https://www.islamical.org/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D8%AF%D9%88%D9%85شاه عباس دوم - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-11T03:56:57Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.41.1https://www.islamical.org/w/index.php?title=%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D8%AF%D9%88%D9%85&diff=90490&oldid=prevShahroudi: ابرابزار2024-08-23T16:49:21Z<p>ابرابزار</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div><br />
{{جعبه اطلاعات خانواده سلطنتی<br />
| name =شاه عباس دوم<br />
| title = '''[[شاهنشاه ایران]]'''<br />
| image = Abbas_II_of_Persia.jpg<br />
| caption = نگاره شاه عباس دوم<br />
| reign=۱۶۶۶ –۱۶۴۲ میلادی{{سخ}}۱۰۷۷ –۱۰۵۲ قمری<br />
| coronation = ۱۵ مه ۱۶۴۲ {{سخ}} [[کاشان]]<br />
| full name = ابوالمظفر شاه عباس ثانی الحسینی الموسوی الصفوی بهادرخان<ref>{{پک|Buyers|2009|ک=The Safavid Genealogy}}</ref><br />
| birth_date =<br />
۳۰ اوت ۱۶۳۲<br />
| birth_place = [[قزوین]]<br />
| death_date = ۲۶ اکتبر ۱۶۶۶ (۳۴ سال)<br />
| death_place = [[دامغان]]<br />
| successor = [[شاه سلیمان یکم|صفی دوم]]<br />
|predecessor = [[شاه صفی یکم|صفی یکم]]<br />
| spouse = ([[#خانواده| فهرست]] را ببینید)<br />
| dynasty = [[دودمان صفوی |صفوی]]<br />
|burial_place = [[حرم فاطمه معصومه]]، [[قم]]<br />
| father = [[شاه صفی یکم|صفی یکم]]<br />
|mother = [[آنا (همسر شاه صفی)| آنا خانم]]<br />
|signature=Tughra Abbas II.jpg| issue =([[#خانواده| فهرست]] را ببینید)<br />
|signature_type=[[طغرا]]|religion =[[اسلام]]، [[شیعه دوازدهامامی]]<br />
|succession = [[فهرست شاهان صفوی|هفتمین پادشاه صفوی]]}}<br />
'''شاه عباس دوم''' (با نام تولد '''سلطان محمد میرزا'''؛ ۳۰ اوت ۱۶۳۲ – ۲۶ اکتبر ۱۶۶۶) هفتمین پادشاه [[ایران صفوی]] بود که از ۱۶۴۲ تا ۱۶۶۶ حکومت کرد. او بزرگترین پسر [[شاه صفی یکم|صفی]] و همسرش [[آنا (همسر شاه صفی)|آنا]] است که مادرش [[چرکس]] بود. او تاجوتخت را در نه سالگی به ارث برد و برای حکومت مجبور شد با تکیه بر شورای سلطنتی به رهبری وزیر اعظم سابق پدرش، [[ساروتقی اعتمادالدوله]] حکومت را اداره کند. در ۱۶۴۵، او در پانزده سالگی توانست ساروتقی را از قدرت برکنار کند و پس از پاکسازی نظام دیوانسالاری، بر دربار خود اقتدار کرده و [[پادشاهی مطلقه]] خود را آغاز کرد.<br />
<br />
دوران سلطنت عباس دوم با صلح و پیشرفت همراه بود. او هدفمندانه از جنگ با [[امپراتوری عثمانی]] اجتناب کرد و روابطش با [[ازبکها]]ی شرق دوستانه بود. او آوازه و اعتبارش را بهعنوان فرمانده نظامی با رهبری ارتش خود [[جنگ ایران و گورکانیان (۱۶۵۳–۱۶۴۹)|در طول جنگ]] با [[امپراتوری گورکانی]] افزایش داد و [[قندهار]] را بهطور موفقیتآمیزی دوباره به دست آورد. [[خسرومیرزا گرجی|رستم خان]] به دستور او در سال ۱۶۴۸ به پادشاهی کارتلی حمله کرد و پادشاه شورشی [[تهمورثخان گرجی|تهمورث اول]] را به تبعید فرستاد. در سال ۱۶۵۱، تهمورث تلاش کرد تا تاج از دست رفتهاش را با حمایت [[روسیه تزاری]] پس بگیرد، اما روسها در یک [[جنگ ایران و روسیه (۱۶۵۳–۱۶۵۱)|درگیری کوتاه میان سالهای ۱۶۵۱ و ۱۶۵۳]] بهدست ارتش عباس شکست خوردند؛ مهمترین رخداد این جنگ، تخریب قلعه روسیه در سمت ایرانی [[رود ترک]] بود. عباس همچنین شورشی به رهبری گرجیها را میان سالهای ۱۶۵۹ و ۱۶۶۰ سرکوب کرد که در آن واختانگ پنجم را به عنوان پادشاه کارتلی پذیرفت، اما رهبران شورشی را اعدام کردند.<br />
