سید محسن حکیم - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Shahroudi در ‏۱۳ مارس ۲۰۲۶، ساعت ۰۱:۴۲

2026-03-13T01:42:07Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۳ مارس ۲۰۲۶، ساعت ۰۱:۴۲
خط ۱:		خط ۱:
	سید محسن طباطبائی حکیم از فقیهان و مراجع برجسته شیعه در قرن چهاردهم هجری بود که در نجف متولد شد و بیشتر عمر خود را در همان شهر به تدریس و فعالیت علمی گذراند. او شاگرد شماری از استادان برجسته حوزه نجف بود و در طول دهه‌ها تدریس، شاگردان بسیاری تربیت کرد. پس از درگذشت برخی مراجع بزرگ، مرجعیت گسترده‌ای در میان شیعیان یافت. از او آثار متعددی در فقه و اصول برجای مانده و در حوزه‌های علمی، اجتماعی و فرهنگی نیز فعالیت‌هایی داشته است. او در سال ۱۳۹۰ هجری قمری درگذشت.		'''سید محسن طباطبائی حکیم''' (۱۳۰۶–۱۳۹۰ق / ۱۸۸۹–۱۹۷۰م) از فقیهان و [[مرجع تقلید\|مراجع]] برجسته [[شیعه]] در قرن چهاردهم هجری بود که در [[نجف]] متولد شد و بیشتر عمر خود را در همان شهر به تدریس و فعالیت علمی گذراند. او شاگرد شماری از استادان برجسته [[حوزه علمیه نجف\|حوزه نجف]] بود و در طول دهه‌ها تدریس، شاگردان بسیاری تربیت کرد. پس از درگذشت برخی مراجع بزرگ، مرجعیت گسترده‌ای در میان شیعیان یافت. از او آثار متعددی در فقه و اصول برجای مانده و در حوزه‌های علمی، اجتماعی و فرهنگی نیز فعالیت‌هایی داشته است. او در سال ۱۳۹۰ هجری قمری درگذشت.

			== نسب و خاندان ==
			نسب او با واسطه‌های متعدد به [[علی بن ابی‌طالب]] می‌رسد و خاندانش از [[سادات طباطبایی]] منسوب به [[سید ابراهیم طباطبا]] مشهور به غَمْر دانسته شده‌اند. یکی از نیاکان این خاندان، امیر علی بن سید مراد بن میرشاه اسدالله، پزشک دربار [[شاه عباس صفوی]] بود که در سال ۱۰۳۳ق همراه او به نجف رفت و در همان شهر ماندگار شد. گفته شده است که عنوان «حکیم» نیز از همین پیشینه پزشکی در این خاندان گرفته شده است.<ref>{{پک\|اختری\|۱۳۹۰\|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی\|ف=سید محسن حکیم}}</ref>
	== زندگی ==		== زندگی ==
	سید محسن بن مهدی بن صالح طباطبائی حکیم (۱۳۰۶–۱۳۹۰ق / ۱۸۸۹–۱۹۷۰م) فقیه، محدث، مفسر و از مراجع برجسته شیعه در سده چهاردهم هجری بود. او در فاصله سال‌های ۱۳۶۵ تا ۱۳۹۰ هجری قمری از مراجع مهم تقلید در جهان تشیع به‌شمار می‌رفت.<ref>{{پک\|1=اختری\|2=۱۳۹۰\|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی\|ف=سید محسن حکیم}}</ref>		سید محسن حکیم در اول شوال ۱۳۰۶ق در نجف به دنیا آمد و در همان شهر رشد یافت. برخی منابع محل تولد او را بنت جبیل در لبنان دانسته‌اند، اما در منابع متعدد و گزارش‌های معاصران تولد او در نجف ذکر شده است. خاندان حکیم از خاندان‌های قدیمی طباطبایی مهاجر از ایران به نجف به‌شمار می‌روند و گفته شده است که در دوره‌هایی مسئولیت خدمت در [[حرم امام علی\|حرم علی بن ابی‌طالب]] را بر عهده داشتند. سید محسن بن مهدی بن صالح طباطبائی حکیم فقیه، محدث، مفسر و از مراجع برجسته شیعه در سده چهاردهم هجری بود. او در فاصله سال‌های ۱۳۶۵ تا ۱۳۹۰ هجری قمری از مراجع مهم تقلید در جهان تشیع به‌شمار می‌رفت.<ref>{{پک\|1=اختری\|2=۱۳۹۰\|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی\|ف=سید محسن حکیم}}</ref>

