیمیت]] پروردگار پس از اشاره در آیه اول و آمدن آنها بعد از عبارت «ربّ العالمین» در آیه سوم، بدین جهت است که رفتار با بندگان خدا باید توأم با رأفت و مهربانی باشد.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۳۷\|ج=۱}}</ref> طبرسی دلیل تقدم واژه «الرحمن» بر «الرحیم» در آیه سوم را این دانسته است که «[[رحمن]]» فقط به [[خداوند]] گفته شده و مانند [[اسم علم]] یا اسم شخص است. اما «[[رحیم]]» درباره غیر خدا نیز استفاده می‌شود. برخی از [[تابعین]] در تفاوت معنای «رحمن» و «رحیم» آورده‌اند که «رحمن» یعنی مهربان نسبت به همه مردم اعم از [[مؤمن]] و [[کافر]]، اما «رحیم» یعنی مهربان نسبت به [[مؤمنان]] است به ویژه در [[آخرت]].<ref>{{پک\|طبرسی\|۱۴۱۵\|ک=مجمع البیان فی تفسیر القرآن\|ص=۹۳\|ج=۱}}</ref>

			آیه چهارم: این آیه با اشاره به [[معاد]] دومین اصل [[اسلام]] و مالکیت خداوند در [[روز جزا]]، به مبارزه با انکار [[مشرکان]] و منکران [[روز قیامت]] پرداخته و به سوالات آنان پاسخ داده است. در روایت آمده است که هر گاه [[علی بن الحسین]] امام چهارم [[شیعیان]]، به آیه «مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ» می‌رسید، آن قدر آن را تکرار می‌کرد که نزدیک بود [[روح]] از بدنش پرواز کند.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۳۸–۴۱\|ج=۱}}</ref>

			آیه پنجم: در این آیه موضوع سخن با تغییر لحن آن، از [[توحید]] ذات و صفات به حوزه [[توحید افعالی]] وارد می‌شود. او پس از تعریف و توضیح توحید افعالی، نتیجه اعتقاد به آن را متکی شدن انسان به [[الله]] می‌داند که انسان موحد با این باور، الله را تنها موجود قادر و بزرگ‌مرتبه‌ای می‌یابد که قدرتش زوال‌ناپذیر و دائمی است؛ بنابراین تنها در امورش از او کمک می‌خواهد و امیدی به غیر او نخواهد داشت.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۴۲–۴۵\|ج=۱}}</ref>

	== دیدگاه تاریخی-انتقادی ==		== دیدگاه تاریخی-انتقادی ==
خط ۲۹:		خط ۳۳:
	{{چپ چین}}* {{Cite book\|نام1=Gabriel Said\|نام خانوادگی1=Reynolds\|عنوان=The Qur'ān and the Bible: Text and Commentary\|ناشر=Yale University Press\|سال=2018}}{{پایان چپ‌چین}}		{{چپ چین}}* {{Cite book\|نام1=Gabriel Said\|نام خانوادگی1=Reynolds\|عنوان=The Qur'ān and the Bible: Text and Commentary\|ناشر=Yale University Press\|سال=2018}}{{پایان چپ‌چین}}
	* {{یادکرد دانشنامه\|نام خانوادگی=دفتر تبلیغات اسلامی\|نام=\|پیوند نویسنده=دفتر تبلیغات اسلامی\|ویراستار=\|مقاله=اسامی سوره حمد\|دانشنامه=فرهنگنامه علوم قرآن\|عنوان جلد=فرهنگنامه علوم قرآن\|سال=۱۳۹۰\|ناشر=دفتر تبلیغات اسلامی\|مکان=تهران\|پیوند مدخل=https://lib.eshia.ir/26683/1/789}}		* {{یادکرد دانشنامه\|نام خانوادگی=دفتر تبلیغات اسلامی\|نام=\|پیوند نویسنده=دفتر تبلیغات اسلامی\|ویراستار=\|مقاله=اسامی سوره حمد\|دانشنامه=فرهنگنامه علوم قرآن\|عنوان جلد=فرهنگنامه علوم قرآن\|سال=۱۳۹۰\|ناشر=دفتر تبلیغات اسلامی\|مکان=تهران\|پیوند مدخل=https://lib.eshia.ir/26683/1/789}}
			* {{یادکرد کتاب\|نام خانوادگی=طبرسی\|نام=فضل بن حسن\|پیوند نویسنده=فضل بن حسن طبرسی\|عنوان=مجمع البیان فی تفسیر القرآن\|سال=۱۴۱۵\|ناشر=دارالمعرفة\|مکان=تهران\|زبان=عربی\|پیوند=https://lib.eshia.ir/86854/1/85}}
	* {{یادکرد کتاب\|نام خانوادگی=مکارم شیرازی\|نام=ناصر\|پیوند نویسنده=ناصر مکارم شیرازی\|عنوان=تفسیر نمونه\|سال=۱۳۷۴\|ناشر=دارالکتب اسلامیه\|مکان=تهران\|زبان=فارسی\|پیوند=http://lib.eshia.ir/50082/1/0}}		* {{یادکرد کتاب\|نام خانوادگی=مکارم شیرازی\|نام=ناصر\|پیوند نویسنده=ناصر مکارم شیرازی\|عنوان=تفسیر نمونه\|سال=۱۳۷۴\|ناشر=دارالکتب اسلامیه\|مکان=تهران\|زبان=فارسی\|پیوند=http://lib.eshia.ir/50082/1/0}}

	{{درجه‌بندی\|نیازمند پیوند=خیر\|نیازمند رده=خیر\|نیازمند جعبه اطلاعات=خیر\|نیازمند تصویر=خیر\|نیازمند استانداردسازی=خیر\|نیازمند ویراستاری=خیر\|مقابله نشده با دانشنامه‌ها=تاحدودی\|تاریخ خوبیدگی=\|تاریخ برگزیدگی=\|توضیحات=}}		{{درجه‌بندی\|نیازمند پیوند=خیر\|نیازمند رده=خیر\|نیازمند جعبه اطلاعات=خیر\|نیازمند تصویر=خیر\|نیازمند استانداردسازی=خیر\|نیازمند ویراستاری=خیر\|مقابله نشده با دانشنامه‌ها=تاحدودی\|تاریخ خوبیدگی=\|تاریخ برگزیدگی=\|توضیحات=}}{{ناوبری آیات}}
	{{ناوبری آیات}}
	{{قرآن}}		{{قرآن}}
	{{مباحث اسلام}}		{{مباحث اسلام}}