<br />
عباس از اواسط سلطنتش به بعد دچار انحطاط مالی شد که تا پایان سلسلهٔ صفویه گریبانگیر قلمرو شد. او در سال ۱۶۵۴ به منظور افزایش درآمد، [[محمد بیگ]] را که اقتصاددان برجستهای بود منصوب کرد. اما او نتوانست بر رکود اقتصادی غلبه کند. کوشش محمد بیگ اغلب به خزانهداری آسیب وارد میکرد. او از [[کمپانی هند شرقی هلند]] رشوه میگرفت و اعضای خانوادهاش را در موقعیتهای مختلف منصوب میکرد. در سال ۱۶۶۱، [[میرزا محمدمهدی کرکی]] که مدیر ضعیف و ناتوانی بود، جایگزین محمد بیگ شد. او از کسب و کار شاه در کاخ محروم شده بود، تا جایی که از وجود سام میرزا یعنی [[شاه سلیمان یکم|شاه سلیمان]] آینده و شاه بعدی صفوی ایران بیخبر بود.<br />
<br />
عباس دوم در سی و چهار سالگی درگذشت. مورخان مدرن او را آخرین پادشاه قدرتمند سلسلهٔ صفوی توصیف میکنند. او برای توجه مداوم به امور دولتی از پدر و جانشینانش متمایز بود. او بابت احساس عدالتش معروف است. مورخان و ناظران غربی اغلب او را بهعنوان پادشاهی بزرگوار و بردبار معرفی میکنند که بر حکومتی عاری از شورش و سفر نسبتاً امن حکومت میکند. برخی از مورخان او را به خاطر اعمال ظالمانهای مشابه پدرش و تغییر مذهب اجباری بر [[یهودیان ایرانی]] مورد انتقاد قرار دادهاند، اما بیشتر آنها به بردباری او نسبت به مسیحیان اشاره کردهاند. مفسران پس از [[سقوط اصفهان|سقوط سلسله صفویه]] در سال ۱۷۲۲، او را بهعنوان فرمانروایی مقتدر یاد میکنند که بهطور موقت افول دولت صفوی را معکوس کرد تا دورهای از شکوفایی، ثبات و صلح ایجاد کند که با مرگ او یکبار برای همیشه پایان یافت.<br />
<br />
== سالهای اولیه ==<br />
عباس دوم در روز دوشنبه ۹ شهریور سال ۱۰۱۱ خورشیدی (۳۰ اوت ۱۶۳۲) در [[قزوین]] به دنیا آمد. در ابتدای تولد او را '''سلطان محمد میرزا''' نامیدند. او پسر دوم [[شاه صفی]] از همسر [[چرکس]] تبار وی، [[آنا (همسر شاه صفی)|آنا خانم]] بود. او پنج برادر و سه خواهر داشت. دوران کودکی او در [[حرمسرا|حرمسرای]] شاه گذشت و توسط [[رجبعلی تبریزی]] آموزش دید. وی همچنین راه و رسم ادارهٔ کشور را از ناظر دربار، محمد علی بیگ و رئیس محافظان سلطنتی، جان بیگ خان شاملو فراگرفت.<ref>Savory 1985, p. 76</ref><ref>Roemer 1986, p. 288.</ref><ref>Babaie et al. 2004, p. 44</ref><br />
<br />
== آغاز پادشاهی ==<br />
محمد میرزا در ۱۶ صفر ۱۰۵۲ قمری مصادف با ۱۵ مه ۱۶۴۲ میلادی در سن ده سالگی [[تاجگذاری]] کرد. او به سبب سن بسیار کم، هیچ آگاهی از امور و تجربهٔ کشورداری نداشت و زمام تمام امور عملاً در دستان مادرش [[آنا خانم]] و وزیر اعظمش [[سارو تقی اعتمادالدوله|ساروتقی]] و پس از مرگ آن دو [[سلطان العلماء آملی|خلیفه سلطان]] و [[محمد بیگ]] متمرکز بود و این در حالی بود که خود عباس در [[قزوین]] به ادامه تحصیل مشغول بود. عباس به دلیل همین کمتجربگی تا یک سال نخست سلطنت خویش از بهکار بردن شهرت ثانی برای خویش خودداری میکرد و به همان لقب شاه عباس اکتفا مینمود.<br />
<br />
بعد از گذشت یک سال عباس به پایتخت صفویان [[اصفهان]] رفت. در همان سال [[رستم خان سپهسالار]] قدرتمند صفویان علیه شاه جوان شورش کرد تا او را از سلطنت برکنار کند و به سمت اصفهان رهسپار شد اما [[ساروتقی اعتمادالدوله]] موفق شد او را در نزدیکی [[مشهد]] به قتل برساند.<ref>Roemer 1986, p. 292.</ref><br />
