Shahroudi: ابرابزار

2024-10-30T04:25:54Z

ابرابزار

صفحهٔ تازه

{{برای|فرخان کوچک، از سپهبدان دابویی که یکی از فرزندان فرخان بزرگ نیز می‌باشد|فرخان کوچک}}
{{تغییرمسیر|فرخان|اسپهبد ساسانی|شهربراز}}
{{جعبه اطلاعات پادشاهی
| نام = فرخان بزرگ
| عنوان = [[گیلانشاه|گیل‌گیلان]]{{سخ}}[[پتشخوارگر|پتشخوارگرشاه]]{{سخ}}اسپهبد [[تپورستان]]<ref>{{پک|Madelung |1975|ص=199}}</ref>
| دوران = ۷۱۱ تا ۷۲۸ میلادی (۱۷ سال)
| تاجگذاری = ۷۱۱ میلادی برابر ۹۳ هجری
| تصویر = Coin of Farrukhan the Great (1).jpg
| زیرنویس تصویر = [[درخم]] اسپهبد فرخان بزرگ
| اندازه تصویر = 250px
| لقب = ذوالمناقب{{سخ}}اسپهبد طبرستان
| تختگاه = [[شهر ساری|ساری]]<ref>{{یادکرد وب
|عنوان=سکه‌های طبرستان گاوبارگان و حکام خلفا. نگارنده: چراغعلی اعظمی سنگسری. صفحه ۱۷۲ متن: محل ضرب سکه نیز تپورستان ذکر شده است و نظر به اینکه پایتخت او ساری بوده است، جای دقیق ضرب باید همان ساری باشد.
|نشانی= http://ensani.ir/file/download/article/20100914115257-498.pdf
|ناشر= پرتال جامع علوم انسانی (پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی)
}}</ref>
| زادروز =
| زادگاه =
| تاریخ درگذشت = ۷۲۸ میلادی
| محل درگذشت =
| آرامگاه =
| پیش از = [[دادمهر]]
| پس از = [[دابویه]]
| دودمان = [[دابویگان]]
| پدر = [[دابویه]]
| دین = [[مزدیسنا]]
| همسر ۱ =
| فرزندان = [[سارویه]]{{سخ}} [[دادمهر]] {{سخ}} [[فرخان کوچک|فرخان]] {{سخ}} آذرمیدخت
}}
'''اسپهبد فَرُخان یکم''' مشهور به '''فَرُخان بزرگ''' یا '''فَرُخان کبیر''' که عرب‌ها به او '''ذوالمناقب''' لقب داده بودند، یکی از [[اسپهبد]]های دودمان [[دودمان گاوباریان|دابویگان]] [[طبرستان]] بود که پس از مرگ پدرش، [[دابویه]]، به طبرستان آمد و بنیاد شهر [[ساری]] را نهاده و ساری را تختگاه خود نمود و طبرستان را از یورش [[مردم ترک|ترکان]] از سوی شرق و تهاجم [[دیلمیان]] از سوی غرب مستحکم نموده و و قلمرو خود را تا [[نیشابور]] در [[خراسان بزرگ|خراسان]] گسترش داد و در ساری [[سکه‌های سبک ساسانی طبرستان|سکه‌هایی]] بنام طبرستان و به رسم [[فهرست شاهنشاهان ساسانی|شاهان ساسانی]] و به [[خط پهلوی]] ضرب می‌نمود. [[پادوسبانیان]] شاخه دیگر [[گاوبارگان]] در [[رویان (طبرستان)|رویان]] که کرسی کوهستانی طبرستان بوده، حاکم بودند. اگرچه فرخان و جانشینانش ادعای مالکیت خود بر گیلان و دیلمان را حفظ کردند، اما آن ولایات عملاً تحت فرمان فرماندهان و شاهان مستقل بودند. نواحی کوهستان طبرستان به‌طور مؤثر تحت حاکمیت دو دودمان [[باوندیان]] و [[آل قارن]] بوده که سروری و مهتری دابویگان را به رسمیت می‌شناختند. در واقع کنترل دابویگان بر [[رویان (طبرستان)|رویان]] و زمین‌های جلگه‌ای (پست) طبرستان تا [[تمیشه]] احاطه داشته و [[جرجان|گرگان]] توسط مرزبان اداره می‌شده است.

