Shahroudi: ابرابزار

2024-10-01T03:02:17Z

ابرابزار

صفحهٔ تازه

{{اصلی|خلافت علی بن ابی‌طالب}}
[[پرونده:The Battle of Nehrevan (658 A.D.), between Ali and the Havaric (Kharijites). Ali, mounted on Duldul, is wielding his double-bladed sword, Zulfikar. From a manuscript of Maktel-i Ali Resul, Ottoman Turkey, late 16th or early 17th century.jpg|بندانگشتی|نگاره‌ای از علی در نبرد نهروان که در قرن شانزده یا هفده میلادی، در [[عثمانی]] خلق شده است.]]
'''شورش‌ها در خلافت علی بن ابی‌طالب'''، مربوط به نخستین دوره از جنگ‌های داخلی [[اسلام]] است که با نام '''[[فتنه اول]]''' نیز شناخته می‌شود. مهم‌ترین این شورش‌ها، شورش [[شام (سرزمین)|شام]] به رهبری [[معاویه]] بود که در نهایت به تأسیس دولت [[بنی امیه]] انجامید. رقابت [[بنی هاشم]] و [[بنی امیه]] بر سر خلافت، و نیز رقابت ایران و [[عراق]] از یک سو و [[مصر]] و [[شام (سرزمین)|شامات]] از سوی دیگر برای برتری در امپراتوری اسلامی از عوامل مؤثر در این جنگ‌ها بودند. علاوه بر جنگ داخلی، برخی از شورش‌های محلی توسط مردم سرزمین‌های فتح‌شده نظیر ایرانیان نیز در این دوره سرکوب شد.

== پس‌زمینه ==
{{علی بن ابی‌طالب|all}}بدون شک، اولین موضوعی که خلیفه بعدی باید بدان می‌پرداخت موضوع مجازات قاتلان عثمان بود. مهم‌ترین رقیب علی در این امر، [[طلحه بن عبیدالله]]، که نامزد مطلوب مصریان و اکثریت قریش بود، نظر بر قصاص قاتلان داشت، اما اکثریت [[انصار]] (اهالی اصلی مدینه) و اهل عراق (به رهبری [[مالک اشتر]]) که طرف‌دار علی بودند در نهایت نظر خود را به کرسی نشاندند.<ref name="EI">{{پک|Madelung|۲۰۰۰|ف=Ṭalḥa|ج=۱۰|ص=۱۶۱–۲|زبان=en}}</ref> ''[[دانشنامه ایرانیکا]]'' می‌نویسد علی معتقد بود که عثمان به این دلیل کشته شد که مردم از وی تحت ستم بودند، بنابراین آن‌ها مشمول مجازات نمی‌شوند.<ref>{{پک|Poonawala|۲۰۱۱|ک=ʿALĪ B. ABĪ ṬĀLEB|کد زبان=en}}</ref>

از چالش‌های بعدی در این دوران سرپیچی [[معاویه]] از بیعت با خلیفه جدید بود. معاویه بیعت خود را مشروط به حفظ حکومت شام و نیز در دست گرفتن حکومت [[مصر]] کرد و چون علی به این کار گردن ننهاد، معاویه که از حمایت سپاه شام اطمینان داشت به علی اعلام جنگ نمود.<ref>{{پک|Poonawala|۲۰۱۱|ک=ʿALĪ B. ABĪ ṬĀLEB|کد زبان=en}}</ref>

== خوارج ==
=== شورش خریت بن راشد ===
پس از جنگ صفین خریت به همراه ۳۰ یا ۳۰۰ تن (عدد مورد اختلاف است) به نزد علی رفته و اعلام کرد که قصد جدا شدن از وی را دارد. علی به خریت بیعتش را متذکر شد و او را از این کار بازداشت. اما خریت به همراه ۳۰۰ نفر به [[دین مسیحیت]] گروید و همان شب از علی جدا گردید و علیه علی شورش نمود. علی در پاسخ، زیاد بن خَصَفه را برای تعقیب و سرکوبش فرستاد. خریت و یارانش در ادامه مسیرشان به روستای نِفَّر در اطراف کوفه رفته و والی آنجا به نام زادان فرخ را کشتند.<ref>{{پک|احمدیان|ف=خِرّیت بن راشد ناجی|ک=دانشنامه جهان اسلام|}}</ref>