<br />
در سال ۱۰۵۴ق (۱۶۴۴) برخی از [[طوایف بختیاری]] علیه عباس دوم شورش کردند اما ساروتقی به سرعت آنها را سرکوب کرد. او بعداً رهبری مقابله با فساد را بر عهده گرفت در نتیجه دشمنان زیادی علیه او به وجود آمدند. سرانجام وی در ۱۱ اکتبر ۱۶۴۵ توسط تعدادی از افسران ارتش صفوی ترور شد و عباس در ۱۴ اکتبر [[سلطانالعلماء آملی|خلیفه سلطان]] را جانشین او کرد. با آنکه او ابتدا این پیشنهاد را رد کرد اما بعداً سریع پذیرفت. هدف از انتخاب او دانش گذشته وی و نفوذی بود که در دولت داشت.<ref>Matthee 2010, pp. 383-384.</ref><br />
<br />
عباس دوم برخلاف پدرش به مذهب [[سنی]] علاقه بیشتری نشان میداد که همین عامل دشمنی عده کثیری از علمای حاضر در دربار پدرش نیز شده بود. در زمان عباس دوم با وجود اعتدال نسبی شاه به مذهب نسبت به [[کلیمی|کلیمیان]] و [[ارمنیهای ایران|ارامنه]] تبعیضهایی ایجاد میشد که از آنجمله میتوان به اشراف اجباری کلیمیان به دین اسلام و ممنوعیت فروش شراب ارامنه به مسلمانان یاد کرد.<br />
<br />
== فتح قندهار ==<br />
شاه عباس دوم برخلاف پدرش از همان زمان که به سلطنت رسید به امور دولت و نظامی علاقه جدی نشان میداد. او در تابستان سال ۱۰۵۸ (۱۶۴۸) برای باز پسگیری [[قندهار]] از [[امپراتوری گورکانی هند|امپراتوری گورکانیان]] همراه با سپاهی ۴۰ هزار نفری رهسپار آنجا شد. او پس از تسخیر [[لشکرگاه]] قندهار را محاصره کرد و بعد از محاصره کوتاهی در ۲۲ فوریه ۱۶۴۹ آنجا را تصرف کرد. سپس شاه عباس غلام گرجی خود، [[مهراب خان]] را به عنوان فرماندار قندهار منصوب کرد. گورکانیان در سال ۱۶۵۱ تلاش کردند قندهار را پس بگیرند اما با آمدن زمستان آنها مجبور به عقبنشینی شدند.<ref>Matthee & Mashita 1985, pp. 478–484</ref><ref>Roemer 1986, pp. 299–300.</ref><br />
<br />
[[شاه جهان]]، امپراتور هند، پسرش [[اورنگزیب]] را همراه با لشکری که ۵۰ هزار نفر سرباز داشت برای گرفتن قندهار فرستاد. اگر چه اورنگزیب عباس دوم را در خارج از شهر شکست داد اما نتوانست آنجا را فتح کند. حتی توپهای جنگی او کاری از پیش نبرد. اورنگزیب در سال ۱۶۵۲ شهر را محاصره و تصرف کرد. در این زمان عبدالعزیز ازبک با شاه عباس همپیمان شد و در ماه مه ۱۶۵۲، ۱۰ هزار سرباز را روانه [[کابل]] کرد تا آشوب برپا کند. اگر چه آنها به اندازهای قدرتمند نبودند که محاصره گورکانیان را بشکنند اما ازبکان ۲ هزار سرباز گورکان را که همراه یک و نیم میلیون سکه به سمت محاصره میرفتند تهدید کردند. پس از دو ماه مقاومت صفویان و فعالیت ازبکان، اورنگزیب مجبور به ترک محاصره و عقبنشینی شد. در سال ۱۶۵۳ گورکانیان دوباره تلاش کردند قندهار را پس بگیرند اما شکست خوردند و این شهر تا زمان سقوط صفویان جزئی از ایران بود.<ref>Kohn 2007, p. 338.</ref><ref>Burton 1997, p. 266.</ref><br />
<br />
== درگیریهای قفقاز ==<br />