	~~== نسب و خاندان ==~~
	نسب او با واسطه‌های متعدد به علی بن ابی‌طالب می‌رسد و خاندانش از سادات طباطبایی منسوب به سید ابراهیم طباطبا مشهور به غَمْر دانسته شده‌اند. یکی از نیاکان این خاندان، امیر علی بن سید مراد بن میرشاه اسدالله، پزشک دربار شاه عباس صفوی بود که در سال ۱۰۳۳ق همراه او به نجف رفت و در همان شهر ماندگار شد. گفته شده است که عنوان «حکیم» نیز از همین پیشینه پزشکی در این خاندان گرفته شده است.<ref>{{پک\|1=اختری\|2=۱۳۹۰\|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی\|ف=سید محسن حکیم}}</ref>

	سید محسن حکیم در اول شوال ۱۳۰۶ق در نجف به دنیا آمد و در همان شهر رشد یافت. برخی منابع محل تولد او را بنت جبیل در لبنان دانسته‌اند، اما در منابع متعدد و گزارش‌های معاصران تولد او در نجف ذکر شده است. خاندان حکیم از خاندان‌های قدیمی طباطبایی مهاجر از ایران به نجف به‌شمار می‌روند و گفته شده است که در دوره‌هایی مسئولیت خدمت در حرم علی بن ابی‌طالب را بر عهده داشتند.~~<ref>{{پک\|1=اختری\|2=۱۳۹۰\|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی\|ف=~~سید محسن حکیم~~}}</ref>~~

	~~== تحصیل~~ و ~~استادان ==~~
	او در ~~هفت‌سالگی پدر خود را~~ از ~~دست داد و آموزش قرآن و علوم مقدماتی را نزد برادر بزرگش آغاز کرد. سپس~~ در حدود نه‌سالگی در درس‌های شیخ صادق بهبهانی و شیخ صادق جواهری شرکت کرد و مقدمات علوم عربی، منطق، بلاغت و مبادی فقه و اصول را فرا گرفت.<ref>{{پک\|1=اختری\|2=۱۳۹۰\|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی\|ف=سید محسن حکیم}}</ref>

	~~در سال ۱۳۲۷ق در درس محمدکاظم خراسانی شرکت کرد و تا زمان درگذشت~~ او در ~~۱۳۲۹ق از درس خارج فقه و اصول بهره برد. پس~~ از ~~آن در درس ضیاءالدین عراقی حضور یافت~~ و ~~دوره‌هایی از اصول~~ و ~~بخشی از فقه~~ را نزد ~~او آموخت~~. در ~~سال ۱۳۳۲ق،~~ در پی حضور در جهاد علیه نیروهای انگلیسی در عراق، مدتی از درس بازماند. پس از بازگشت به نجف در سال ۱۳۳۳ق در درس علی باقر جواهری شرکت کرد و ~~چند سال از او بهره برد. همچنین پیش‌تر در درس سید محمد سعید حبوبی حاضر شده~~ و ~~نخستین اثر خود با عنوان «میراث الزوجة»~~ را ~~در همان دوره نوشت~~.<ref>{{پک\|1=اختری\|2=۱۳۹۰\|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی\|ف=سید محسن حکیم}}</ref>		=== فعالیت‌های علمی ===
			او در هفت‌سالگی پدر خود را از دست داد و آموزش [[قرآن]] و علوم مقدماتی را نزد برادر بزرگش آغاز کرد. سپس در حدود نه‌سالگی در درس‌های [[صادق بهبهانی]] و [[صادق جواهری]] شرکت کرد و مقدمات علوم عربی، منطق، بلاغت و مبادی فقه و اصول را فرا گرفت.<ref>{{پک\|1=اختری\|2=۱۳۹۰\|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی\|ف=سید محسن حکیم}}</ref>

