https://www.islamical.org/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B2%DB%8C%D8%B2%D8%AE%D8%A7%D9%86عبدالعزیزخان - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-12T02:25:08Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.41.1https://www.islamical.org/w/index.php?title=%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B2%DB%8C%D8%B2%D8%AE%D8%A7%D9%86&diff=95405&oldid=prevShahroudi: ابرابزار2024-11-04T02:56:12Z<p>ابرابزار</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>{{جعبه اطلاعات پادشاهی<br />
| نام = عبدالعزیزخان ازبک<br />
| تصویر =Medrese Abdulazizkhan.jpg<br />
|اندازه تصویر =300px<br />
| زیرنویس تصویر = مدرسه عبدالعزیزخان در بخارا<br />
| دوران = از ۱۰۵۵ تا ۱۰۹۱ ق. / ۱۶۴۵ تا ۱۶۸۱ م.<ref name="ReferenceA">{{پک|فهیمی|۱۳۹۳|ف=جانیان|ک=دانشنامه جهان اسلام}}</ref><br />
| تاجگذاری =<br />
| لقب = [[خانات بخارا|خان]]<br />
| زادروز = ۱۶۱۴<br />
| زادگاه = [[بخارا]]<br />
| تاریخ درگذشت = ۱۶۸۳<br />
| محل درگذشت = [[مکه]]<br />
| آرامگاه =<br />
| پیش از = سبحان قلیخان<br />
| پس از = ندر محمد خان<br />
| همسر ۱ =<br />
| کاخ =<br />
| دودمان = [[جانیان|جانی]] (هشترخانی)<br />
| شعار سلطنتی =<br />
| پدر = عربمحمدخان<br />
| مادر =<br />
| فرزندان =<br />
| دین = [[اسلام]] [[سنی]]<br />
| امضاء =<br />
}}<br />
'''عبدالعزیزخان''' (۱۶۱۴–۱۶۸۳ م)، پسر ندر محمد خان، فرمانروای ازبک بخارا ([[خانات بخارا|خان بخارا]]) در قرن هفدهم، پنجمین خان سلسله [[جانیان|جانی]] (هشترخانی) بود که از ۱۶۴۵ تا ۱۶۸۱ میلادی سلطنت نمود.<ref name="ReferenceB">{{پک|ویکی روسی|ک=Абдулазиз-хан (عبدالعزیزخان)}}</ref> عبدالعزیزخان، [[مفتی]] و یکی از برجستهترین فرمانروایان سلسله جانیان بود.<ref name="ReferenceA">{{پک|فهیمی|۱۳۹۳|ف=جانیان|ک=دانشنامه جهان اسلام}}</ref> او فقه را نزد آخوند ملامحمد شریف بخاری<ref group="یادداشت">'''آخوند ملامحمد شریف بخاری''' پسر محمد حسینی علوی صِدّیقی مشهور به شریف بخاری و ملاشریف، محدّث و مفسّر قرآن در ماوراءالنهر در نیمه دوم قرن یازدهم ونیز «اعلم العلما» ی بخارا. او بیشتر به جهت شرح مشکاه المصابیح، مجموعه ای از احادیث ـ که حسین بغوی (متوفی ۵۱۶) گردآوری و خطیب تبریزی (قرن هشتم) آن را تنقیح کرده بود ـ شهرت دارد. محمّد بدیع سمرقندی زادگاه او را «شهر سبز» ذکر کرده و محمد امین بخاری (گ ۱۶۲ ر) تاریخ تولد اورا ۱۰۲۶ و تاریخ وفاتش را اول صفر ۱۱۰۹ آورده است.[http://rch.ac.ir/article/Details/6007 مدخل بخاری، آخوند ملامحمد شریف در دانشنامه جهان اسلام]</ref> آموخت و از وی اجازه فتوا گرفت. ادیب نیز بود و اغلب نامهها و فرمانها را خود انشا میکرد. با مرگ عبدالعزیز خان، سلسله جانیان رو به زوال نهاد.<ref name="ReferenceA">{{پک|فهیمی|۱۳۹۳|ف=جانیان|ک=دانشنامه جهان اسلام}}</ref><br />
<br />
== پیش از فرمانروایی ==<br />