در سال ۱۶۵۱ میان ارتش صفوی با نیروهای روسی در [[قفقاز شمالی]] درگیری رخ داد که به [[جنگهای ایران و روسیه|جنگهای ایران و روسیه (۱۶۵۱–۱۶۵۳)]] مشهور شد. دلیل اصلی این نبرد، گسترش یک پایگاه نظامی روسی در کنار رودخانه [[سولاک]] و همچنین ساختن چندین قلعه در بخش ایرانی [[رود ترک]] بود. دولت صفوی بلافاصله نیروهایی را به سمت آنجابرای سرکوب فرستاد و برای بیرن کردن نیروهای روس پادگان نظامی را ویران کرد. اما به زودی درگیری دیگری در جبهه شرقی جنگ آغاز شد. در همین زمان دولت روسیه سفیر خود، لوبانوف روستسفکی را برای حل مسالمتآمیز جنگ به [[اصفهان]] فرستاد. عباس دوم با پیشنهاد سفیر موافقت کرد زیرا ابتدا میخواست جنگ را به سرزمینهای دور شرقی بکشد ولی این جنگ بدون فتح سرزمین دیگری پایان یافت اما صفویان توانستند نفوذ خود را در [[قفقاز شمالی]] افزایش دهند.<ref>Matthee 1999, p. 169.</ref><ref>Matthee 2012, p. 122.</ref><br />
<br />
در سال ۱۶۵۴ شاه عباس دوم وختینگ پنجم را حاکم [[گرجستان]] کرد. در سال ۱۶۵۶ مردم اصفهان علیه پارسادان گرجیزاده، بخشدار شهر قیام کردند. شاه عباس به سرعت او را از مقامش برکنار کرد و او را مسئول تشریفات دربار خود قرار داد.<br />
<br />
در سال ۱۶۵۹ [[کاختی|پادشاهی کاختی]] علیه حکومت صفوی قیام کرد که به قیام بختیرونی معروف شد. این قیام به دلیل تغییرات سیاسی و اسکان قزلباشهای ترکمن در منطقه بود. این اقدام به دلایل سیاسی مختلف توسط دولت عباس دوم ایجاد شد که یکی از این دلایل نیاز به پسگیری استان بود. به دلیل مهاجرتهای گستردهای که توسط [[شاه عباس بزرگ]] صورت گرفت (تعداد ۱۳۰ تا ۲۰۰ هزار نفر)، همچنین کشتارهای گستردهای که در سال ۱۶۱۶ صورت گرفت باعث خالی شدن منطقه از سکنه شد. دلیل دیگر این بود که داراییهای صفویان در [[گرجستان]] که از نظر جغرافیایی به [[داغستان]] نزدیک بود. [[لزگیها]] از داغستان مرتباً به سرزمینهای ایرانی حمله میکردند و آنجا را مورد غارت قرار میدادند. سرانجام این تصمیم بهعنوان اقدامی علیه روسیه قلمداد شد که نفوذش را در داغستان افزایش داده بود که استانی همجوار گرجستان بود. در نهایت اقتدار ایران در [[کاختی]] احیا شد اما از اسکان ترکان [[قزلباش]] در این منطقه جلوگیری شد.<ref>Matthee 2012, p. 145.</ref><br />
<br />
== پانویس ==<br />
{{پانویس|۲}}<br />
<br />
=== منابع ===<br />
{{refbegin|30em|indent=yes}}<br />
* {{cite book | last1 = Babaie | first1 = Sussan | last2 = Babayan | first2 = Kathryn | last3 = McCabe | first3 = Ina Baghdiantz | last4 = Farhad | first4 = Massumeh | title = Slaves of the Shah: New Elites of Safavid Iran | url = https://archive.org/details/slavesofshahnewe0000unse | year = 2004 | publisher = I. B. Tauris | location = London, UK | pages = [https://archive.org/details/slavesofshahnewe0000unse/page/1 1]–218 | isbn = 1-86064-721-9 | lccn = 2005272298}}<br />
* {{cite journal|last1=Babaie|first1=Sussan|title=Shah ʿAbbas II, the Conquest of Qandahar, the Chihil Sutun, and Its Wall Paintings|journal=[[Muqarnas]]|year=1994|publisher=Brill|volume=11|pages=125–142|doi=10.2307/1523214|url=https://www.jstor.org/stable/1523214|oclc=55529825|jstor=1523214|access-date=8 July 2022|archive-date=9 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211109202013/https://www.jstor.org/stable/1523214|url-status=live}}<br />
* {{cite encyclopedia|year=1983|title=Administration in Iran vi. Safavid, Zand, and Qajar periods|encyclopedia=Encyclopædia Iranica, online edition|location=New York|url=https://iranicaonline.org/articles/administration-vi-safavid|last=Bakhash|first=S.|pages=|access-date=13 August 2022|archive-date=17 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517031947/https://iranicaonline.org/articles/administration-vi-safavid|url-status=live}}<br />