زیاد بین واسط و بصره در جایی به نام مذّار با خریت وارد جنگ گردید و موفق شد وی را شکست دهد. دویست تن که به تازگی از کوفه به سپاه خریت ملحق شده بودند و به همراه خریت به اهواز گریختند.<ref>{{پک|احمدیان|ف=خِرّیت بن راشد ناجی|ک=دانشنامه جهان اسلام|}}</ref>

خطر خریت برای علی به مرور جدی تر گردید. گروهی از بنی ناجیه شورش کردند و علی برای سرکوب خریت این بار مَعْقِل بن قیس ریاحی را فرستاد که توانست خریت را شکست دهد. اما خریت به نزد قبیله عبدالقیس گریخت و در آنجا پناه گرفت و آن‌ها را علیه علی شوراند. معقل موفق شد با امان دادن به سپاه خریت، گروه زیادی از آنان را به نزد خود بکشاند. خریت سرانجام توسط نعمان بن صهبان جرمی در همان جنگ کشته شد.<ref>{{پک|احمدیان|ف=خِرّیت بن راشد ناجی|ک=دانشنامه جهان اسلام|}}</ref>

=== وقایع بعد از کشته شدن خریت ===
بعد از کشته شدن خریت، معقل بن قیس، افراد سپاه خریت را به اسیری گرفت. کسانی که مسلمان بودند، با قید ضمانت آزاد شدند. به [[مسیحی|مسیحیان]] سپاه خریت، اسلام عرضه شد تا مسلمان شوند. همهٔ آن‌ها بجز یک نفر پذیرفتند و آزاد شدند. اویی که نپذیرفت گردن زده شد. مسیحیان [[بنی ناجیه]] (قبیله خریت که از ابتدا در شورش با وی بودند) که ۵۰۰ تن بودند، حاضر نشدند مسلمان شوند، پس آزاد نشدند. [[مصقله بن هبیره]]، والی [[اردشیرخوره]] فارس، آن‌ها را دید و مسیحیان به وی التماس کردند که آن‌ها را بخرد و آزاد کند. مصقله که احساس ترحم نسبت به اسیران کرده بود به معقل پیغام فرستاد که حاضر است اسیران را از او بخرد. معقل، بر طبق [[محمد بن جریر طبری|طبری]]، به ۲۰۰ هزار و بنا به روایت [[علی بن حسین مسعودی|مسعودی]] به ۳۰۰ هزار درهم آنان را به مصقله فروخت و به مصقله گفت که پول را به نزد خلیفه (علی) بفرستد. مصقله تنها بخشی از پول را فرستاد و بدون اینکه از اسیران بخواهد که در تأمین بقیهٔ پول برای آزاد شدن با وی همکاری بکنند، آنان را آزاد کرد. علی از وی بقیه پول را مطالبه کرد و مصقله با توجه به سرسختی علی و از طرف دیگر رویکرد بخشش‌گر معاویه در این امور، به سمت معاویه پناهنده شد و بعدها عهده‌دار مسئولیت‌های مختلفی از سوی وی شد.<ref name = "EI-kherrit">{{پک|Pellat|۱۹۸۶|ف=al-K̲h̲irrīt|ج=5|ص=19|زبان=en}}</ref>

