https://www.islamical.org/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%B9%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B6%D8%A7%D8%AA_%D9%87%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8Cعینالقضات همدانی - تاریخچهٔ نسخهها2026-08-10T00:52:13Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.41.1https://www.islamical.org/w/index.php?title=%D8%B9%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B6%D8%A7%D8%AA_%D9%87%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C&diff=95203&oldid=prevShahroudi: ابرابزار2024-10-31T02:45:32Z<p>ابرابزار</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>'''عینالقضات همدانی''' با نام کامل '''ابوالمعالی''' '''عبدالله بن محمد بن علی میانجی همدانی''' (۵۲۵–۴۹۲ هجری قمری) حکیم، نویسنده، شاعر، مفسر قرآن، محدث و فقیه [[مردم ایرانی|ایرانی]] بود.<br />
<br />
او به زبانهای فارسی، عربی و [[زبان پارسی میانه]] آشنایی داشت و درعینحال در عرفان و تصوف در بالاترین جایگاه قرار داشته است.<ref>{{پک|درخشان|۱۳۷۴|ک=بزرگان و سخن سرایان همدان، جلد اول، بعد از اسلام تا ظهور سلسلهٔ قاجار|ص=۹۲}}</ref><ref>{{پک|جهان پور|۱۳۸۷|ک=همدان دروازهٔ تمدن|ص=۱۲۸}}</ref> او از شاگردان [[خیام|عمر خیام]] و [[احمد غزالی]] بوده است و در آثار خود از استادش غزالی گفتههای بسیار نقل کرده است. او در سن ۳۳ سالگی به تهمت [[خداناباوری|الحاد]] و [[زندیق|زندقه]] در همدان بر دار کشیده شد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=فرهنگ ادبیات فارسی، خانلری، زهرا}}</ref><br />
<br />
== شرح حال ==<br />
او در شهر [[همدان]] در یک خانوادهٔ [[شافعی]] مذهب متولد گردید و در خدمت پدرش ''ابوبکر محمدابن علی'' علوم، معارف و [[عرفان اسلامی|عرفان]] و طریق علوم قضا را فرا گرفت<ref>{{پک|جهان پور|۱۳۸۷|ک=همدان دروازهٔ تمدن|ص=۱۲۹}}</ref> و خود نیز به درجهٔ افتاء و منصب قاضی همدان رسید.<br />
چندی بعد در [[خراسان]]، به محضر درس استادانی مانند [[عمر خیام]] و [[ابو عبدالله محمد بن حمویه جوینی]] راه یافت و بهرهٔ علمی و معنوی بسیار گرفت و در کلام و حکمت، تصوف و عرفان و [[ادب پارسی]] و عربی به درجات عالی رسید.<br />
<br />
عینالقضات اگر چه در زمان حیات [[ابوحامد محمد غزالی]] (فوت ۵۰۵ هجری قمری) به دنیا آمد، هرگز با او دیدار نکرد، چه هنگام فوت ابوحامد، قاضی سیزده سال داشت ولی عینالقضات چهار سال تمام به خواندن آثار غزالی پرداخت و با آراء و افکار و احوال او عمیقاً آشنایی پیدا کرد، بهطوری که میتوان به جرأت گفت یکی از بهترین شاگردان و تربیتشدگان مکتب ابوحامد غزالی در همهٔ دورانها قاضی همدانی بود. اگر چه عینالقضات پس از یک انقلاب روحی در عنفوان جوانی دست از مطالعه کتابهای [[فلاسفه اسلامی|فلاسفه]] و [[علم کلام|متکلمّان]]، از جمله کتابهای ابوحامد، شست، اما، تا آخر عمر تحت تأثیر افکار ابوحامد باقی ماند، و در ضمن آثار خود در هر فرصتی به عقاید وی اشاره میکرد.<br />