	~~== تدریس ==~~		در سال ۱۳۲۷ق در درس [[محمدکاظم خراسانی]] شرکت کرد و تا زمان درگذشت او در ۱۳۲۹ق از [[درس خارج]] [[فقه]] و [[اصول فقه\|اصول]] بهره برد. پس از آن در درس [[ضیاءالدین عراقی]] حضور یافت و دوره‌هایی از اصول و بخشی از فقه را نزد او آموخت. در سال ۱۳۳۲ق، در پی حضور در [[جهاد]] علیه نیروهای انگلیسی در عراق، مدتی از درس بازماند. پس از بازگشت به نجف در سال ۱۳۳۳ق در درس علی باقر جواهری شرکت کرد و چند سال از او بهره برد. همچنین پیش‌تر در درس [[سید محمدسعید حبوبی]] حاضر شده و نخستین اثر خود با عنوان «میراث الزوجة» را در همان دوره نوشت.<ref>{{پک\|1=اختری\|2=۱۳۹۰\|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی\|ف=سید محسن حکیم}}</ref>
	او از ~~دهه ۱۳۳۰ق به تدریس پرداخت~~ و ~~درس‌هایی~~ در ~~کفایه الاصول~~ و ~~رسائل برگزار کرد~~. در سال ~~۱۳۳۷ق اجازه اجتهاد دریافت~~ کرد و سال ~~بعد نخستین درس خارج فقه خود را آغاز نمود~~. ~~محور اولیه~~ درس ~~او کتاب تبصرة المتعلمین~~ اثر ~~علامه حلی بود و بعدها خارج اصول~~ را ~~نیز تدریس کرد~~.<ref>{{پک\|1=اختری\|2=۱۳۹۰\|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی\|ف=سید محسن حکیم}}</ref>

	درس‌های او در مساجد مختلف نجف، از جمله جامع الرأس در صحن حیدری، جامع عمران و مسجد شیخ طوسی برگزار می‌شد. گزارش شده است که او روزانه چند درس سطح و خارج تدریس می‌کرد و از سال ۱۳۴۷ق تا پایان عمر به تدریس خارج ادامه داد. شاگردانی از کشورهای مختلف مانند ~~عراق، ایران، لبنان، هند، پاکستان،~~ افغانستان و برخی مناطق خلیج فارس در درس او شرکت می‌کردند و شماری از آنان بعدها به مقام اجتهاد رسیدند.		او از دهه ۱۳۳۰ق به تدریس پرداخت و درس‌هایی در ''[[کفایه الاصول]]'' و ''[[رسائل شیخ انصاری\|رسائل]]'' برگزار کرد. در سال ۱۳۳۷ق [[اجازه اجتهاد]] دریافت کرد و سال بعد نخستین درس خارج فقه خود را آغاز نمود. محور اولیه درس او کتاب ''[[تبصرة المتعلمین]]'' اثر [[علامه حلی]] بود و بعدها خارج اصول را نیز تدریس کرد. درس‌های او در مساجد مختلف نجف، از جمله جامع الرأس در صحن حیدری، جامع عمران و مسجد شیخ طوسی برگزار می‌شد. گزارش شده است که او روزانه چند درس سطح و خارج تدریس می‌کرد و از سال ۱۳۴۷ق تا پایان عمر به تدریس خارج ادامه داد. شاگردانی از کشورهای مختلف مانند [[عراق]]، [[ایران]]، [[لبنان]]، [[هند]]، [[پاکستان]]، [[افغانستان]] و برخی مناطق [[خلیج فارس]] در درس او شرکت می‌کردند و شماری از آنان بعدها به مقام اجتهاد رسیدند.<ref>{{پک\|اختری\|۱۳۹۰\|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی\|ف=سید محسن حکیم}}</ref>

	== مرجعیت ==		=== مرجعیت دینی ===
	پس از بازگشت از سفری به لبنان در سال ۱۳۵۱ق، توجه بیشتری به او در نجف جلب شد. پس از درگذشت محمدحسین نائینی در ۱۳۵۵ق، گروهی از مردم نجف و بغداد از او تقلید کردند، هرچند در آن زمان سید ابوالحسن اصفهانی همچنان در قید حیات بود. پس از درگذشت اصفهانی، شمار زیادی از شیعیان در عراق، ایران، لبنان، افغانستان، پاکستان، هند و برخی مناطق دیگر به او رجوع کردند.<ref>{{پک\|1=اختری\|2=۱۳۹۰\|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی\|ف=سید محسن حکیم}}</ref>		پس از بازگشت از سفری به لبنان در سال ۱۳۵۱ق، توجه بیشتری به او در نجف جلب شد. پس از درگذشت [[محمدحسین نائینی]] در ۱۳۵۵ق، گروهی از مردم نجف و بغداد از او تقلید کردند، هرچند در آن زمان [[سید ابوالحسن اصفهانی]] همچنان در قید حیات بود. پس از درگذشت اصفهانی، شمار زیادی از شیعیان در عراق، ایران، لبنان، افغانستان، پاکستان، هند و برخی مناطق دیگر به او رجوع کردند.<ref>{{پک\|1=اختری\|2=۱۳۹۰\|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی\|ف=سید محسن حکیم}}</ref>