== شورش ایرانیان ==
در دوران [[خلافت علی]] جنگ‌های داخلی بین مسلمانان و شورش ایرانیان به راه افتاد. شورش ایرانیان در آخرین سال خلافت [[علی]] اتفاق افتاد که توسط سپاهیان ارسالی خلیفه سرکوب شد. [[عبدالحسین زرین‌کوب|عبدالحسین زرینکوب]] در این باره می‌گوید:{{نقل قول|در سالهای آخر خلافت عثمان نیز که دستگاه خلافت دستخوش ضعف و تزلزل بود این گونه زد و خوردهای محلی همچنان وجود داشت. چنان‌که در دوره خلافت پرآشوب علی نیز چون بصره و کوفه در دست وی بود ازین دو لشکرگاه کار فتوح همچنان دنبال می‌شد. چنان‌که بعد از کشته شدن عثمان باز اهل استخر سر به شورش برآوردند و عبدالله بن عباس به فرمان علی عصیان آنها را در خون فرونشاند. ماهوی سوری مرزبان مرو به کوفه آمد و علی به دهقانان و اسواران و دهسالاران نامه نوشت و دستور داد تا [[جزیه]] خویش را به او پرداخت کنند. اما چندی بعد اوضاع خراسان آشفته. اهل نیشابور پیمان شکستند و از پرداخت جزیه و خراج امتناع کردند. علی لشکری به خراسان فرستاد و نیشابور را گرفت و مرو را نیز به صلح بازگشود با اینهمه، در پایان دوران خلافت وی خراسان همچنان آشفته بود و آشوب‌ها و جنگ‌های عراق و شام آن ولایت را نیز آشفته می‌داشت. اهل هر ناحیه عامل خویش را برکنار نمودند و علی ناچار شد برای رفع این آشوب زیاد بن ابیه را به ولایت فارس و کرمان منصوب کند. زیاد به هوشیاری، آن دو ولایت را امن کرد و به آشوب و شورش پایان داد.<ref>{{پک|زرین کوب|۱۳۸۳|ک=تاریخ ایران بعد از اسلام|ص=۳۵۰و۳۵۱}}</ref>}}

زرینکوب در کتاب [[تاریخ ایران کمبریج]] می‌نویسد:
{{نقل قول|بعد از کشته شدن عثمان بن عفان در شورش سال ۳۵ هجری قمری (۵۶۲–۵۶۳ میلادی)، مردم اصطخر تصمیم به شورش گرفتند که عبدالله بن عباس به دستور پسر عمویش، علی بن ابی طالب، خلیفه چهارم، شورش اصطخر را در خون فرونشاند. مدتی نه چندان بعد، علی زیاد بن ابیه را برای سرکوب شورش فارس و کرمان در سال ۳۹ هجری (۶۵۹ میلادی) فرستاد. مردم نیشابور هم در خلافت علی معاهده خود را شکسته و از دادن جزیه و خراج سر باز زدند. خلیفه سپاهی فرستاد تا آنها را به فرمانبرداری بازگرداند.<ref>{{پک|ZARRINKUB|۱۹۷۵|ف=THE ARAB CONQUEST OF IRAN AND ITS AFTERMATH|ک=THE CAMBRIDGE HISTORY OF IRAN|ص=۲۶}}</ref>}}

[[محمد بن جریر طبری]] در [[تاریخ طبری]] در مورد فرستادن [[زیاد بن ابیه]] به فارس و کرمان توسط علی آورده است:

{{نقل قول|عمرو گوید: وقتی ابن حضرمی کشته شد و مردم دربارهٔ علی اختلاف کردند مردم فارس و کرمان به طمع افتادند که خراج را بشکنند و مردم ناجیه بر عامل خویش بشوریدند و عاملان خویش را برون کردند.
علی بن کثیر گوید: وقتی مردم فارس از دادن خراج ابا ورزیدند علی دربارهٔ کسی که ولایتدار فارس شود با کسان مشورت کرد، جاریه بن قدامه گفت: «ای امیر مؤمنان! می‌خواهی مردی سخت و سر و سیاستدان و با کفایت را به تو نشان دهم؟»
گفت: «کی؟»
گفت: «زیاد»
گفت: «این کار از او ساخته است.» و او را ولایتدار فارس و کرمان کرد و با چهار هزار کس آنجا فرستاد که بر ولایت تسلط یافت و به استقامت آمدند.