== فرخان در دوران حکومت دابویه ==
{{همچنین ببینید|تاریخ طبرستان|تاریخ گیلان|گاوبارگان|دابویه}}
[[پرونده:Tabaristan-FA.svg|180px|انگشتدان| {{وسط‌چین}}نواحی موسوم به [[فرشوادگر]]{{پایان وسط‌چین}}]]
در سال ۷۵ هجری قمری، ''[[قطری بن فجاه|قطری بن فجاة]]''<ref>{{پک|مفرد|۱۳۸۶|ص=۴۹}}</ref> که از رهبران [[خوارج]] ازرقی بود و پیش از این در نبردی با ارتش [[حجاج بن یوسف]] شکست خورده بود، به طبرستان پناهنده شد و اسپهبد آنان را در [[دماوند (شهر)|دماوند]] اسکان داد،<ref>{{پک|اعظمی سنگسری|۱۳۵۶|ص=۵۵}}</ref> ولی پس از مدتی قطری حاکمان طبرستان را به دین خود دعوت کرد و موجب نبردی میان خود و فرخان بزرگ شد.<ref>{{پک|مفرد|۱۳۸۶|ص=۴۹}}</ref> فرخان به دماوند لشکرکشی نمود تا با قطری مقابله کند که ''سفیان بن الابرد'' از سوی امویان مسئول دفع قطری گشت. فرخان در این زمان از سفیان خواست که در قبال کمکش در دفع قطری، به طبرستان تعرض نکنند و سفیان پذیرفت.<ref>{{پک|Madelung |1975|ص=۱۹۹}}</ref><ref>{{پک|اعظمی سنگسری|۱۳۵۶|ص=۵۵}}</ref> سرانجام فرخان در [[سمنان]] با قطری بن فجاة نزاع کرده و او را کُشت.<ref>{{پک|مفرد|۱۳۸۶|ص=۴۹}}</ref> پس از آن که سفیان بن الابرد فتح‌نامه‌اش را به حجاج داد، به دستور حجاج به فرخان یک خروار طلا دادند<ref>{{پک|اعظمی سنگسری|۱۳۵۶|ص=۵۵}}</ref> و اسپهبد نیز، تحت فشار وارده از سوی اعراب و حملات گسترده حجاج به سوی شرق، خراجی را با شرط وارد نشدن مسلمین به مرزهای سرزمینش پذیرفت.<ref>{{پک|Madelung |1975|ص=۱۹۹}}</ref>

== به حکومت رسیدن فرخان ==
{{تاریخ تبرستان}}
فرخان به آیین [[ساسانیان]] بر تخت اورنگ نشست<ref>{{پک|اعظمی سنگسری|۱۳۵۶|ص=۶۱}}</ref> و مانند شهریاران ساسانی سخن می‌گفت، همچنین به حاضران اجازه سخن راندن و نظر دادن می‌داد.<ref>{{پک|اعظمی سنگسری|۱۳۵۶|ص=۶۰}}</ref> در زمان فرخان بزرگ همچنان [[آیین زرتشت]] و آتشکده‌ها پابرجا بودند.

گرچه گاوباریان فرمانروایان رسمی بودند ولی در گیلان و دیلمان تنها اسماً حکومت داشتند و حاکمان محلی قدرت را در دست داشتند. در کوهستان‌های طبرستان نیز [[قارنوندیان]] و [[باوندیان]] قدرتمند بودند و در گرگان یک مرزبان حکومت می‌کرد و فقط تا تمیشه مستقیماً تحت نظر اسپهبد گاوباری بود.<ref>{{پک|Madelung|1993|ص=541-544}}</ref>