<br />
انقلاب روحی عینالقضات تا حدودی شبیه به انقلاب روحی امام [[محمد غزالی]] است. هر دو در علوم ظاهری تبحر پیدا کرده بودند و هر دو به [[تصوف]] روی آوردند. پس از قریب یک سال از انقلاب روحی او، این بار [[احمد غزالی]] برادر کوچکتر محمد غزالی، که هنوز در قید حیات بود به یاریش شتافت و از او دستگیری کرد.<ref>{{پک|پورجوادی|۱۳۶۳|ک=معارف|ص=۶۴}}</ref> قاضی همدانی از آن پس در طریق وصول و عالم کشف و شهود قدم نهاد و به مطالعهٔ آثار و تألیفات احمد غزالی پرداخت.<ref>{{پک|درخشان|۱۳۷۴|ک=بزرگان و سخن سرایان همدان، جلد اول، بعد از اسلام تا ظهور سلسلهٔ قاجار|ص=۹۲}}</ref> بدین ترتیب، دو برادر غزالی هر یک از جهتی بزرگترین تأثیر را در زندگی علمی و روحی عینالقضات بخشیدند، و یکی در علوم ظاهری (از جمله کلام و فلسفه و حتی تصوّف و عرفانی که در کتابها بیان شده) و دیگری در علوم ذوقی راهنمای او گشتند.<ref>{{پک|پورجوادی|۱۳۶۳|ک=معارف|ص=۳۵}}</ref><br />
<br />
== علل مخالفت و عناد با عینالقضات ==<br />
[[ذبیحالله صفا]] علت مخالفت و عناد دینفروشان و عوام را با عینالقضات از چند جهت مختلف دانسته است:<br />
<blockquote><br />
* نخست اینکه جایگاه بزرگ او برای گروهی تازه به دوران رسیده و پر مدعا قابل تحمل نبود. تا بدانجا که به سعایت بدگویان [[ابوالقاسم قوامالدین درگزینی]] وزیر [[سلجوقیان]] به فکر آن افتاد تا او را از سر راه بردارد. ابتدا نوشتههای او را مورد بررسی دقیق قرار دادند و برخی نکات از کتاب [[تمهیدات]] را به عنوان الحاد و کفر در دادگاه مطرح نمودند.<br />
* عینالقضات همدانی روش [[منصور حلاج|حسین بن منصور حلاج]] را داشته و در گفتن آنچه میدانسته بیپروائی میکرده است. او اعتقاد داشت آنچه حق است باید گفت و نباید کوتاهی کرد.<br />
* عینالقضات بر اثر حسن بیان و نفوذ کلام خود مریدان بسیاری در میان بزرگان و گروه کثیری از مردم یافته بود که بر مقالات او شیفته شدهبودند. از جمله [[عزیزالدین مستوفی اصفهانی]]، وزیر [[سلطان سنجر سلجوقی]] بود که به او ارادت داشت. چون وزیر سلطان بر اثر دسیسههای [[ابوالقاسم قوامالدین درگزینی]] وزیر بعدی به حبس افتاد و در [[تکریت]] به قتل رسید؛ عینالقضات همدانی نیز که در اثر دوستی عزیزالدین مستوفی با قوامالدین درگزینی مخالفت داشت، مورد مؤاخذه و غضب وزیر جدید واقع گردید. بدین صورت که قوامالدین مجلسی ترتیب داد و از جماعتی عالمان قشری حکم قتل عینالقضات را گرفت و سپس دستور داد تا او را به [[بغداد]] بردند و در آنجا به زندان افکندند. عینالقضات در این زندان به تألیف کتاب شکوی الغریب عن الاوطان الی علماءالبلدان، پرداخت.<ref>{{پک|درخشان|۱۳۷۴|ک=بزرگان و سخن سرایان همدان، جلد اول، بعد از اسلام تا ظهور سلسلهٔ قاجار|ص=۹۵ تا ۹۳}}</ref><br />