	او رساله عملیه «منهاج الصالحین» را به عربی و «منتخب المسائل» را به فارسی منتشر کرد. در دوره‌ای مرجعیت میان او و سید حسین بروجردی تقسیم شده بود و پس از درگذشت بروجردی، شمار بیشتری از مقلدان به او رجوع کردند و در نتیجه از مراجع برجسته جهان تشیع به‌شمار آمد.<ref>{{پک\|1=اختری\|2=۱۳۹۰\|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی\|ف=سید محسن حکیم}}</ref>		او رساله عملیه «منهاج الصالحین» را به عربی و «منتخب المسائل» را به فارسی منتشر کرد. در دوره‌ای مرجعیت میان او و [[سید حسین بروجردی]] تقسیم شده بود و پس از درگذشت بروجردی، شمار بیشتری از مقلدان به او رجوع کردند و در نتیجه از مراجع برجسته جهان تشیع به‌شمار آمد.<ref>{{پک\|1=اختری\|2=۱۳۹۰\|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی\|ف=سید محسن حکیم}}</ref>

	== فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی ==		=== فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی ===
	در سال ۱۳۳۲ق همراه با سید محمد سعید حبوبی در مقاومت علیه اشغال عراق توسط نیروهای انگلیسی شرکت کرد. در دهه‌های بعد نیز در برخی رویدادهای سیاسی عراق موضع‌گیری داشت. در سال ۱۹۶۸م پس از جنگ شش‌روزه اعراب و ~~اسرائیل،~~ بیانیه‌ای در حمایت از فلسطینیان صادر کرد و دربارهٔ خطر صهیونیسم هشدار داد. همچنین در دوره فعالیت جریان‌های کمونیستی در عراق فتوایی صادر کرد که در آن کمونیسم مورد انتقاد قرار گرفت.<ref>{{پک\|1=اختری\|2=۱۳۹۰\|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی\|ف=سید محسن حکیم}}</ref>		در سال ۱۳۳۲ق همراه با سید محمد سعید حبوبی در مقاومت علیه اشغال عراق توسط نیروهای انگلیسی شرکت کرد. در دهه‌های بعد نیز در برخی رویدادهای سیاسی عراق موضع‌گیری داشت. در سال ۱۹۶۸م پس از [[جنگ اعراب و اسرائیل\|جنگ شش‌روزه اعراب و اسرائیل]]، بیانیه‌ای در حمایت از فلسطینیان صادر کرد و دربارهٔ خطر [[صهیونیسم]] هشدار داد. همچنین در دوره فعالیت جریان‌های کمونیستی در عراق فتوایی صادر کرد که در آن کمونیسم مورد انتقاد قرار گرفت.<ref>{{پک\|1=اختری\|2=۱۳۹۰\|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی\|ف=سید محسن حکیم}}</ref>

	در دوره حکومت حزب بعث نیز با فشارهای سیاسی روبه‌رو شد. در سال‌های پایانی عمر، این فشارها افزایش یافت و گفته شده است که در پی همین شرایط بیمار شد.<ref>{{پک\|1=اختری\|2=۱۳۹۰\|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی\|ف=سید محسن حکیم}}</ref>		در دوره حکومت [[حزب بعث]] نیز با فشارهای سیاسی روبه‌رو شد. در سال‌های پایانی عمر، این فشارها افزایش یافت و گفته شده است که در پی همین شرایط بیمار شد.<ref>{{پک\|1=اختری\|2=۱۳۹۰\|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی\|ف=سید محسن حکیم}}</ref>