Roshana در ‏۸ اوت ۲۰۲۶، ساعت ۲۰:۲۰

2026-08-08T20:20:49Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۸ اوت ۲۰۲۶، ساعت ۲۰:۲۰
خط ۴:		خط ۴:
	== نام‌ها ==		== نام‌ها ==
	نام مشهور سوره، «حمد» به معنای ثنا و ستایش است. علاوه بر این اسم، نام‌های بسیاری برای آن در منابع [[اسلامی]] گزارش شده است. براساس آنچه که در [[فرهنگ‌نامه علوم قرآن]] آمده؛ تعداد ۲۸ اسم برایش عنوان کرده‌اند. این نام‌ها عبارتند از: اساس، استعانت، استقامت، ام‌الکتاب و ام‌القرآن، انعام، تفویض، تعلیم مسأله، ثناء، حمد اولی، حمد قصری، دعا، راقیه، سبع‌المثانی، سؤال، شافی و شفاء، شکر، صلات، فاتحةالکتاب یا فاتحةالقرآن، قرآن عظیم، کافیه، کنز، لازمه، مناجات، نور، وافیه و هدایت. این فرهنگ‌نامه از میان این اسامی، «فاتحه» را از ماده «فتح» به معنای گشایش و گشودن و «فاتحه» را به معنی گشاینده و آغازگر دانسته و برای علت نام‌گذاری سوره به «فاتحةالکتاب» وجوهی را بیان کرده است. از این وجوه می‌توان به آغاز شدن قرآن و آموزش آن و شروع [[نماز]] با «سوره حمد» اشاره کرد. وجه دیگر تسمیه سوره به این نام، به این دلیل است که کلمه «حمد» آغازگر هر کلام و کتابی است. همچنین این سوره از این جهت که اولین سوره نازل شده یا نخستین سوره ثبت شده در [[لوح محفوظ]] است؛ به «فاتحةالکتاب» شهره گردیده است.<ref>{{پک\|دفتر تبلیغات اسلامی\|۱۳۹۰\|ک=فرهنگنامه علوم قرآن\|ص=۷۸۹\|ج=۱}}</ref>		نام مشهور سوره، «حمد» به معنای ثنا و ستایش است. علاوه بر این اسم، نام‌های بسیاری برای آن در منابع [[اسلامی]] گزارش شده است. براساس آنچه که در [[فرهنگ‌نامه علوم قرآن]] آمده؛ تعداد ۲۸ اسم برایش عنوان کرده‌اند. این نام‌ها عبارتند از: اساس، استعانت، استقامت، ام‌الکتاب و ام‌القرآن، انعام، تفویض، تعلیم مسأله، ثناء، حمد اولی، حمد قصری، دعا، راقیه، سبع‌المثانی، سؤال، شافی و شفاء، شکر، صلات، فاتحةالکتاب یا فاتحةالقرآن، قرآن عظیم، کافیه، کنز، لازمه، مناجات، نور، وافیه و هدایت. این فرهنگ‌نامه از میان این اسامی، «فاتحه» را از ماده «فتح» به معنای گشایش و گشودن و «فاتحه» را به معنی گشاینده و آغازگر دانسته و برای علت نام‌گذاری سوره به «فاتحةالکتاب» وجوهی را بیان کرده است. از این وجوه می‌توان به آغاز شدن قرآن و آموزش آن و شروع [[نماز]] با «سوره حمد» اشاره کرد. وجه دیگر تسمیه سوره به این نام، به این دلیل است که کلمه «حمد» آغازگر هر کلام و کتابی است. همچنین این سوره از این جهت که اولین سوره نازل شده یا نخستین سوره ثبت شده در [[لوح محفوظ]] است؛ به «فاتحةالکتاب» شهره گردیده است.<ref>{{پک\|دفتر تبلیغات اسلامی\|۱۳۹۰\|ک=فرهنگنامه علوم قرآن\|ص=۷۸۹\|ج=۱}}</ref>

			== تفسیر ==
			آیه اول: [[ناصر مکارم شیرازی\|مکارم شیرازی]] از مفسران [[شیعه]] معتقد است که آغاز شدن تمام سوره‌های قرآن به غیر از [[سوره توبه]] با آیه «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» اشاره به این نکته است که اگر سرآغاز هر کاری و هر چیزی با نام خداوند باشد؛ آن کار باقی و پاینده می‌ماند. چنان‌که بر اساس [[روایتی]] از [[پیامبر اسلام]] هر کار مهمی که بدون نام خدا شروع شود؛ بی‌فرجام خواهد بود.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۱۳–۱۴\|ج=۱}}</ref>

			آیه دوم و سوم: اولین وظیفه بندگان نسبت به خدا [[حمد]] و [[سپاس]] اوست و بر طبق [[آیات قرآن]] باید ابتدا و پایان هر کار با حمد الهی همراه باشد. این آیه به هر سه جنبه [[توحید]] (ذات، صفات و افعال) اشاره دارد. «ربّ» در زبان عربی به معنی مالک و پرورش دهنده است. بنابه روایتی از [[علی بن ابی‌طالب]] امام اول شیعیان، «عالَمین» در عبارت «رَبِّ الْعالَمِینَ» دربرگیرنده تمام مخلوقات و موجودات (اعم از جاندار و بی‌جان) است.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۲۸–۲۹\|ج=۱}}</ref> تکرار صفات [[رحمن\|رحمانیت]] و [[رحیم\|رحیمیت]] پروردگار پس از اشاره در آیه اول و آمدن آنها بعد از عبارت «ربّ العالمین» در این آیه، بدین جهت است که رفتار با بندگان خدا باید توأم با رأفت و مهربانی باشد.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۳۷\|ج=۱}}</ref>

	== دیدگاه تاریخی-انتقادی ==		== دیدگاه تاریخی-انتقادی ==
خط ۲۴:		خط ۲۹:
	{{چپ چین}}* {{Cite book\|نام1=Gabriel Said\|نام خانوادگی1=Reynolds\|عنوان=The Qur'ān and the Bible: Text and Commentary\|ناشر=Yale University Press\|سال=2018}}{{پایان چپ‌چین}}		{{چپ چین}}* {{Cite book\|نام1=Gabriel Said\|نام خانوادگی1=Reynolds\|عنوان=The Qur'ān and the Bible: Text and Commentary\|ناشر=Yale University Press\|سال=2018}}{{پایان چپ‌چین}}
	* {{یادکرد دانشنامه\|نام خانوادگی=دفتر تبلیغات اسلامی\|نام=\|پیوند نویسنده=دفتر تبلیغات اسلامی\|ویراستار=\|مقاله=اسامی سوره حمد\|دانشنامه=فرهنگنامه علوم قرآن\|عنوان جلد=فرهنگنامه علوم قرآن\|سال=۱۳۹۰\|ناشر=دفتر تبلیغات اسلامی\|مکان=تهران\|پیوند مدخل=https://lib.eshia.ir/26683/1/789}}		* {{یادکرد دانشنامه\|نام خانوادگی=دفتر تبلیغات اسلامی\|نام=\|پیوند نویسنده=دفتر تبلیغات اسلامی\|ویراستار=\|مقاله=اسامی سوره حمد\|دانشنامه=فرهنگنامه علوم قرآن\|عنوان جلد=فرهنگنامه علوم قرآن\|سال=۱۳۹۰\|ناشر=دفتر تبلیغات اسلامی\|مکان=تهران\|پیوند مدخل=https://lib.eshia.ir/26683/1/789}}
			* {{یادکرد کتاب\|نام خانوادگی=مکارم شیرازی\|نام=ناصر\|پیوند نویسنده=ناصر مکارم شیرازی\|عنوان=تفسیر نمونه\|سال=۱۳۷۴\|ناشر=دارالکتب اسلامیه\|مکان=تهران\|زبان=فارسی\|پیوند=http://lib.eshia.ir/50082/1/0}}