ندرمحمدخان، پدر عبدالعزیز، حکومت کوتاه و لرزانی در بخارا داشت. ندرمحمدخان پس از رسیدن به سلطنت در بخارا، امرا و درباریان [[بلخ]] را برکشید، زیرا به امرای ازبک بخارا اعتماد نداشت و همین امر باعث اختلاف شد. پسرش عبدالعزیز، حاکم [[سمرقند]]، خواهان حکومت بلخ بود.<ref name="ReferenceA">{{پک|فهیمی|۱۳۹۳|ف=جانیان|ک=دانشنامه جهان اسلام}}</ref> در ۱۰۵۵ ق. (۱۶۴۵ م) ازبکان در [[تاشکند]] شورش کردند و ندرمحمدخان، عبدالعزیز، پسرش، را برای سرکوبی آنان فرستاد. اما عبدالعزیز به شورشیان پیوست. سبحان قلی و قاسم سلطان، دو پسر دیگر ندرمحمدخان هم بر پدر شوریدند و در بخارا به عبدالعزیز پیوستند. ندرمحمدخان از شاه جهان، [[گورکانیان|امپراتور بابری هند]] کمک خواست و [[شاهجهان]]، با استفاده از فرصت، سپاهی برای تصرف بلخ فرستاد. در نبردی که میان خسرو سلطان (پسر ندرمحمدخان) و سپاهیان بابری درگرفت، خسرو سلطان شکست خورد و اسیر شد و بلخ به تصرف بابریان درآمد. ندرمحمدخان به ایران گریخت و به دربار شاه عباس دوم در اصفهان پناه برد. ندرمحمدخان اندکی بعد به بلخ بازگشت اما در ۱۰۵۷، به سبب آشوبهای داخلی و نابسامانی اوضاع اقتصادی و ناسازگاری عبدالعزیز با او، تصمیم گرفت از طریق ایران، عازم [[مکه]] شود ولی در ۱۰۶۱ در سمنان درگذشت.<ref name="ReferenceA">{{پک|فهیمی|۱۳۹۳|ف=جانیان|ک=دانشنامه جهان اسلام}}</ref> [[شاه عباس دوم]] پس از اقدام به مراسم فاتحه، نامهای در تعزیت به عبد العزیز خان نوشت و نامه را همراه شاه نظر بیک و بازماندگان ندر محمد خان و اموال و ماترک متوفی که بیش از صد هزار تومان بود به ترکستان فرستاد.<ref name="ReferenceC">{{پک|نوایی|۱۳۶۰|ک=اسناد و مکاتبات سیاسی ایران از ۱۰۳۸ تا ۱۱۰۵ ق.|ص=٩١}}</ref> پس از این حادثه، عبد العزیز خان بر سریر سلطنت ازبکان نشست و ظاهراً بعد از عقد قرارداد بین طرفین، روابط ایرانیان و ازبکان همیشه دوستانه بوده است.<ref name="ReferenceC"/><br />
<br />
== فرمانروایی ==<br />
عبدالعزیزخان که در ۱۰۵۵ حکومت بخارا را در دست گرفت و به تدریج، طی دو سال، هم آشوبهای داخلی را سرکوب کرد و هم هندیان را از قلمرو خویش بیرون نمود.<ref name="ReferenceB"/> در انتهای این دوسال، موفق شد که پدرش و سپاهیان ایرانی همراه او را هم بیرون کند. [[ابوالغازی بهادرخان]]، [[خانات خیوه|خان خیوه]] و خوارزم در ۱۰۶۶ ق. / ۱۶۵۶ م؛ و در ۱۰۷۳ ق. / ۱۶۶۲–۱۶۶۳ م. دو بار برای غارت به بخارا تاخت؛ و [[خانات قزاق]] هم حملاتی به بخارا نمودند. طی دوران عبدالعزیزخان، [[:ru:Ялангтуш Бахадур|یلنکتوش بهادر]]، حاکم سمرقند (از ۱۶۰۵ تا ۱۶۵۶ م) نفوذ زیادی در حکومت داشت به نحوی که حتی هنگام لشکرکشی مشترک عبدالعزیزخان و یلنکتوش بهادر ضد شاه جهان، این دو خان دست از مشاجره با یکدیگر برنمیداشتند.<ref name="ReferenceB"/><br />
<br />
== پایان حکومت ==<br />
بنا به [[منبعشناسی تاریخ صفوی#.D8.AA.D8.A7.D8.B1.DB.8C.D8.AE .D9.82.D8.A8.DA.86.D8.A7.D9.82 .D8.AE.D8.A7.D9.86.DB.8C|تاریخ قبچاق خانی]]، طی چهارسالی که بین عبدالعزیز خان و برادرش سبحان قلیخان، حاکم بلخ، مشاجره وجود داشت، حملات خانهای خوارزم و قزاق، فرارود و بلخ را به آستانه ویرانی رسانده بود. در ۱۰۹۱ ق / ۱۶۸۱ م، عبدالعزیزخان به نفع برادرش سبحان قلیخان از سلطنت کنارهگیری نمود و خود به قصد رفتن به حج به ایران آمد. شاه سلیمان اول صفوی از وی استقبال و او را با احترام روانه مکه کرد. عبدالعزیزخان، به سبب کهولت، در میانه راه درگذشت و در گورستان بقیع دفن شد.<ref name="ReferenceA">{{پک|فهیمی|۱۳۹۳|ف=جانیان|ک=دانشنامه جهان اسلام}}</ref><br />