	== درگذشت ==		== درگذشت ==
	او در ۲۷ ربیع‌الاول ۱۳۹۰ق در بغداد درگذشت. پس از تشییع گسترده، پیکرش به نجف منتقل و در نزدیکی کتابخانه‌ای که به نام او تأسیس شده بود، به خاک سپرده شد.<ref>{{پک\|1=اختری\|2=۱۳۹۰\|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی\|ف=سید محسن حکیم}}</ref>		او در ۲۷ ربیع‌الاول ۱۳۹۰ق در [[بغداد]] درگذشت. پس از تشییع گسترده، پیکرش به نجف منتقل و در نزدیکی کتابخانه‌ای که به نام او تأسیس شده بود، به خاک سپرده شد.<ref>{{پک\|1=اختری\|2=۱۳۹۰\|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی\|ف=سید محسن حکیم}}</ref>

	آثار		== آثار ==
	از او حدود پنجاه اثر در زمینه‌های فقه، اصول، کلام و تفسیر گزارش شده است که برخی از آنها چندین بار چاپ شده و به زبان‌های دیگر نیز ترجمه شده‌اند. از مهم‌ترین آثار او می‌توان به این موارد اشاره کرد:<ref>{{پک\|1=اختری\|2=۱۳۹۰\|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی\|ف=سید محسن حکیم}}</ref>		از او حدود پنجاه اثر در زمینه‌های فقه، اصول، کلام و تفسیر گزارش شده است که برخی از آنها چندین بار چاپ شده و به زبان‌های دیگر نیز ترجمه شده‌اند. از مهم‌ترین آثار او می‌توان به این موارد اشاره کرد:<ref>{{پک\|1=اختری\|2=۱۳۹۰\|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی\|ف=سید محسن حکیم}}</ref>
	* مستمسک العروة الوثقی: شرح استدلالی بر کتاب عروة الوثقی در چندین جلد		* مستمسک العروة الوثقی: شرح استدلالی بر کتاب عروة الوثقی در چندین جلد

Shahroudi: ابرابزار

2026-03-13T01:35:04Z

ابرابزار

صفحهٔ تازه

سید محسن طباطبائی حکیم از فقیهان و مراجع برجسته شیعه در قرن چهاردهم هجری بود که در نجف متولد شد و بیشتر عمر خود را در همان شهر به تدریس و فعالیت علمی گذراند. او شاگرد شماری از استادان برجسته حوزه نجف بود و در طول دهه‌ها تدریس، شاگردان بسیاری تربیت کرد. پس از درگذشت برخی مراجع بزرگ، مرجعیت گسترده‌ای در میان شیعیان یافت. از او آثار متعددی در فقه و اصول برجای مانده و در حوزه‌های علمی، اجتماعی و فرهنگی نیز فعالیت‌هایی داشته است. او در سال ۱۳۹۰ هجری قمری درگذشت.

== زندگی ==
سید محسن بن مهدی بن صالح طباطبائی حکیم (۱۳۰۶–۱۳۹۰ق / ۱۸۸۹–۱۹۷۰م) فقیه، محدث، مفسر و از مراجع برجسته شیعه در سده چهاردهم هجری بود. او در فاصله سال‌های ۱۳۶۵ تا ۱۳۹۰ هجری قمری از مراجع مهم تقلید در جهان تشیع به‌شمار می‌رفت.<ref>{{پک|1=اختری|2=۱۳۹۰|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی|ف=سید محسن حکیم}}</ref>

== نسب و خاندان ==
نسب او با واسطه‌های متعدد به علی بن ابی‌طالب می‌رسد و خاندانش از سادات طباطبایی منسوب به سید ابراهیم طباطبا مشهور به غَمْر دانسته شده‌اند. یکی از نیاکان این خاندان، امیر علی بن سید مراد بن میرشاه اسدالله، پزشک دربار شاه عباس صفوی بود که در سال ۱۰۳۳ق همراه او به نجف رفت و در همان شهر ماندگار شد. گفته شده است که عنوان «حکیم» نیز از همین پیشینه پزشکی در این خاندان گرفته شده است.<ref>{{پک|1=اختری|2=۱۳۹۰|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی|ف=سید محسن حکیم}}</ref>

سید محسن حکیم در اول شوال ۱۳۰۶ق در نجف به دنیا آمد و در همان شهر رشد یافت. برخی منابع محل تولد او را بنت جبیل در لبنان دانسته‌اند، اما در منابع متعدد و گزارش‌های معاصران تولد او در نجف ذکر شده است. خاندان حکیم از خاندان‌های قدیمی طباطبایی مهاجر از ایران به نجف به‌شمار می‌روند و گفته شده است که در دوره‌هایی مسئولیت خدمت در حرم علی بن ابی‌طالب را بر عهده داشتند.<ref>{{پک|1=اختری|2=۱۳۹۰|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی|ف=سید محسن حکیم}}</ref>