== مقابله با ترک‌ها ==
فَرُّخان بزرگ در ابتدای دوران فرمانروایی خویش، شاهد ضعف مرزهای شرقی قلمروش در مقابل ترک‌ها بود؛ به همین دلیل وی با آنان سازش کرده و پس از پرداخت گنجینه‌ای، قرار بر آن شد که ترکان تعرضی نکنند. طی این دو سال، به دستور فرخان، مرزهای شرقی تبرستان قدرتمندتر شد<ref>{{پک|اعظمی سنگسری|۱۳۵۶|ص=۵۷}}</ref> و سمت خاورین [[تمیشه]]، در مرز با [[گرگان]]، خندقی حفر نمودند، سپس فرخان از مناطق جلگه‌ای به سوی [[لفور]] (لپور) به جایی به نام «فیروزآباد» رفت و منتظر حملات سپاه ترکان ماند.<ref>{{پک|اعظمی سنگسری|۱۳۵۶|ص=۵۸}}</ref> همچنین فرخان به عنوان نخستین حاکم گاوباری مرکز حکومت خود را از گیلان به طبرستان منتقل کرد و [[آمل]] را پایتخت خود قرار داد.<ref>{{پک|Madelung|1993|ص=۵۴۱–۵۴۴}}</ref>

رهبر ترکان که شخصی به نام «صول» بود، به سوی تبرستان یورش برد و به تاراج و غارت دست برد. فرخان بزرگ شبانه به سوی سپاهیان ترک رفته و به آنان شبیخون زد. لشکریان ترک شکست خورده و اغلب کشته شدند، سپس در مکان آن نبرد شهری بنا کردند و نام آن را «توران‌جیر»<ref group="یادداشت">'''توران‌جیر''' به معنی محل شکست ترک‌ها می‌باشد. این نام بعدها به صورت «تریجه» خلاصه و متحوّل گشت.</ref> گذاشتند.<ref>{{پک|اعظمی سنگسری|۱۳۵۶|ص=۵۸}}</ref>

=== شورش سربازان دیلمی ===
پس از پیروزی سپاه فرخان بر ترک‌ها، سربازان دیلمی علیه فرخان شورش نموده و برای جمع‌آوری غنائم، قصد کشتن او را کردند ولی فرخان به [[آمل]] گریخت و در حصاری در قصبهٔ «فیروزآباد» ساکن شد. دیلمیان با [[منجنیق]] به حصار حمله کردند و پس از عدم موفقیت تا چهار ماه دور حصار بودند، تا آن‌که تدریجاً پراکنده شدند.<ref>{{پک|اعظمی سنگسری|۱۳۵۶|ص=۵۸}}</ref>

== بنیان سارویه ==
{{اصلی|تاریخچه ساری}}
پس از آن اسپهبد در آباد کردن سرزمینش گام برداشت. در رابطه با طرز بنیان نهادن [[ساری|شهر سارویه]]، [[ابن‌اسفندیار]] چنین نگاشته که فرخان به شخصی به نام «باو» دستور داد که در مکان روستایی به نام «اوهر»، شهری بنا نهد. آن موضع بر جایگاهی بلند قرار داشته و دارای چشمه‌ساران فراوان بود.

مردم به باو رشوه‌ای داده تا شهر را در مکان دیگری بسازد. باو پذیرفت و شهری را ساخت که اکنون «[[ساری]]» نام دارد. پس از اتمام ساخت شهر، فرخان برای بازدید بدانجا رفت و پس از مشخص شدن «خیانتِ» باو، او را به دار آویختند. با این حال شهر حاصله را به نام یکی از فرزندان فرخان بزرگ، سارویه نامیدند و تا مدت‌ها به این نام شهر شهرت داشت. چنانچه در عهد [[حسام‌الدوله شهریار بن قارن باوندی]]، سکه‌هایی مورخهٔ ۴۹۹ قمری، ضرب شده‌اند که بر آنان نام «سارویه» درج شده.<ref>{{پک|اعظمی سنگسری|۱۳۵۶|ص=۵۹}}</ref>

در کنار شهر ساری، فرخان برای خود کاخی ساخت که آن را «شهر اسپهبدان» یا «اسپهبدان» نامیدند.<ref>{{پک|اعظمی سنگسری|۱۳۵۶|ص=۵۹}}</ref> شهر اسپهبدان گویا میان دو شهر سارویه و آمل بود و تا دریا دو مایل فاصله داشت.<ref>{{پک|Madelung|1993|ص=541-544}}</ref>