</blockquote><br />
<br />
== اختلاف دیدگاه سیاسی ==<br />
سبب اختلاف او با حکومت [[مردمان ترک|ترکان]] و مسائل سیاسی اجتماعی آن روز این بود که قاضی همدانی یک ایرانی میهنپرست بود. در زمان او زادگاهش جایگزین غاصبان جایگاه [[علویان]]، و پایتخت [[سلجوقیان]] بود. حکومت ترکان تازه از راه رسیده که از طرف دارالخلافهٔ بغداد حمایت میشدند، برای او در حکم بیگانگان بودند.<br />
عینالقضات همدانی در ابراز [[میهندوستی]] و عشق به زادگاهش مطالبی بس زیبا در نخستین اوراق دفاعیات خود آورده است. او در [[شکوی الغریب عن الاوطان الی علماء البلدان]] در فراق وطن و زادگاهش نوشته است:<br />
{{نقل قول بزرگ}}<br />
ای کاش میدانستم که چشمانم بار دیگر دو قلهٔ شکوهمند [[کوهستان الوند|الوند]] همدان را خواهد دید. ای [[همدان]]! باران از میان شهرها تو را زنده دارد؛ و ای اقلیم ماوشان از میان دشتها تو را سیراب گرداند. چگونه برادرانم را فراموش کنم و برای وطنم ننالم؟ درحالیکه [[رسول خدا]] فرمود، حب الوطن من الایمان (وطن دوستی از ایمان است)<ref>{{پک|جهان پور|۱۳۸۷|ک=همدان دروازهٔ تمدن|ص=۱۳۵ تا ۱۳۳}}</ref><br />
{{پایان نقل قول بزرگ}}<br />
<br />
== قتل عینالقضات ==<br />
در [[بغداد]] مشابهٔ [[همدان]] به مرگ محکوم گردید. قاضی را به همدان عودت دادند تا حکم در زادگاهش اجرا شود. حکم در ششم جمادیالثانی سال [[۵۲۵ (خورشیدی)|۵۲۵]] هجری اجرا شد.<br />
<br />
<blockquote>قاضی را در پاسی از شب گذشته به دار آویختند تا شهر در خواب باشد و کسی از اجرای حکم آگاهی نداشته باشد. بیشک این اقدام جلوگیری از خشم مردمی بود که دنباله روی دیدگاههای اجتماعی، سیاسی قاضی همدان بودند. به قول [[هفت اقلیم]] عینالقضات در سن سی و سه سالگی در مدرسهای که در همدان در آن به تربیت و ارشاد مریدان و وعظ میپرداخت، به دار کشیده شد. به گفته برخی منابع شاید [[شمع آجین]]ش کرده باشند. فردای آن شب بدن بیجان او را از دار پایین آوردند، پوست بدنش را کندند و سپس جسدش در [[بوریا]]یی آلوده به [[نفت]] پیچیده، سوزانیدند.<ref>{{پک|جهان پور|۱۳۸۷|ک=همدان دروازهٔ تمدن|ص= ۱۳۰}}</ref></blockquote><br />
<br />
== آثار ==<br />
تألیفات عینالقضات همدانی به شرح زیر است:<br />
* [[رساله لوایح]]<br />
* [[تماهید|تمهیدات یا تماهید]] به فارسی<br />
* [[زبدة الحقایق|زبدة الحقایق فی کشف الدقائق]] به عربی است که برگردان فارسی آن توسط دکتر مهدی تدین صورت گرفته است.<br />
* رساله [[شکوی الغریب عن الاوطان الی علماء البلدان]] به [[زبان عربی]]<br />
* زبدة المعانی<br />
* غایه الامکان فی درایه المکان (رساله الامکنه و الازمنه)<br />
* رساله عرفانی<br />
* رساله جمالی<br />
* مکتوبات<br />
* رساله یزدان شناخت<ref>{{پک|درخشان|۱۳۷۴|ک=بزرگان و سخنسرایان همدان، جلد اول، بعد از اسلام تا ظهور سلسلهٔ قاجار|ص=۹۶}}</ref><br />