== تحصیل و استادان ==
او در هفت‌سالگی پدر خود را از دست داد و آموزش قرآن و علوم مقدماتی را نزد برادر بزرگش آغاز کرد. سپس در حدود نه‌سالگی در درس‌های شیخ صادق بهبهانی و شیخ صادق جواهری شرکت کرد و مقدمات علوم عربی، منطق، بلاغت و مبادی فقه و اصول را فرا گرفت.<ref>{{پک|1=اختری|2=۱۳۹۰|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی|ف=سید محسن حکیم}}</ref>

در سال ۱۳۲۷ق در درس محمدکاظم خراسانی شرکت کرد و تا زمان درگذشت او در ۱۳۲۹ق از درس خارج فقه و اصول بهره برد. پس از آن در درس ضیاءالدین عراقی حضور یافت و دوره‌هایی از اصول و بخشی از فقه را نزد او آموخت. در سال ۱۳۳۲ق، در پی حضور در جهاد علیه نیروهای انگلیسی در عراق، مدتی از درس بازماند. پس از بازگشت به نجف در سال ۱۳۳۳ق در درس علی باقر جواهری شرکت کرد و چند سال از او بهره برد. همچنین پیش‌تر در درس سید محمد سعید حبوبی حاضر شده و نخستین اثر خود با عنوان «میراث الزوجة» را در همان دوره نوشت.<ref>{{پک|1=اختری|2=۱۳۹۰|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی|ف=سید محسن حکیم}}</ref>

== تدریس ==
او از دهه ۱۳۳۰ق به تدریس پرداخت و درس‌هایی در کفایه الاصول و رسائل برگزار کرد. در سال ۱۳۳۷ق اجازه اجتهاد دریافت کرد و سال بعد نخستین درس خارج فقه خود را آغاز نمود. محور اولیه درس او کتاب تبصرة المتعلمین اثر علامه حلی بود و بعدها خارج اصول را نیز تدریس کرد.<ref>{{پک|1=اختری|2=۱۳۹۰|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی|ف=سید محسن حکیم}}</ref>

درس‌های او در مساجد مختلف نجف، از جمله جامع الرأس در صحن حیدری، جامع عمران و مسجد شیخ طوسی برگزار می‌شد. گزارش شده است که او روزانه چند درس سطح و خارج تدریس می‌کرد و از سال ۱۳۴۷ق تا پایان عمر به تدریس خارج ادامه داد. شاگردانی از کشورهای مختلف مانند عراق، ایران، لبنان، هند، پاکستان، افغانستان و برخی مناطق خلیج فارس در درس او شرکت می‌کردند و شماری از آنان بعدها به مقام اجتهاد رسیدند.

== مرجعیت ==
پس از بازگشت از سفری به لبنان در سال ۱۳۵۱ق، توجه بیشتری به او در نجف جلب شد. پس از درگذشت محمدحسین نائینی در ۱۳۵۵ق، گروهی از مردم نجف و بغداد از او تقلید کردند، هرچند در آن زمان سید ابوالحسن اصفهانی همچنان در قید حیات بود. پس از درگذشت اصفهانی، شمار زیادی از شیعیان در عراق، ایران، لبنان، افغانستان، پاکستان، هند و برخی مناطق دیگر به او رجوع کردند.<ref>{{پک|1=اختری|2=۱۳۹۰|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی|ف=سید محسن حکیم}}</ref>

او رساله عملیه «منهاج الصالحین» را به عربی و «منتخب المسائل» را به فارسی منتشر کرد. در دوره‌ای مرجعیت میان او و سید حسین بروجردی تقسیم شده بود و پس از درگذشت بروجردی، شمار بیشتری از مقلدان به او رجوع کردند و در نتیجه از مراجع برجسته جهان تشیع به‌شمار آمد.<ref>{{پک|1=اختری|2=۱۳۹۰|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی|ف=سید محسن حکیم}}</ref>

== فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی ==
در سال ۱۳۳۲ق همراه با سید محمد سعید حبوبی در مقاومت علیه اشغال عراق توسط نیروهای انگلیسی شرکت کرد. در دهه‌های بعد نیز در برخی رویدادهای سیاسی عراق موضع‌گیری داشت. در سال ۱۹۶۸م پس از جنگ شش‌روزه اعراب و اسرائیل، بیانیه‌ای در حمایت از فلسطینیان صادر کرد و دربارهٔ خطر صهیونیسم هشدار داد. همچنین در دوره فعالیت جریان‌های کمونیستی در عراق فتوایی صادر کرد که در آن کمونیسم مورد انتقاد قرار گرفت.<ref>{{پک|1=اختری|2=۱۳۹۰|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی|ف=سید محسن حکیم}}</ref>

در دوره حکومت حزب بعث نیز با فشارهای سیاسی روبه‌رو شد. در سال‌های پایانی عمر، این فشارها افزایش یافت و گفته شده است که در پی همین شرایط بیمار شد.<ref>{{پک|1=اختری|2=۱۳۹۰|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی|ف=سید محسن حکیم}}</ref>

== درگذشت ==
او در ۲۷ ربیع‌الاول ۱۳۹۰ق در بغداد درگذشت. پس از تشییع گسترده، پیکرش به نجف منتقل و در نزدیکی کتابخانه‌ای که به نام او تأسیس شده بود، به خاک سپرده شد.<ref>{{پک|1=اختری|2=۱۳۹۰|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی|ف=سید محسن حکیم}}</ref>

آثار
از او حدود پنجاه اثر در زمینه‌های فقه، اصول، کلام و تفسیر گزارش شده است که برخی از آنها چندین بار چاپ شده و به زبان‌های دیگر نیز ترجمه شده‌اند. از مهم‌ترین آثار او می‌توان به این موارد اشاره کرد:<ref>{{پک|1=اختری|2=۱۳۹۰|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی|ف=سید محسن حکیم}}</ref>
* مستمسک العروة الوثقی: شرح استدلالی بر کتاب عروة الوثقی در چندین جلد
* حقائق الاصول: شرحی بر کفایة الاصول
* منهاج الصالحین: رساله عملیه
* نهج الفقاهه: تعلیقاتی بر کتاب مکاسب
* دلیل الناسک

او همچنین در تأسیس یا بازسازی مراکز دینی و فرهنگی مشارکت داشت، از جمله کتابخانه آیت‌الله حکیم در نجف و شماری از مدارس، مساجد و مراکز مذهبی در شهرهای مختلف.<ref>{{پک|1=اختری|2=۱۳۹۰|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی|ف=سید محسن حکیم}}</ref>

== پانویس ==
=== ارجاعات ===
{{پانویس|۳|اندازه=ریز}}

=== منابع ===
* {{یادکرد دانشنامه|نام خانوادگی=اختری|نام=عباسعلی|پیوند نویسنده=|ویراستار=|مقاله=سید محسن حکیم|دانشنامه=[[دایرةالمعارف جامع اسلامی]]|عنوان جلد=دایرةالمعارف جامع اسلامی|سال=۱۳۹۰|ناشر=آرایه|مکان=تهران}}

{{درجه‌بندی|نیازمند پیوند=خیر|نیازمند رده=خیر|نیازمند جعبه اطلاعات=بله|نیازمند تصویر=بله|نیازمند استانداردسازی=خیر|نیازمند ویراستاری=خیر|مقابله نشده با دانشنامه‌ها=تاحدودی|تاریخ خوبیدگی=|تاریخ برگزیدگی=|توضیحات=}}

{{مراجع تقلید عامه شیعه}}
{{مراجع تقلید شیعه}}

{{ترتیب‌پیش‌فرض:حکیم، محسن}}
[[رده:افراد پادکمونیست اهل عراق]]
[[رده:اهالی نجف]]
[[رده:خاک‌سپاری‌ها در حرم امام علی]]
[[رده:خاندان طباطبائی]]
[[رده:درگذشتگان ۱۳۴۹]]
[[رده:درگذشتگان ۱۹۷۰ (میلادی)]]
[[رده:روحانیان شیعه اهل ایران]]
[[رده:زادگان ۱۲۶۸]]
[[رده:زادگان ۱۸۸۹ (میلادی)]]
[[رده:شاگردان آخوند خراسانی]]
[[رده:شیعیان اهل عراق]]
[[رده:عالمان شیعه]]
[[رده:عراقی‌های سده ۲۰ (میلادی)]]
[[رده:مراجع تقلید در دوره پهلوی]]
[[رده:مراجع تقلید درگذشته]]
[[رده:مراجع تقلید شیعه عراق]]