* {{cite book |last1=Bournoutian |first1=George |title=From the Kur to the Aras: A Military History of Russia's Move into the South Caucasus and the First Russo-Iranian War, 1801–1813 |date=2021 |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] |isbn=978-9004445154}}<br />
* {{cite journal|last1=Burton|first1=J. Audrey|title=Nadir Muḥammad Khān Ruler of Bukhara (1641 - 1645) and Balkh (1645 - 1651)|journal=Central Asiatic Journal|year=1988|volume=32|number=1/2|pages=19–33|url=https://www.jstor.org/stable/41927597|issn=0008-9192|oclc=1553665|jstor=41927597|access-date=8 July 2022|archive-date=7 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220707171519/https://www.jstor.org/stable/41927597|url-status=live}}<br />
* {{cite book | last = Blow | first = David | title = Shah Abbas: The Ruthless King Who Became an Iranian Legend | year = 2009 | isbn = 978-1-84511-989-8 | publisher = I. B. Tauris | location = London, UK | lccn = 2009464064}}<br />
* {{cite book|last1=Canby|first1=Sheila R.|author-link1=Sheila R. Canby|title=Princes, Poets & Paladins: Islamic and Indian Paintings from the Collection of Prince and Princess Sadruddin Aga Khan|date=1998|publisher=British Museum Press|publication-place=London|isbn=978-0-7141-1483-5|oclc=730448896}}<br />
* {{cite book|last=Floor|first=Willem|title=A Social History of Sexual Relations in Iran|url=https://archive.org/details/socialhistoryofs0000floo|publisher=Mage Publishers|year=2008|isbn=978-1-933823-33-1|oclc=234257199|publication-place=New York}}<br />
* {{cite book|last1=Floor|first1=Willem|authorlink=Willem Floor|title=Safavid Government Institutions|url=https://archive.org/details/safavidgovernmen0000floo|date=2001|publisher=Mazda Publishers|location=Costa Mesa, California|pages=[https://archive.org/details/safavidgovernmen0000floo/page/n12 1]–311|isbn=978-1-56859-135-3}}<br />
* {{Encyclopædia Iranica Online|last=Hitchins|first=Keith|title=Georgia ii. History of Iranian-Georgian Relations|url=https://iranicaonline.org/articles/georgia-ii-history-|volume=10|fascicle=4|year=۲۰۰۱}}<br />
* {{cite book|last1=Golombek|first1=Lisa|last2=Reily|first2=Eileen|title=Persian Pottery in the First Global Age: The Sixteenth and Seventeenth Centuries|date=2013|work=|publisher=Brill|isbn=9789004260924|editor-last=Golombek|editor-first=Lisa|location=|pages=13–57|chapter=Safavid Society and Ceramic Industry}}<br />
* {{cite encyclopedia|year=2016|title=Esma'il II|encyclopedia=Encyclopædia Iranica, online edition|location=New York|url=https://www.iranicaonline.org/articles/esmail-02|last=Ghereghlou|first=Kioumars|pages=|access-date=13 August 2022|archive-date=18 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518101130/https://iranicaonline.org/articles/esmail-02|url-status=live}}<br />