شعبی گوید: وقتی مردم جبال بشوریدند و خراج دهان طمع آوردند که خراج را بشکنند و سهل بن حنیف را که عامل علی بود از فارس برون کردند، ابن‌عباس بدو گفت: «کار فارس را کفایت می‌کنم.» آنگاه سوی بصره رفت و زیاد را با گروهی بسیار سوی فارس فرستاد که به کمک آنها بر فارس تسلط یافت و خراج دادند.
پیری از مردم استخر گوید: پدرم می‌گفت: «زیاد را دیدم که سالار فارس بود و ولایت یک پارچه آتش بود، زیاد چندان مدارا کرد که مانند پیش به اطاعت و استقامت آمدند و به جنگ نپرداخت. مردم فارس می‌گفتند: رفتار این عرب همانند رفتار خسرو انوشیروان بود که نرمش و مدارا می‌کرد و می‌دانست چه کند.» گوید: وقتی زیاد به فارس آمد کس پیش سران ولایت فرستاد و کسانی را که به یاری وی آمدند وعده داد و آرزومند کرد، جمعی را نیز بیم داد و تهدید کرد، بعضی را به جان بعضی دیگر انداخت، بعضی‌ها خطر گاه دیگران را گفتند، گروهی گریختند، گروه دیگر به جای ماندند. بعضی‌شان بعضی دیگر را بکشتند و فارس بر او راست شد، اما با گروهی مقابل نشد و جنگی نکرد. در کرمان نیز چنین کرد. آنگاه به فارس بازگشت و در ولایتهای آنجا بگشت و بکسان وعده‌های خوب داد تا مردم آرام شدند و ولایت به استقامت آمد. سپس سوی استخر رفت و آنجا فرود آمد و میان بیضا و استخر قلعه‌ای استوار کرد قاعه زیاد نام گرفت و اموال را آنجا برد. بعدها منصوریشکری آنجا قلعه گی شد وا کنون قلعه منصور نام دارد.<ref>تاریخ طبری، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، جلد۶، صفحه ۲۶۷۴ و ۲۶۷۵</ref>|3=}}

[[مایکل مورونی]] در [[دانشنامه ایرانیکا]] آورده است:<blockquote>در حالی که در سال‌های ۴۱–۳۵ هجری/۶۱–۶۵۶ میلادی، مسلمانان مشغول جنگهای داخلی بودند، اکثر مناطق ایران از کنترل امپراتوری عرب خارج شد. حتی بازماندگان [[سلسله ساسانی]] تلاش‌هایی برای بازیابی حکومتشان در شهرهای طخارستان و نیشابور انجام دادند. مسلمانان با تکیه بر خراج و مالیات موفق شدند دوباره کنترل مناطق آشوب زده را در دست گرفته و شورشها علیه والیان و افراد تحت حمایت آنان را بخوابانند. هپتالیان شهرهای بادغیس، هرات و پوشنگ همانند اهالی نیشابور از دادن مالیات به حاکمان عرب سر باز زدند. مردم شهر زرنگ هم مقر حکومتی حاکم خود را سرنگون کردند. از طرفی دیگر بدویان عرب نیز به شهرهای سیستان حمله برده و آنجا را تصرف کردند. در سال ۳۶ هجری/۷–۶۵۶ میلادی، فرمان‌های علی به اشخاص برجسته محلی مبنی بردادن خراج به ماهویه مرزبان مرو باعث بروز شورشهایی در شرق خراسان علیه حکومت علی گردید و تا مرگ علی ادامه داشت.<ref name="Iranica-arab">{{پک|Morony|۱۹۸۷|ف=ARAB ii|ص=۲۰۳–۲۱۰|ج=۲|زبان=en}}</ref></blockquote>بعد از [[جنگ صفین]]، هنگامی که علی مشغول شورشهای خوارج در عراق و فارس بود، مردمان مناطق جبال، فارس و کرمان در سال ۳۹ هجری/۶۵۹ میلادی از دادن مالیات سرباز زده و شروع به شورش کردند که روز به روز شدت می‌یافت و مردم این مناطق مأموران جمع‌آوری مالیات را از شهرهای خود بیرون راندند. [[زیاد بن ابیه]] برای سرکوب شورش‌ها فرستاده شد و توانست شورش مردم اصطخر را سرکوب کرده و فارس و کرمان را آرام کند. علی همچنین نیرویی کمکی به نیشابور فرستاد تا شورش آنجا را نیز آرام کند.<ref name="Iranica-arab"/>