	{{درجه‌بندی\|نیازمند پیوند=خیر\|نیازمند رده=خیر\|نیازمند جعبه اطلاعات=خیر\|نیازمند تصویر=خیر\|نیازمند استانداردسازی=خیر\|نیازمند ویراستاری=خیر\|مقابله نشده با دانشنامه‌ها=تاحدودی\|تاریخ خوبیدگی=\|تاریخ برگزیدگی=\|توضیحات=}}		{{درجه‌بندی\|نیازمند پیوند=خیر\|نیازمند رده=خیر\|نیازمند جعبه اطلاعات=خیر\|نیازمند تصویر=خیر\|نیازمند استانداردسازی=خیر\|نیازمند ویراستاری=خیر\|مقابله نشده با دانشنامه‌ها=تاحدودی\|تاریخ خوبیدگی=\|تاریخ برگزیدگی=\|توضیحات=}}

Shahroudi در ‏۲۳ ژانویهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۳:۰۸

2025-01-23T03:08:46Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۳ ژانویهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۳:۰۸
خط ۲۵:		خط ۲۵:
	* {{یادکرد دانشنامه\|نام خانوادگی=دفتر تبلیغات اسلامی\|نام=\|پیوند نویسنده=دفتر تبلیغات اسلامی\|ویراستار=\|مقاله=اسامی سوره حمد\|دانشنامه=فرهنگنامه علوم قرآن\|عنوان جلد=فرهنگنامه علوم قرآن\|سال=۱۳۹۰\|ناشر=دفتر تبلیغات اسلامی\|مکان=تهران\|پیوند مدخل=https://lib.eshia.ir/26683/1/789}}		* {{یادکرد دانشنامه\|نام خانوادگی=دفتر تبلیغات اسلامی\|نام=\|پیوند نویسنده=دفتر تبلیغات اسلامی\|ویراستار=\|مقاله=اسامی سوره حمد\|دانشنامه=فرهنگنامه علوم قرآن\|عنوان جلد=فرهنگنامه علوم قرآن\|سال=۱۳۹۰\|ناشر=دفتر تبلیغات اسلامی\|مکان=تهران\|پیوند مدخل=https://lib.eshia.ir/26683/1/789}}

			{{درجه‌بندی\|نیازمند پیوند=خیر\|نیازمند رده=خیر\|نیازمند جعبه اطلاعات=خیر\|نیازمند تصویر=خیر\|نیازمند استانداردسازی=خیر\|نیازمند ویراستاری=خیر\|مقابله نشده با دانشنامه‌ها=تاحدودی\|تاریخ خوبیدگی=\|تاریخ برگزیدگی=\|توضیحات=}}
	{{ناوبری آیات}}		{{ناوبری آیات}}
	{{قرآن}}		{{قرآن}}

Shahroudi: /* پانویس */

2024-11-13T02:58:18Z

پانویس

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۳ نوامبر ۲۰۲۴، ساعت ۰۲:۵۸
خط ۲۴:		خط ۲۴:
	{{چپ چین}}* {{Cite book\|نام1=Gabriel Said\|نام خانوادگی1=Reynolds\|عنوان=The Qur'ān and the Bible: Text and Commentary\|ناشر=Yale University Press\|سال=2018}}{{پایان چپ‌چین}}		{{چپ چین}}* {{Cite book\|نام1=Gabriel Said\|نام خانوادگی1=Reynolds\|عنوان=The Qur'ān and the Bible: Text and Commentary\|ناشر=Yale University Press\|سال=2018}}{{پایان چپ‌چین}}
	* {{یادکرد دانشنامه\|نام خانوادگی=دفتر تبلیغات اسلامی\|نام=\|پیوند نویسنده=دفتر تبلیغات اسلامی\|ویراستار=\|مقاله=اسامی سوره حمد\|دانشنامه=فرهنگنامه علوم قرآن\|عنوان جلد=فرهنگنامه علوم قرآن\|سال=۱۳۹۰\|ناشر=دفتر تبلیغات اسلامی\|مکان=تهران\|پیوند مدخل=https://lib.eshia.ir/26683/1/789}}		* {{یادکرد دانشنامه\|نام خانوادگی=دفتر تبلیغات اسلامی\|نام=\|پیوند نویسنده=دفتر تبلیغات اسلامی\|ویراستار=\|مقاله=اسامی سوره حمد\|دانشنامه=فرهنگنامه علوم قرآن\|عنوان جلد=فرهنگنامه علوم قرآن\|سال=۱۳۹۰\|ناشر=دفتر تبلیغات اسلامی\|مکان=تهران\|پیوند مدخل=https://lib.eshia.ir/26683/1/789}}

			{{ناوبری آیات}}
	{{قرآن}}		{{قرآن}}
	{{مباحث اسلام}}		{{مباحث اسلام}}

Roshana در ‏۶ سپتامبر ۲۰۲۴، ساعت ۱۷:۳۸

2024-09-06T17:38:27Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۶ سپتامبر ۲۰۲۴، ساعت ۱۷:۳۸
خط ۳:		خط ۳:

	== نام‌ها ==		== نام‌ها ==
	نام مشهور سوره، «حمد» به معنای ثنا و ستایش است. علاوه بر این اسم، نام‌های بسیاری برای آن در منابع [[اسلامی]] گزارش شده است. براساس آنچه که در [[فرهنگ‌نامه علوم قرآن]] آمده؛ تعداد ۲۸ اسم برایش عنوان کرده‌اند. این نام‌ها عبارتند از: اساس، استعانت، استقامت، ام‌الکتاب و ام‌القرآن، انعام، تفویض، تعلیم مسأله، ثناء، حمد اولی، حمد قصری، دعا، راقیه، سبع‌المثانی، سؤال، شافی و شفاء، شکر، صلات، فاتحةالکتاب یا فاتحةالقرآن، قرآن عظیم، کافیه، کنز، لازمه، مناجات، نور، وافیه و هدایت. این فرهنگ‌نامه از میان این اسامی، «فاتحه» را از ماده «فتح» به معنای گشایش و گشودن و «فاتحه» را به معنی گشاینده و آغازگر دانسته و برای علت نام‌گذاری سوره به «فاتحةالکتاب» وجوهی را بیان کرده است. از این وجوه می‌توان به آغاز شدن قرآن و آموزش آن و شروع نماز با «سوره حمد» اشاره کرد. وجه دیگر تسمیه سوره به این نام، به این دلیل است که کلمه «حمد» آغازگر هر کلام و کتابی است. همچنین این سوره از این جهت که اولین سوره نازل شده یا نخستین سوره ثبت شده در لوح محفوظ است؛ به «فاتحةالکتاب» شهره گردیده است.<ref>{{پک\|دفتر تبلیغات اسلامی\|۱۳۹۰\|ک=فرهنگنامه علوم قرآن\|ص=۷۸۹\|ج=۱}}</ref>		نام مشهور سوره، «حمد» به معنای ثنا و ستایش است. علاوه بر این اسم، نام‌های بسیاری برای آن در منابع [[اسلامی]] گزارش شده است. براساس آنچه که در [[فرهنگ‌نامه علوم قرآن]] آمده؛ تعداد ۲۸ اسم برایش عنوان کرده‌اند. این نام‌ها عبارتند از: اساس، استعانت، استقامت، ام‌الکتاب و ام‌القرآن، انعام، تفویض، تعلیم مسأله، ثناء، حمد اولی، حمد قصری، دعا، راقیه، سبع‌المثانی، سؤال، شافی و شفاء، شکر، صلات، فاتحةالکتاب یا فاتحةالقرآن، قرآن عظیم، کافیه، کنز، لازمه، مناجات، نور، وافیه و هدایت. این فرهنگ‌نامه از میان این اسامی، «فاتحه» را از ماده «فتح» به معنای گشایش و گشودن و «فاتحه» را به معنی گشاینده و آغازگر دانسته و برای علت نام‌گذاری سوره به «فاتحةالکتاب» وجوهی را بیان کرده است. از این وجوه می‌توان به آغاز شدن قرآن و آموزش آن و شروع [[نماز]] با «سوره حمد» اشاره کرد. وجه دیگر تسمیه سوره به این نام، به این دلیل است که کلمه «حمد» آغازگر هر کلام و کتابی است. همچنین این سوره از این جهت که اولین سوره نازل شده یا نخستین سوره ثبت شده در [[لوح محفوظ]] است؛ به «فاتحةالکتاب» شهره گردیده است.<ref>{{پک\|دفتر تبلیغات اسلامی\|۱۳۹۰\|ک=فرهنگنامه علوم قرآن\|ص=۷۸۹\|ج=۱}}</ref>

	== دیدگاه تاریخی-انتقادی ==		== دیدگاه تاریخی-انتقادی ==

Roshana: افزودن منبع

2024-09-02T11:31:23Z

افزودن منبع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲ سپتامبر ۲۰۲۴، ساعت ۱۱:۳۱
خط ۲۲:		خط ۲۲:

	=== منابع ===		=== منابع ===
	{{چپ چین}}* {{Cite book\|نام1=Gabriel Said\|نام خانوادگی1=Reynolds\|عنوان=The Qur'ān and the Bible: Text and Commentary\|ناشر=Yale University Press\|سال=2018}}{{پایان چپ‌چین}}{{قرآن}}		{{چپ چین}}* {{Cite book\|نام1=Gabriel Said\|نام خانوادگی1=Reynolds\|عنوان=The Qur'ān and the Bible: Text and Commentary\|ناشر=Yale University Press\|سال=2018}}{{پایان چپ‌چین}}
			* {{یادکرد دانشنامه\|نام خانوادگی=دفتر تبلیغات اسلامی\|نام=\|پیوند نویسنده=دفتر تبلیغات اسلامی\|ویراستار=\|مقاله=اسامی سوره حمد\|دانشنامه=فرهنگنامه علوم قرآن\|عنوان جلد=فرهنگنامه علوم قرآن\|سال=۱۳۹۰\|ناشر=دفتر تبلیغات اسلامی\|مکان=تهران\|پیوند مدخل=https://lib.eshia.ir/26683/1/789}}
			{{قرآن}}
	{{مباحث اسلام}}		{{مباحث اسلام}}
	{{مستند کردن}}		{{مستند کردن}}

Roshana در ‏۲ سپتامبر ۲۰۲۴، ساعت ۱۱:۲۶

2024-09-02T11:26:57Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲ سپتامبر ۲۰۲۴، ساعت ۱۱:۲۶
خط ۱:		خط ۱:
	{{جعبه اطلاعات سوره\|تصویر=Al-Fatihah.svg\|نام = فاتحه\|نام‌های دیگر= حمد{{سخ}}ام‌القرآن{{سخ}}ام‌الکتاب{{سخ}}کنز{{سخ}}سبع من المثانی\|معنی= آغازگر و گشایندهٔ قرآن \|کتابت = ۱\|جزء = ۱ \|آیه = ۷\|محل نزول = مکه\|شماره نزول = ۵\|بعدی = [[بقره]] \|قبلی =\|کلمه =۲۹\|حرف =۱۴۳\|حزب=۱}}		{{جعبه اطلاعات سوره\|تصویر=Al-Fatihah.svg\|نام = فاتحه\|نام‌های دیگر= حمد{{سخ}}ام‌القرآن{{سخ}}ام‌الکتاب{{سخ}}کنز{{سخ}}سبع من المثانی\|معنی= آغازگر و گشایندهٔ قرآن \|کتابت = ۱\|جزء = ۱ \|آیه = ۷\|محل نزول = مکه\|شماره نزول = ۵\|بعدی = [[بقره]] \|قبلی =\|کلمه =۲۹\|حرف =۱۴۳\|حزب=۱}}
	'''سوره فاتحه''' (به معنای گشاینده) یا '''حمد''' نخستین سوره در ترتیب فعلی سوره‌های [[قرآن]] است. این سوره که به '''ام‌الکتاب''' نیز ملقب است، هفت [[آیه]] و در [[جزء]] یک قرار دارد. چون در این سوره، [[خدا]]، حمد و ثنا شده، این سوره حمد خوانده شده است. به گفته منابع اسلامی، سوره فاتحه از [[سوره‌های مکی]] است. سورهٔ فاتحه در [[نماز (اسلام)\|نمازهای]] واجب و مستحب [[مسلمان\|مسلمانان]] خوانده می‌شود و محتوای اصلی آن، [[توحید (اسلام)\|توحید]] و سپاس خداوند است. قرآن‌شناسان چند نظریه مختلف دربارهٔ این سوره ابراز کرده‌اند؛ از جمله اینکه در واقع بخشی از خودِ قرآن و یکی از سوره‌های آن نبوده و در واقع به عنوان دعا قبل از قرائت قرآن خوانده می‌شده یا اینکه نقش مقدمه کتاب را دارد. آن‌ها همچنین این سوره را با برخی از بخش‌های [[کتاب مقدس]] مرتبط دانسته‌اند.<ref dir="ltr">{{پک\|Reynolds\|2018\|ک=The Qur'ān and the Bible\|ص=30\|زبان=en}}</ref>		'''سوره فاتحه''' (به معنای گشاینده) یا '''حمد''' نخستین سوره در ترتیب فعلی سوره‌های [[قرآن]] است. این سوره که به '''ام‌الکتاب''' نیز ملقب است، هفت [[آیه]] و در [[جزء]] یک قرار دارد. چون در این سوره، [[خدا]]، حمد و ثنا شده، این سوره حمد خوانده شده است. به گفته منابع اسلامی، سوره فاتحه از [[سوره‌های مکی]] است. سورهٔ فاتحه در [[نماز (اسلام)\|نمازهای]] واجب و مستحب [[مسلمان\|مسلمانان]] خوانده می‌شود و محتوای اصلی آن، [[توحید (اسلام)\|توحید]] و سپاس خداوند است. قرآن‌شناسان چند نظریه مختلف دربارهٔ این سوره ابراز کرده‌اند؛ از جمله اینکه در واقع بخشی از خودِ قرآن و یکی از سوره‌های آن نبوده و در واقع به عنوان دعا قبل از قرائت قرآن خوانده می‌شده یا اینکه نقش مقدمه کتاب را دارد. آن‌ها همچنین این سوره را با برخی از بخش‌های [[کتاب مقدس]] مرتبط دانسته‌اند.<ref dir="ltr">{{پک\|Reynolds\|2018\|ک=The Qur'ān and the Bible\|ص=30\|زبان=en}}</ref>