* {{cite book|last=Khafipour|first=Hani|editor-last=Matthee|editor-first=Rudi|title=The Safavid World|publisher=Taylor & Francis|year=2021|isbn=978-1-00-039287-6|oclc=1274244049|publication-place=New York|chapter=Beyond Charismatic Authority: The crafting of a Sovereign’s Image in the Public Sphere|pages=111–121}}<br />
* {{cite journal|last1=Mansourbakht|first1=Ghabad|title=جایگاه علما در دستگاه قدرت دورهٔ صفویه (دوران شاه عباس اول، شاهصفی و شاه عباس دوم)|trans-title=The position of the ulama in the Safavid bureaucracy during the reigns of Shah Abbas I, Shah Safi, and Shah Abbas II|journal=Journal of Iran History|date=2010|volume=3|pages=123–144|url=https://irhj.sbu.ac.ir/article_94477.html?lang=en|language=fa|issn=2588-6916|access-date=8 July 2022|archive-date=19 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220919030119/https://irhj.sbu.ac.ir/article_94477.html?lang=en|url-status=live}}<br />
* {{Encyclopædia Iranica Online|url=https://iranicaonline.org/articles/abbas-ii|title=ʿAbbas II|first=Rudi|last=Matthee|year=2012|access-date=}}<br />
* {{Encyclopædia Iranica Online|url=https://www.iranicaonline.org/articles/solayman-1|title=Solayman I|first=Rudi|last=Matthee|year=2015|access-date=}}<br />
* {{Encyclopædia Iranica Online|last=Matthee|first=Rudi|title=Georgia vii. Georgians in the Safavid Administration|url=https://iranicaonline.org/articles/georgia-vii-|volume=10|fascicle=5|year=۲۰۰۱}}<br />
* {{cite book|last=Matthee|first=Rudi|title=The Safavid World|publisher=Taylor & Francis|year=2021|isbn=978-1-00-039287-6|oclc=1274244049|publication-place=New York}}<br />
* {{cite book|last=Matthee|first=Rudi|title=The Pursuit of Pleasure: Drugs and Stimulants in Iranian History, 1500-1900|publisher=Princeton University Press|year=2011|isbn=978-0-691-11855-0|oclc=918275314|publication-place=Princeton}}<br />
* {{citation | title = The Career of Mohammad Beg, Grand Vizier of Shah 'Abbas II (r. 1642-1666) | year = 1991 | publisher = [[Routledge]] | location = Cambridge | last = Matthee | first = Rudi | journal = [[Iranian Studies (journal)|Iranian Studies]] | volume = 24 | issue = 1/4 | pages = 17–36 | doi = 10.1080/00210869108701755 | isbn = 978-0-521-20093-6 | jstor = 4310753}}<br />
* {{cite book|last=Matthee|first=Rudi|title=Persia in Crisis: Safavid Decline and the Fall of Isfahan|publisher=Taylor & Francis|year=2019|isbn=978-1-00-039287-6|oclc=1274244049|publication-place=New York}}<br />
* {{cite book|last=Matthee|first=Rudi|title=The Politics of Trade in Safavid Iran: Silk for Silver, 1600-1730|publisher=I.B. Tauris|year=1999|isbn=978-1-83860-707-4|oclc=875467518|publication-place=London}}<br />
* {{cite book|last=Morgan|first=David|title=Medieval Persia 1040-1797|publisher=Taylor & Francis|year=2014|isbn=978-1-317-87140-8|publication-place=New York}}<br />