به نوشته [[پاتریشیا کرون|کرون]]، [[پیروز سوم]] فرزند [[یزدگرد سوم]] موفق شد به عنوان شاه ایران در محلی که منابع چینی آن را جی لینگ نامیده‌اند مستقر شود که جی لینگ احتمالاً [[زرنج]] یا [[زرنگ]] در سیستان بوده است. به تلاش پیروز در منابع اسلامی در هنگامی که از شورش زرنج، [[بلخ]]، [[بوشنج]]، و خراسان در هنگام جنگ‌های داخلی مسلمانان در زمان خلافت علی نوشته‌اند، اشاره شده است. در این منابع، ذکری از نام '''[[پیروز سوم]]''' نشده است، اما نوشته‌اند که هنگامی که خٌلید بن کعث، فرماندار جدید منصوب شده توسط علی برای خراسان، به نیشابور رسید. شنید که فرمانداران خراسانی شاه ساسانی (عمال الکسری) از کابل به خراسان آمده‌اند و خراسان شورش نموده است.<ref>{{پک|Crone|2012|ک=The Nativist Prophets of Early Islamic Iran|ص=4-6}}</ref> کرون، می‌نویسد که در سال ۳۰ هجری/ ۶۵۰ یا ۳۱ هجری قمری/ ۶۵۱ میلادی (دوران خلافت عثمان) عبدلله [[ابن عامر]]، فرماندار بصره پس از فتح شهر جور عازم استخر شد تا این شهر را دوباره فتح کند. او قصد کرد تا به عنوان تنبیه، جان تمام ساکنان شهر را بستانند. او به قولی چهل هزار نفر و بقولی دیگر یکصد هزار نفر و به عبارتی بسیاری را کشت. او بیشتر اشراف و اسواران [[نجیب‌زاده]] را نیز نابود نمود. تمام اینها مانع نشد که مردم استخر دوباره در زمان خلافت علی قیام نکنند.<ref>{{پک|Crone|2012|ک=The Nativist Prophets of Early Islamic Iran|ص=4-6}}</ref>

[[تورج دریایی]] آورده است که پس از به خلافت رسیدن علی، او [[عبدالله بن عباس]] را به حکومت عراق فرستاد. مردم استخر بار دیگر شورش کردند و نیروهای ابن‌عباس بعد از خونریزی زیاد شورش را فرونشاند.<ref>{{پک|دریایی|1383|ک=سقوط ساسانیان|ص=72}}</ref>