* بجز آثار وی به [[زبان فارسی]] و عربی، اشعاری از وی به زبان [[فهلوی]] (فرس کهن) نیز بهدست رسیده است.<br />
<br />
غیر از آنچه ذکر شد عینالقضات را آثار و رسائل دیگری نیز بوده است که خود در رسالهٔ [[شکوی الغریب عن الاوطان الی علماء البلدان|شکوی الغریب]] از آنها نام برده است ولی در جاهای دیگر اثری تاکنون به دست نیامده است.<ref>{{پک|درخشان|۱۳۷۴|ک=بزرگان و سخن سرایان همدان، جلد اول، بعد از اسلام تا ظهور سلسلهٔ قاجار|ص=۹۶}}</ref><br />
<br />
== پانویس ==<br />
<br />
=== ارجاعات ===<br />
{{پانویس|۲}}<br />
<br />
=== منابع ===<br />
* {{یادکرد|نویسنده=جهانپور، علی|کتاب=همدان دروازهٔ تمدن|ترجمه=|سال=۱۳۸۷|ناشر=سپهر دانش|شهر=تهران|شابک=978-964-8966-17-6}}<br />
* {{یادکرد|نویسنده=درخشان، مهدی|کتاب=بزرگان و سخن سرایان همدان، جلد اول، بعد از اسلام تا ظهور سلسلهٔ قاجار|ترجمه=|سال=۱۳۷۴|ناشر=انتشارات اطلاعات |شهر=تهران|شابک=}}<br />
* {{یادکرد ژورنال | نام خانوادگی = پورجوادی| نام =نصرالله| عنوان = عین القضاة و امام محمد غزالی | ژورنال =معارف| شماره = ۳ | سال = ۱۳۶۳}}<br />
* [http://www.nosabooks.com/WebUI/book.aspx?Simorgh=1&marckey=1023733&marckind=3&idx=2&hk=1&adv=0&qk=creator&q=دانشفر،%20حسن&qts=3&rp=1 چند نکته درباره عینالقضات همدانی عارف و مجاهد بزرگ اوایل قرن ششم هجری]، [[حسن دانشفر]]، همدان، نشرهگمتانه، ۱۳۵۸<br />
<br />
{{فلسفه اسلامی}}<br />
{{ادبیات فارسی}}<br />
{{ریاضیات در ایران}}<br />
<br />
[[رده:اعدامشدگان اهل ایران]]<br />
[[رده:اعدامشدگان با شمعآجین]]<br />
[[رده:اعدامشدگان بهدست خلفای عباسی]]<br />
[[رده:اعدامشدگان سده ۱۲ (میلادی)]]<br />
[[رده:اهالی ایران در سده ۱۱ (میلادی)]]<br />
[[رده:اهالی ایران در سده ۱۲ (میلادی)]]<br />
[[رده:اهالی همدان]]<br />
[[رده:درگذشتگان ۱۱۳۱ (میلادی)]]<br />
[[رده:درگذشتگان ۵۲۵ (قمری)]]<br />
[[رده:روحانیان سنی اهل ایران]]<br />
[[رده:ریاضیدانان اهل ایران در قرون وسطی]]<br />
[[رده:ریاضیدانان سده ۱۲ (میلادی)]]<br />
[[رده:زادگان ۱۰۹۸ (میلادی)]]<br />
[[رده:زادگان ۴۹۲ (قمری)]]<br />
[[رده:شاعران ایران بزرگ]]<br />
[[رده:شاعران ایرانی سده ۱۱ (میلادی)]]<br />
[[رده:شاعران سده ۱۲ (میلادی) اهل ایران]]<br />
[[رده:شاعران فارسیزبان]]<br />
[[رده:شاعران مرد اهل ایران]]<br />
[[رده:شافعیان ایران]]<br />
[[رده:عارفان اهل ایران]]<br />
[[رده:عارفان صوفی]]<br />
[[رده:فعالان مذهبی کشتهشده اهل ایران]]<br />
[[رده:فیلسوفان اعدامشده]]<br />
[[رده:فیلسوفان اهل ایران]]<br />
[[رده:فیلسوفان سده ۱۲ (میلادی)]]<br />
[[رده:فیلسوفان فارسیزبان قرون وسطی]]<br />
[[رده:فیلسوفان فارسیزبان]]<br />
[[رده:فیلسوفان مسلمان]]<br />
[[رده:متکلمان]]</div>Shahroudi