* {{cite book|last=Mokhberi|first=Susan|title=The Persian Mirror: Reflections of the Safavid Empire in Early Modern France|publisher=Oxford University Press|year=2019|oclc=1110484021|isbn=978-0-19-088482-6|publication-place=New York}}<br />
* {{cite journal|last1=Morren|first1=Vera B.|title=The Persecution of Iranian Jews during the Reign of Shah ʿAbbās II (1642—1666)|journal=Hebrew Union College Annual|year=1981|volume=52|pages=275–309|url=https://www.jstor.org/stable/23507735|oclc=781537659|jstor=23507735|access-date=8 July 2022|archive-date=6 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706064939/https://www.jstor.org/stable/23507735|url-status=live}}<br />
* {{cite book|last=Mikaberidze|first=Alexander|title=Historical Dictionary of Georgia|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000mika|publisher=Scarecrow Press|year=2007|isbn=978-0-8108-5580-9|oclc=70836728|publication-place=Lanham}}<br />
* {{cite encyclopedia|year=2009a|title=Ṭahmasp I|encyclopedia=Encyclopædia Iranica, online edition|location=New York|url=https://iranicaonline.org/articles/tahmasp-i|last=Mitchell|first=Colin P|access-date=13 August 2022|archive-date=17 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180517094234/http://www.iranicaonline.org/articles/tahmasp-i|url-status=live}}<br />
* {{cite book|last=Mitchell|first=Colin P.|url=https://books.google.com/books?id=APcBAwAAQBAJ&q=false|title=The Practice of Politics in Safavid Iran: Power, Religion and Rhetoric|publisher=I.B.Tauris|year=2009b|isbn=978-0-85771-588-3|editor-last=|editor-first=|location=|pages=1–304|chapter=|authorlink=|access-date=13 August 2022|archive-date=25 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425154842/https://books.google.com/books?id=APcBAwAAQBAJ&q=false|url-status=live}}<br />
* {{cite book|last=Newman|first=Andrew J.|url=https://books.google.com/books?id=KPgBAwAAQBAJ&q=false|title=Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire|publisher=I.B.Tauris|year=2008|isbn=978-0-85771-661-3|pages=1–281|access-date=8 July 2022|archive-date=13 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413023839/https://books.google.com/books?id=KPgBAwAAQBAJ&q=false|url-status=live}}<br />
* {{cite book|last=Roemer|first=H. R.|url=https://www.cambridge.org/core/books/the-cambridge-history-of-iran/5A33A1DB3F9C8F94837B52BE8D770EBA|title=The Cambridge History of Iran, Volume 6: The Timurid and Safavid Periods|publisher=Cambridge University Press|year=2008|isbn=978-1-139-05498-0|location=Cambridge|pages=189–350|chapter=THE SAFAVID PERIOD|access-date=8 July 2022|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503200942/https://www.cambridge.org/core/books/the-cambridge-history-of-iran/5A33A1DB3F9C8F94837B52BE8D770EBA|url-status=live}}<br />
* {{Encyclopaedia Islamica|last=Rahimlu|first=Yusof|title=ʿAbbās II|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-islamica/abbas-ii-SIM_0010?s.num=11&s.rows=20&s.au=%22Lahouti%2C+Hassan%22&s.f.s2_parent_title=Encyclopaedia+Islamica&s.orderByNewest=true|year=۲۰۱۵}}<br />