<br />
== سیاست خارجی ==<br />
در ۱۶۶۹ م، سفارتی را به ریاست ملا فرخ به روسیه فرستاد که به حضور تزار [[الکسیس یکم روسیه|الکسیس اول]] رسیدند و تزار هم در پاسخ سال بعد، سفارتی به ریاست براداران پازوخین {{به روسی|Пазухиными}} به بخارا فرستاد.<ref name="ReferenceB"/><br />
<br />
== فرهنگ ==<br />
{{همچنین ببینید|ریگستان}}<br />
مدرسه عبدالعزیز خان در زمان این فرمانروا در بخارا ساخته شد و مدرسه معروف طلاکاری در سمرقند هم در زمان او ساخته شده است. کتابخانه شخصی او حاوی کتابهای خطی زیبایی میباشد.<br />
<gallery mode="packed" heights="120" caption="مدرسه طلاکاری"><br />
Tilla-Kari Medressa (8145401272).jpg|محراب<br />
Tilla-Kori madrasa inside mosque 7 mihrab ceiling.JPG<br />
Tilla-Kori madrasa inside mosque 91 mihrab detail.JPG|محراب طلاکاری شده<br />
Tilla-Kori madrasa inside mosque 95 detail near minbar.JPG<br />
Tilla-Kori madrasa inside mosque 96.JPG|سردر<br />
Tilla-Kori madrasa inside yard 1 general view.JPG|حیاط<br />
</gallery><br />
<br />
== پانویس ==<br />
<br />
=== یادداشتها ===<br />
{{پانویس|گروه=یادداشت|۲}}<br />
<br />
=== ارجاعات ===<br />
{{پانویس|۲}}<br />
<br />
=== منابع ===<br />
* {{یادکرد-ویکی<br />
<br />
|پیوند=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Абдулазиз-хан&oldid=84625028<br />
<br />
|عنوان=Абдулазиз-хан (عبدالعزیزخان)<br />
<br />
|زبان={{Language icon|ru}}<br />
<br />
|بازیابی=٤ مهر ۱۳۹٦}}<br />
* {{یادکرد دانشنامه |نام خانوادگی=فهیمی |نام=مهین |پیوند نویسنده= |نام ویراستار=غلامعلی |نام خانوادگی ویراستار=حداد عادل |پیوند ویراستار=غلامعلی حداد عادل |مقاله=جانیان |دانشنامه=[[دانشنامه جهان اسلام]] | پیوند مقاله =http://rch.ac.ir/article/Details/10250 |تاریخ بازبینی={{جح|۱۶|۰۵|۱۳۹۶}} |جلد=۹ |سال=۱۳۹۳ |ناشر=[[بنیاد دائرةالمعارف اسلامی]] |مکان=[[تهران]] |شابک=۹۶۴-۴۴۷-۰۱۰-۹}}<br />
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=نوایی |نام=عبدالحسین |پیوند نویسنده=عبدالحسین نوایی |کتاب=اسناد و مکاتبات سیاسی ایران از ۱۰۳۸ تا ۱۱۰۵ ق. همراه با یادداشتهای تفصیلی |ناشر=[[بنیاد فرهنگ ایران]] |سال=۱۳۶۰ |مکان=[[تهران]] |شابک=}}<br />
<br />
== پیوندهای بیرونی ==<br />
* [http://www.farsnews.ir/13950427001519 تصاویر مدرسه «عبدالعزیزخان» شاهکار قرن ۱۷ در «بخارا»]<br />
{{نوار درگاه|تاریخ|خراسان|اسلام|زندگینامه}}<br />
<br />
[[رده:ازبکها]]<br />
[[رده:تاریخ آسیای مرکزی]]<br />
[[رده:تاریخ ازبکستان]]<br />
[[رده:تاریخ ترکمنستان]]<br />
[[رده:تاریخنگاران آسیای مرکزی]]<br />
[[رده:خاناتها]]<br />
[[رده:درگذشتگان ۱۶۸۳ (میلادی)]]<br />
[[رده:زادگان ۱۶۱۴ (میلادی)]]</div>Shahroudi