			== نام‌ها ==
			نام مشهور سوره، «حمد» به معنای ثنا و ستایش است. علاوه بر این اسم، نام‌های بسیاری برای آن در منابع [[اسلامی]] گزارش شده است. براساس آنچه که در [[فرهنگ‌نامه علوم قرآن]] آمده؛ تعداد ۲۸ اسم برایش عنوان کرده‌اند. این نام‌ها عبارتند از: اساس، استعانت، استقامت، ام‌الکتاب و ام‌القرآن، انعام، تفویض، تعلیم مسأله، ثناء، حمد اولی، حمد قصری، دعا، راقیه، سبع‌المثانی، سؤال، شافی و شفاء، شکر، صلات، فاتحةالکتاب یا فاتحةالقرآن، قرآن عظیم، کافیه، کنز، لازمه، مناجات، نور، وافیه و هدایت. این فرهنگ‌نامه از میان این اسامی، «فاتحه» را از ماده «فتح» به معنای گشایش و گشودن و «فاتحه» را به معنی گشاینده و آغازگر دانسته و برای علت نام‌گذاری سوره به «فاتحةالکتاب» وجوهی را بیان کرده است. از این وجوه می‌توان به آغاز شدن قرآن و آموزش آن و شروع نماز با «سوره حمد» اشاره کرد. وجه دیگر تسمیه سوره به این نام، به این دلیل است که کلمه «حمد» آغازگر هر کلام و کتابی است. همچنین این سوره از این جهت که اولین سوره نازل شده یا نخستین سوره ثبت شده در لوح محفوظ است؛ به «فاتحةالکتاب» شهره گردیده است.<ref>{{پک\|دفتر تبلیغات اسلامی\|۱۳۹۰\|ک=فرهنگنامه علوم قرآن\|ص=۷۸۹\|ج=۱}}</ref>

	== دیدگاه تاریخی-انتقادی ==		== دیدگاه تاریخی-انتقادی ==

Shahroudi: −رده:فاتحه (سوره)، −رده:نماز (اسلام)، −رده:ویکی‌سازی رباتیک، +رده:سوره‌های جزء ۱ قرآن (هات‌کت)، ابرابزار

2024-08-15T09:56:44Z

−رده:فاتحه (سوره)، −رده:نماز (اسلام)، −رده:ویکی‌سازی رباتیک، +رده:سوره‌های جزء ۱ قرآن (هات‌کت)، ابرابزار

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۵ اوت ۲۰۲۴، ساعت ۰۹:۵۶
خط ۱۵:		خط ۱۵:

	== پانویس ==		== پانویس ==

	=== ارجاعات ===		=== ارجاعات ===
	{{پانویس\|۲}}		{{پانویس\|۲}}
خط ۲۴:		خط ۲۳:
	{{مستند کردن}}		{{مستند کردن}}

	[[رده:~~فاتحه (سوره)\|~~ ]]		[[رده:سوره‌های جزء ۱ قرآن]]
	[[رده:سوره‌های قرآن]]		[[رده:سوره‌های قرآن]]
	[[رده:سوره‌های مکی قرآن]]		[[رده:سوره‌های مکی قرآن]]
	~~[[رده:نماز (اسلام)]]~~
	~~[[رده:ویکی‌سازی رباتیک]]~~

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۹ اوت ۲۰۲۶، ساعت ۱۸:۳۴
خط ۶:		خط ۶:

	== تفسیر ==		== تفسیر ==
	آیه اول: [[ناصر مکارم شیرازی\|مکارم شیرازی]] از مفسران [[شیعه]] معتقد است که آغاز شدن تمام سوره‌های قرآن به غیر از [[سوره توبه]] با آیه «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» اشاره به این نکته است که اگر سرآغاز هر کاری و هر چیزی با نام خداوند باشد؛ آن کار باقی و پاینده می‌ماند. چنان‌که بر اساس [[روایتی]] از [[پیامبر اسلام]] هر کار مهمی که بدون نام خدا شروع شود؛ بی‌فرجام خواهد بود.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۱۳–۱۴\|ج=۱}}</ref> برطبق اعتقاد همه پیروان [[امامیه]] «بسم الله الرحمن الرحیم» یک آیه از [[سوره حمد]] و سوره‌های دیگر قرآن است و کسی که آن را در [[نماز\|نمازش]] نخواند، نماز وی باطل است؛ چه در [[نماز واجب]] و چه در نماز [[مستحب]] باشد. همچنین بلند خواندن این آیه در نمازهایی که باید بلند خواند واجب و در نمازهایی که باید آهسته خواند، مستحب است. همه این [[احکام]] نیز از نظر دانشمندان [[اهل سنت]] محل اختلاف است ولى جزء بودنش در [[سوره نمل]] مورد قبول همه گروه‌های مختلف از [[مذاهب]] [[اسلامی]] است. بنابراین کسی که این عبارت را آیه مستقل می‌داند، «[[آیه ۷ سوره حمد\|صراط الذین]]...» را تا آخر سوره یک آیه محسوب ~~می‌کند~~ اما کسی که آن را آیه مستقل نمی‌شمرد و آن را تنها برای [[تیمن]] و [[تبرک]] به زبان ~~می‌آورد؛~~ «صراط الذین انعمت علیهم» را یک آیه و بعدش را آیه دیگر به حساب می‌آورد. به گفته [[شیخ طبرسی\|طبرسی]] مفسر شیعی، از میان [[قراء]] ~~معروف~~ حمزه، یعقوب و یزیدی بین سوره‌ها با بسم الله فاصله قرار نمی‌دهند ولی سایر قراء در فاصله میان هر سوره با سوره دیگر (غیر از دو [[سوره انفال]] و [[سوره توبه\|توبه]]) بسم الله را می‌گویند.<ref>{{پک\|طبرسی\|۱۴۱۵\|ک=مجمع البیان فی تفسیر القرآن\|ص=۸۹\|ج=۱}}</ref> طبرسی در ''[[تفسیر مجمع البیان]]'' در تفسیر این آیه سه معنا را آورده است: استعانت و کمک خواستن از [[اسم خدا]]، استعانت از ذات او و شروع به نام بردن از وی. سپس مؤلف نظر سوم را درست‌تر و صحیح‌تر می‌داند. چراکه [[مسلمانان]] مأمور به شروع کارها با نام [[خداوند]] هستند؛ چنانکه در هنگام خوردن، آشامیدن و [[ذبح]] حیوان امر شده‌اند که نام [[خدا]] را ببرند.<ref>{{پک\|طبرسی\|۱۴۱۵\|ک=مجمع البیان فی تفسیر القرآن\|ص=۹۲-۹۳\|ج=۱}}</ref>		آیه اول: [[ناصر مکارم شیرازی\|مکارم شیرازی]] از مفسران [[شیعه]] معتقد است که آغاز شدن تمام سوره‌های قرآن به غیر از [[سوره توبه]] با آیه «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» اشاره به این نکته است که اگر سرآغاز هر کاری و هر چیزی با نام خداوند باشد؛ آن کار باقی و پاینده می‌ماند. چنان‌که بر اساس [[روایتی]] از [[پیامبر اسلام]] هر کار مهمی که بدون نام خدا شروع شود؛ بی‌فرجام خواهد بود.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۱۳–۱۴\|ج=۱}}</ref> برطبق اعتقاد همه پیروان [[امامیه]] «بسم الله الرحمن الرحیم» یک آیه از [[سوره حمد]] و سوره‌های دیگر قرآن است و کسی که آن را در [[نماز\|نمازش]] نخواند، نماز وی باطل است؛ چه در [[نماز واجب]] و چه در نماز [[مستحب]] باشد. همچنین بلند خواندن این آیه در نمازهایی که باید بلند خواند واجب و در نمازهایی که باید آهسته خواند، مستحب است. همه این [[احکام]] نیز از نظر دانشمندان [[اهل سنت]] محل اختلاف است ولى جزء بودنش در [[سوره نمل]] مورد قبول همه گروه‌های مختلف از [[مذاهب]] [[اسلامی]] است. بنابراین کسی که این عبارت را آیه مستقل می‌داند، «[[آیه ۷ سوره حمد\|صراط الذین]]...» را تا آخر سوره یک آیه محسوب می‌کند؛ اما کسی که آن را آیه مستقل نمی‌شمرد و آن را تنها برای [[تیمن]] و [[تبرک]] به زبان می‌آورد، «صراط الذین انعمت علیهم» را یک آیه و بعدش را آیه دیگر به حساب می‌آورد. به گفته [[شیخ طبرسی\|طبرسی]] مفسر شیعی، از میان [[قراء]] معروف؛ حمزه، یعقوب و یزیدی بین سوره‌ها با بسم الله فاصله قرار نمی‌دهند ولی سایر قراء در فاصله میان هر سوره با سوره دیگر (غیر از دو [[سوره انفال]] و [[سوره توبه\|توبه]]) بسم الله را می‌گویند.<ref>{{پک\|طبرسی\|۱۴۱۵\|ک=مجمع البیان فی تفسیر القرآن\|ص=۸۹\|ج=۱}}</ref> طبرسی در ''[[تفسیر مجمع البیان]]'' در [[تفسیر قرآن\|تفسیر]] این آیه سه معنا را آورده است: استعانت و کمک خواستن از [[اسم خدا]]، استعانت از ذات او و شروع به نام بردن از وی. سپس مؤلف نظر سوم را درست‌تر و صحیح‌تر می‌داند. چراکه [[مسلمانان]] مأمور به شروع کارها با نام [[خداوند]] هستند؛ چنانکه در هنگام خوردن، آشامیدن و [[ذبح]] حیوان امر شده‌اند که نام [[خدا]] را ببرند.<ref>{{پک\|طبرسی\|۱۴۱۵\|ک=مجمع البیان فی تفسیر القرآن\|ص=۹۲-۹۳\|ج=۱}}</ref>