* {{cite book|last1=Suny|first1=Ronald Grigor|author-link1=Ronald Grigor Suny|title=The Making of the Georgian Nation|url=https://archive.org/details/makingofgeorgian0000suny|date=1994|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-20915-3}}<br />
* {{cite encyclopedia|year=1998|title=Esma'il I Safawi|encyclopedia=Encyclopædia Iranica, online edition|location=New York|url=https://iranicaonline.org/articles/esmail-i-safawi#i|pages=|last2=Karamustafa|first2=Ahmet T.|last1=Savory|first1=Roger M.|access-date=13 August 2022|archive-date=25 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190725111610/http://www.iranicaonline.org/articles/esmail-i-safawi#i|url-status=live}}<br />
* {{cite book|last=Savory|first=Roger M.|title=Iran Under the Safavids|url=https://archive.org/details/iranundersafavid0000savo|publisher=Cambridge University Press|year=2007|isbn=978-0-521-04251-2}}<br />
* {{cite book|last=Sanikidze|first=George|url=https://www.bloomsbury.com/us/safavid-persia-in-the-age-of-empires-9780755633784/|title=Safavid Persia in the Age of Empires, the Idea of Iran Vol. 10|date=2021|work=|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-0-7556-3378-4|editor-last=Melville|editor-first=Charles|location=|pages=29–46|chapter=The Evolution of Safavid policy towards Eastern Georgia|access-date=8 July 2022|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201120933/https://www.bloomsbury.com/us/safavid-persia-in-the-age-of-empires-9780755633784/|url-status=live}}<br />
* {{Encyclopædia Iranica Online|url=https://iranicaonline.org/articles/ali-mardan-khan|title=ʿAli Mardan Khan|first=Mehrnoush|last=Soroush|year=2000|access-date=}}<br />
* {{cite book|last=Taylor|first=Alice|title=Book Arts of Isfahan: Diversity and Identity in Seventeenth-Century Persia|url=https://archive.org/details/bookartsofisfaha0000tayl|publisher=J. Paul Getty Museum|year=1995|isbn=0-89236-362-2|oclc=32312791|publication-place=Malibu}}<br />
* {{cite book|last=Tanavoli|first=Parviz|title=European Women in Persian Houses: Western Images in Safavid and Qajar Iran|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2016|isbn=978-1-83860-849-1}}<br />
{{Refend}}<br />
<br />
{{S-start}}<br />
{{S-hou|[[دودمان صفویان]]||۳۰ اوت ۱۶۳۲||۲۶ اکتبر ۱۶۶۶}}<br />
{{S-roy|ir}}<br />
{{جعبه توالی|before=[[شاه صفی یکم]] |title=[[فهرست شاهان ایران|شاه ایران]] |years=۱۶۴۲–۱۶۶۶ |after=[[شاه سلیمان یکم]]}}<br />
{{S-end}}<br />
{{مشایخ و پادشاهان صفویه}}<br />
{{دادههای کتابخانهای}}<br />
<br />
[[رده:افراد ایرانی چرکستبار]]<br />
[[رده:افراد در جنگهای ایران و روسیه]]<br />
[[رده:پادشاهان مسلمان شیعه]]<br />
[[رده:خاکسپاریها در حرم فاطمه معصومه]]<br />
[[رده:درگذشتگان ۱۶۶۶ (میلادی)]]<br />
[[رده:زادگان ۱۶۳۲ (میلادی)]]<br />
[[رده:شاعران آذریزبان]]<br />
[[رده:شاهان صفوی]]</div>Shahroudi