== پانویس ==

=== ارجاعات ===
{{پانویس|۲}}

=== منابع ===
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =زرین کوب | نام =عبدالحسین | پیوند نویسنده =عبدالحسین زرینکوب| عنوان =تاریخ ایران بعد از اسلام | ترجمه = | جلد = | سال =۱۳۸۳ | ناشر =انتشارات امیرکبیر |مکان = | شابک =۹۶۴-۰۰-۰۰۶۴-۷ | صفحه = | پیوند = | تاریخ بازبینی =}}
* {{یادکرد دانشنامه| نام=مینا |نام خانوادگی=احمدیان|پیوند نویسنده = |عنوان= خِرّیت بن راشد ناجی| دانشنامه = [[دانشنامه جهان اسلام|دانشنامهٔ جهان اسلام]]| نشانی = https://rch.ac.ir/article/Details/8545| زبان=fa|تاریخ بازبینی = ۱۳ سپتامبر ۲۰۱۲| ref = harv}}
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =دریایی | نام =تورج | پیوند نویسنده =تورج دریایی | عنوان =سقوط ساسانیان:فاتحان خارجی، مقاومت داخلی و تصویر پایان جهان | ترجمه =منصوره اتحادیه (نظام مافی)، فرناز امیرخانی حسینک لو، روزبه زرینکوب | سال =۱۳۸۳ | ناشر =نشر تاریخ ایران |مکان =تهران | شابک =964-6082-17-3}}
{{چپ‌چین}}
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =Crone| نام =Patricia | پیوند نویسنده =پاتریشیا کرون | عنوان =The Nativist Prophets of Early Islamic Iran | سال =2012 | ناشر =[[انتشارات دانشگاه کمبریج|cambridge university press]] |مکان =Cambridge | شابک =978-1-107-01879-2 |زبان=en}}
* {{یادکرد دانشنامه | نام خانوادگی = Morony | نام = M |پیوند نویسنده =میکائیل مورونی | دانشنامه = [[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] | مقاله = ARAB ii | ویرایش = first | سال = ۱۹۸۷ | ناشر = Bibliotheca Persica Press | جلد = ۲ | مکان = | شابک = ۰۷۱۰۰۹۱۰۷۹| پیوند مقاله = http://www.iranicaonline.org/articles/arab-ii |صفحه = ۲۰۳–۲۱۰| تاریخ بازبینی = 14 September 2012| زبان = en}}
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =ZARRINKUB | نام =ABD AL-HUSAIN | پیوند نویسنده =عبدالحسین زرین کوب | نام ویراستار =R. N | نام خانوادگی ویراستار =FRYE | پیوند ویراستار =ریچارد فرای |فصل=THE ARAB CONQUEST OF IRAN AND ITS AFTERMATH| عنوان =[[تاریخ ایران کمبریج|THE CAMBRIDGE HISTORY OF IRAN]] | ترجمه = | جلد =۴ | سال =۱۹۷۵ | ناشر =[[انتشارات دانشگاه کمبریج|CAMBRIDGE UNIVERSITY PRESS]] |مکان =New York | شابک =۰-۵۲۱-۲۰۰۹۳-۸ | صفحه = | پیوند = | تاریخ بازبینی =| زبان = en}}
* {{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی= Poonawala|نام=Ismail|پیوند نویسنده=اسماعیل پوناوالا|نشانی = http://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-abi-taleb |عنوان= ʿALĪ B. ABĪ ṬĀLEB|سال=۲۰۱۱ | دانشنامه = [[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] |بازبینی =21 March 2012|زبان=en}}
* {{یادکرد دانشنامه | نام خانوادگی = Madelung | نام = W | پیوند نویسنده =ویلفرد مادلونگ| دانشنامه =[[دانشنامه اسلام|Encyclopaedia of Islam]] | مقاله =Ṭalḥa|پیوند مقاله = |ویرایش = second | سال = ۲۰۰۰|ناشر = [[انتشارات بریل|E. J. Brill]] | جلد = ۱۰ | مکان = Leiden | شابک = ۹۰-۰۴-۱۱۲۱۱-۱| صفحه = ۱۶۱–۲ | زبان = en}}
* {{یادکرد دانشنامه | نام خانوادگی = Pellat | نام = Ch | پیوند نویسنده =شارل پلا| دانشنامه = [[دانشنامه اسلام|Encyclopaedia of Islam]] | مقاله = al-K̲h̲irrīt | ویرایش = 2nd | سال = 1986 | ناشر = [[انتشارات بریل|E. J. Brill]] | جلد = 5 | مکان = Leiden | شابک = 90-04-07819-3 | صفحه = 19 | زبان = en}}
{{پایان چپ‌چین}}

{{علی بن ابی‌طالب-افقی}}
{{جنگ‌های داخلی مسلمانان در سده‌های نخست}}

[[رده:تاریخ اسلام]]
[[رده:تاریخ ایران]]
[[رده:جنگ‌های داخلی مسلمانان]]
[[رده:حکومت خلفای راشدین]]
[[رده:درگیری‌های دهه ۶۵۰ (میلادی)]]
[[رده:درگیری‌های دهه ۶۶۰ (میلادی)]]
[[رده:علی بن ابی‌طالب]]
[[رده:کشتارها]]
[[رده:ویکی‌سازی رباتیک]]

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱ اکتبر ۲۰۲۴، ساعت ۰۳:۰۲
خط ۷۱:		خط ۷۱:
	[[رده:علی بن ابی‌طالب]]		[[رده:علی بن ابی‌طالب]]
	[[رده:کشتارها]]		[[رده:کشتارها]]
	~~[[رده:ویکی‌سازی رباتیک]]~~

شورش‌ها در خلافت علی بن ابی‌طالب - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Shahroudi: − رده:ویکی‌سازی رباتیک (هات‌کت)

Shahroudi: ابرابزار