	آیه دوم و سوم: اولین وظیفه بندگان نسبت به خدا [[حمد]] و [[سپاس]] اوست و بر طبق [[آیات قرآن]] باید ابتدا و پایان هر کار با حمد الهی همراه باشد. این آیه به هر سه جنبه [[توحید]] (ذات، صفات و افعال) اشاره دارد.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۲۸–۲۹\|ج=۱}}</ref> کلمه حمد در معنایش نزدیک به دو مفهوم [[مدح]] و [[شکر]] است و کلمات [[ذم]]، [[هجا]] و [[کفران نعمت\|کفران]] در مقابل این سه واژه هستند. در حمد لازم نیست که در برابر [[نعمت]] باشد ولی شکر حتما در مقابل نعمت و نیکی است.<ref>{{پک\|طبرسی\|۱۴۱۵\|ک=مجمع البیان فی تفسیر القرآن\|ص=۹۳\|ج=۱}}</ref> «ربّ» در زبان عربی به معنی مالک و پرورش دهنده است. بنابه روایتی از [[علی بن ابی‌طالب]] امام اول شیعیان، «عالَمین» در عبارت «رَبِّ الْعالَمِینَ» دربرگیرنده تمام مخلوقات و موجودات (اعم از جاندار و بی‌جان) است.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۲۸–۲۹\|ج=۱}}</ref> تکرار صفات [[رحمن\|رحمانیت]] و [[رحیم\|رحیمیت]] پروردگار پس از اشاره در آیه اول و آمدن آنها بعد از عبارت «ربّ العالمین» در آیه سوم، بدین جهت است که رفتار با بندگان خدا باید توأم با رأفت و مهربانی باشد.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۳۷\|ج=۱}}</ref> طبرسی دلیل تقدم واژه «الرحمن» بر «الرحیم» در آیه سوم را این دانسته است که «[[رحمن]]» فقط به [[خداوند]] گفته شده و مانند [[اسم علم]] یا اسم شخص است. اما «[[رحیم]]» درباره غیر خدا نیز استفاده می‌شود. برخی از [[تابعین]] در تفاوت معنای «رحمن» و «رحیم» آورده‌اند که «رحمن» یعنی مهربان نسبت به همه مردم اعم از [[مؤمن]] و [[کافر]]، اما «رحیم» یعنی مهربان نسبت به [[مؤمنان]] است به ویژه در [[آخرت]].<ref>{{پک\|طبرسی\|۱۴۱۵\|ک=مجمع البیان فی تفسیر القرآن\|ص=۹۳\|ج=۱}}</ref>		آیه دوم و سوم: اولین وظیفه بندگان نسبت به خدا [[حمد]] و [[سپاس]] اوست و بر طبق [[آیات قرآن]] باید ابتدا و پایان هر کار با حمد الهی همراه باشد. این آیه به هر سه جنبه [[توحید]] (ذات، صفات و افعال) اشاره دارد.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۲۸–۲۹\|ج=۱}}</ref> کلمه حمد در معنایش نزدیک به دو مفهوم [[مدح]] و [[شکر]] است و کلمات [[ذم]]، [[هجا]] و [[کفران نعمت\|کفران]] در مقابل این سه واژه هستند. در حمد لازم نیست که در برابر [[نعمت]] باشد ولی شکر حتما در مقابل نعمت و نیکی است.<ref>{{پک\|طبرسی\|۱۴۱۵\|ک=مجمع البیان فی تفسیر القرآن\|ص=۹۴\|ج=۱}}</ref> «ربّ» در زبان عربی به معنی مالک و پرورش دهنده است. بنابه روایتی از [[علی بن ابی‌طالب]] امام اول شیعیان، «عالَمین» در عبارت «رَبِّ الْعالَمِینَ» دربرگیرنده تمام مخلوقات و موجودات (اعم از جاندار و بی‌جان) است.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۲۸–۲۹\|ج=۱}}</ref> تکرار صفات [[رحمن\|رحمانیت]] و [[رحیم\|رحیمیت]] پروردگار پس از اشاره در آیه اول و آمدن آنها بعد از عبارت «ربّ العالمین» در آیه سوم، بدین جهت است که رفتار با بندگان خدا باید توأم با رأفت و مهربانی باشد.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۳۷\|ج=۱}}</ref> طبرسی دلیل تقدم واژه «الرحمن» بر «الرحیم» در آیه سوم را این دانسته است که «[[رحمن]]» فقط به [[خداوند]] گفته شده و مانند [[اسم علم]] یا اسم شخص است. اما «[[رحیم]]» درباره غیر خدا نیز استفاده می‌شود. برخی از [[تابعین]] در تفاوت معنای «رحمن» و «رحیم» آورده‌اند که «رحمن» یعنی مهربان نسبت به همه مردم اعم از [[مؤمن]] و [[کافر]]، اما «رحیم» یعنی مهربان نسبت به [[مؤمنان]] است به ویژه در [[آخرت]].<ref>{{پک\|طبرسی\|۱۴۱۵\|ک=مجمع البیان فی تفسیر القرآن\|ص=۹۳\|ج=۱}}</ref>

	آیه چهارم: این آیه با اشاره به [[معاد]] دومین اصل [[اسلام]] و مالکیت خداوند در [[روز جزا]]، به مبارزه با انکار [[مشرکان]] و منکران [[روز قیامت]] پرداخته و به سوالات آنان پاسخ داده است. در روایت آمده است که هر گاه [[علی بن الحسین]] امام چهارم [[شیعیان]]، به آیه «مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ» می‌رسید، آن قدر آن را تکرار می‌کرد که نزدیک بود [[روح]] از بدنش پرواز کند.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۳۸–۴۱\|ج=۱}}</ref>		آیه چهارم: این آیه با اشاره به [[معاد]] دومین اصل [[اسلام]] و مالکیت خداوند در [[روز جزا]]، به مبارزه با انکار [[مشرکان]] و منکران [[روز قیامت]] پرداخته و به سوالات آنان پاسخ داده است. در [[روایت]] آمده است که هر گاه [[علی بن الحسین]] امام چهارم [[شیعیان]]، به آیه «مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ» می‌رسید، آن قدر آن را تکرار می‌کرد که نزدیک بود [[روح]] از بدنش پرواز کند.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۳۸–۴۱\|ج=۱}}</ref> در لغت «ملک» به معنای پادشاه و «مالک» به کسی گفته شده که توانایی و حق تصرف در اموالش را به هر صورتی که بخواهد دارد و کسی نمی‌تواند از او جلوگیری کند.<ref>{{پک\|طبرسی\|۱۴۱۵\|ک=مجمع البیان فی تفسیر القرآن\|ص=۹۸\|ج=۱}}</ref> طبرسی در باره معنای «دین» به سه معنا اشاره دارد و چنین آورده است: «۱. جزا و پاداش، ۲. حساب، ۳. طاعت و پیروی که در اینجا به معنی پاداش و حساب است به قرینه [[آیات]] دیگر قرآن. به گفته طبرسی با وجود اینکه خداوند مالک همه عوالم است، به جهت عظمت و اهمیت روز قیامت است که در این آیه به مالکیت او در آن روز تأکید و اشاره شده است. علاوه بر آنکه این آیه بر اثبات معاد و لزوم ترس و امید از آن دلالت دارد. چراکه تصور آخرت، خوف و رجاء را در انسان پدید آورده و بیدار می‌سازد.<ref>{{پک\|طبرسی\|۱۴۱۵\|ک=مجمع البیان فی تفسیر القرآن\|ص=۱۰۰\|ج=۱}}</ref>

	آیه پنجم: در این آیه موضوع سخن با تغییر لحن آن، از [[توحید]] ذات و صفات به حوزه [[توحید افعالی]] وارد می‌شود. او پس از تعریف و توضیح توحید افعالی، نتیجه اعتقاد به آن را متکی شدن انسان به [[الله]] می‌داند که انسان موحد با این باور، الله را تنها موجود قادر و بزرگ‌مرتبه‌ای می‌یابد که قدرتش زوال‌ناپذیر و دائمی است؛ بنابراین تنها در امورش از او کمک می‌خواهد و امیدی به غیر او نخواهد داشت.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۴۲–۴۵\|ج=۱}}</ref>		آیه پنجم: در این آیه موضوع سخن با تغییر لحن آن، از [[توحید]] ذات و صفات به حوزه [[توحید افعالی]] وارد می‌شود. مکارم در کتاب تفسیرش، پس از تعریف و توضیح در مورد توحید افعالی، نتیجه اعتقاد به آن را متکی شدن انسان به [[الله]] می‌داند که انسان موحد با این باور، الله را تنها موجود قادر و بزرگ‌مرتبه‌ای می‌یابد که قدرتش زوال‌ناپذیر و دائمی است؛ بنابراین تنها در امورش از او کمک می‌خواهد و امیدی به غیر او نخواهد داشت.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۴۲–۴۵\|ج=۱}}</ref> «[[عبادت]]» در لغت ذلت و خواری است و به [[برده‌داری\|برده]] و [[بنده]] «عبد» گفته می‌شود به خاطر ذلت و رام بودنش در برابر صاحب و مالک خویش.<ref>{{پک\|طبرسی\|۱۴۱۵\|ک=مجمع البیان فی تفسیر القرآن\|ص=۱۰۰\|ج=۱}}</ref> در [[روایتی]] از [[رسول خدا]] آمده است که «ایاک نعبد» بیان [[خلوص]] در عبادت خداوند است و «ایاک نستعین» بالاترین و بهترین چیزی است از حاجات و درخواست‌هایی که بندگان از خداوند می‌خواهند.<ref>{{پک\|طبرسی\|۱۴۱۵\|ک=مجمع البیان فی تفسیر القرآن\|ص=۱۰۹\|ج=۱}}</ref>

			آیه ششم: در این آیه انسان مؤمن [[موحد]]، [[هدایت]] به «[[صراط مستقیم]]» را از خداوند درخواست می‌کند. بنابه نظر مکارم، «صراط مستقیم» همان آیین [[یکتاپرستی]] و [[دین]] [[حق]] است. براساس [[روایات]] اسلامی، مصادیق مختلفی برای «صراط مستقیم» عنوان شده که همه به یک اصل برمی‌گردد. بر طبق [[روایتی]] از [[پیامبر اسلام]]، منظور از آن، راه [[پیامبر\|پیامبران]] و کسانی‌ است که به آنها نعمت داده شده و همچنین راه و شناخت [[امام]] نیز از این مصادیق دانسته شده است.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۴۵–۵۱\|ج=۱}}</ref> طبرسی در مورد معنای «اهدنا» سه وجه را بیان کرده است. نخست) پایداری بر دین حق؛ «یعنی: ما را بر دین حق ثابت قدم و پایدار کن.» دوم) پاداش و جزاء؛ «یعنی: به ما پاداش راه راست و دین حق را عنایت کن.» سوم) برای آینده؛ «یعنی: ما را در آینده عمرمان به راه راست هدایت فرما همانگونه که در گذشته هدایت کردی.» او در ادامه می‌نویسد: «گاهی ممکن است [[دعا]] برای چیزی باشد که حاصل است. همچنین خود خواستن و دعا عبادت و جدایی از خلق به سوی خالق است و نیز ممکن است که در این دعا و خواستن مصلحت و فایده دیگری نیز نهفته باشد.»<ref>{{پک\|طبرسی\|۱۴۱۵\|ک=مجمع البیان فی تفسیر القرآن\|ص=۱۰۴\|ج=۱}}</ref> طبرسی در نحوه [[قرائت قرآن\|قرائت]] آیات سوره حمد از قول [[ابوالصلاح حلبی\|حلبی]] آورده است که او نقل می‌کند: «[[جعفر بن محمد الصادق]] امام ششم شیعیان، آیه سوم را به صورت «ملک یوم الدین» و این آیه را به شکل «اهدنا صراط المستقیم» می‌خوانده و معتقد بوده است: منظور از «صراط المستقیم» [[علی بن ابی‌طالب]] است.»<ref>{{پک\|طبرسی\|۱۴۱۵\|ک=مجمع البیان فی تفسیر القرآن\|ص=۱۰۹\|ج=۱}}</ref>

			آیه هفتم: در این آیه خداوند با معرفی دو راه انحرافی، به انسان‌های موحد فرمان می‌دهد که هدایت به راه [[پیامبر\|پیامبران]] و نیکوکاران را از او بخواهند و از راه «ضالّین» و «مغضوب علیهم» دوری کنند. براساس استفاده این دو کلمه در قرآن؛ منظور از «ضالّین» گمراهان عادی و «مغضوبِ علیهم» گمراهان لجوج و [[منافق]] می‌باشد.<ref>{{پک\|مکارم شیرازی\|۱۳۷۴\|ک=تفسیر نمونه\|ص=۵۲–۵۶\|ج=۱}}</ref> این آیه به بیان و توضیح «صراط مستقیم» پرداخته و آن را راه کسانی دانسته که خداوند بر آنان نعمت بخشیده است. برطبق متن [[آیه ۶۹ سوره نساء]] منظور از این افراد، چهار گروه [[پیامبران]]، [[صدیقان]]، [[شهیدان]] و [[صالحین]] هستند. کلمه «نعمت» در لغت به معنای زیادت و مبالغه است و در اینجا صراحتا «صراط مستقیم» به عنوان نعمت معرفی نشده اما پس از آنکه قرآن، آن را به راه کسانی که مورد نعمت قرار گرفته‌اند؛ معرفی می‌کند، روشن می‌شود که خود آن (صراط مستقیم) نعمت الهی است. «غیر المغضوب علیهم» از نظر همه [[مفسران]] [[یهود]] است؛ بنابه دلالت [[آیه ۶۰ سوره مائده\|آیه ۶۰ سوره مائده.]] منظور از «الضالین» نیز گمراهان [[نصاری]] و [[مسیحیان]] است؛ بنابر [[آیه ۷۷ سوره مائده]]. این مطلب در روایتی از [[جعفر صادق\|جعفر بن محمد]] نیز به همین ترتیب بیان شده که وی گروه اول را یهود و گروه دوم را نصارا دانسته است. [[جمیل بن دراج\|جمیل]] و [[فضیل بن یسار\|فضیل]] از رجال و [[راویان]] [[حدیث]] شیعه، دو روایتی دیگر از او، به این مضمون آورده‌اند که «جعفر بن محمد گفت: هرگاه مشغول به خواندن [[نماز جماعت]] بودی و [[امام جماعت]]، قرائت سوره حمد را تمام کرد. بگو: «الحمد للّه رب العالمین.»<ref>{{پک\|طبرسی\|۱۴۱۵\|ک=مجمع البیان فی تفسیر القرآن\|ص=۱۰۸-۱۰۹\|ج=۱}}</ref>

	== دیدگاه تاریخی-انتقادی ==		== دیدگاه تاریخی-انتقادی ==