== ارتباط با عرب‌ها ==
=== ارتباط نزدیک با قتیبه ===
در سال ۸۶ هجری قمری، «قتیبه بن ابی صالح مسلم بن عمرو باهلی» که به او «ابوحفص» نیز می‌گفتند، به دستور [[حجاج بن یوسف]] در [[خراسان]] به حکومت نشست. وی با اسپهبد فرخان متحد و دوست گشت؛ چنانچه هرگاه نامهٔ فتوحات خود را برای [[ولید بن عبدالملک]]، خلیفهٔ [[امویان]]، می‌فرستاد، با اشارهٔ [[یزید بن مهلب]]، که از نزدیکان [[سلیمان بن عبدالملک]] بود، سلیمان در پاسخ می‌نوشت:
{{نقل قول|بشایر فتوح تو همه از آنجاست که امیرالمؤمنین را صحت آن معلوم نمی‌شود. چرا که طبرستان را که روضه‌ایست در میان بلاد اسلام، فتح نمی‌کنی.<ref>{{پک|اعظمی سنگسری|۱۳۵۶|ص=۶۲}}</ref>}}

با این حال قتیبه تا پایان حکومتش در خراسان به طبرستان لشکر نکشید.<ref>{{پک|اعظمی سنگسری|۱۳۵۶|ص=۶۳}}</ref>

=== هبیره شیبانی ===
در زمان خلافت [[معاویه]]، حاکم [[امویان|دودمان امویان]]، شخصی به نام ''مصقلة بن هبیرة الشیبانی'' با چهار هزار سرباز و به نقلی بیست هزار تن، برای فتح طبرستان، راهی این سرزمین شد. پس از دو سال درگیری بین وی با فرخان بزرگ توانست وارد طبرستان شود.<ref>{{پک|حقیقت|شهریور ۱۳۵۳|ص=۵۵۳}}</ref> نبردهای هبیره و فرخان دو سال طول کشید و سرانجام ارتش اموی نابود شده و مصقله در [[کجور]] به قتل رسید.<ref>{{پک|مفرد|۱۳۸۶|ص=۴۹}}</ref><ref>{{پک|حقیقت|شهریور ۱۳۵۳|ص=۵۵۳}}</ref>

== شورش مسمغان ==
یکی از مرزبانانِ فرخان به نام «مسمغان» که در [[شهرستان میان‌دورود|میان‌دورود]] [[ساری]] امارت داشت، یک‌بار علیه او شورش نمود و فرخان نه تنها گردن او را زد، بلکه همهٔ مرزبانان را برکنار کرده و سرزمینشان را تصرف نمود به جز [[باو]] که حرمت او و خاندانش را نگهداشت.<ref>{{پک|اعظمی سنگسری|۱۳۵۶|ص=۶۳}}</ref>

== حملات یزید بن مهلب ==
{{وابسته|یزید پسر مهلب}}
در سال ۹۸ هجری قمری، به دستور [[سلیمان بن عبدالملک]]، یزید بن مهلب امیر خراسان شد. یزید پس از گشایش بخش‌هایی از [[فرارود]] برای سلیمان [[فتح‌نامه]] نوشت و سلیمان در پاسخ فتح‌نامه از یزید پرسید «چرا آنچه را به قتیبه عیب می‌کردی، خود نمی‌کنی و آهنگ فتح طبرستان نمی‌نمایی؟» بدین جهت یزید لشکریان عرب، خراسان و ماوراءالنهر را برداشته و به [[داهان|داهستان]]<ref group="یادداشت">'''داهستان''' یا دَهستان نام منطقه‌ای در غرب [[ترکمنستان]] کنونی بود که قوم سکایی [[داهان|داه]] در آن نشیمن داشتند. حاکمان دهستان در آن زمان «صول» خوانده می‌شدند و به آن‌ها «نهابده صولیة» نیز می‌گفتند. نهابده، جمع نهبد است. نهاپت در [[زبان ارمنی]] به معنی بزرگ و پیر قوم می‌باشد.</ref> حمله نمود.<ref>{{پک|اعظمی سنگسری|۱۳۵۶|ص=۶۳}}</ref> حاکم دهستان گریخت و مدتی بعد از یزید امان خواست. سپس سپاه یزید دو قسمت شدند، گروهی به سرکردگی ''ضریس'' به سمت [[گرگان]] رفتند و خود یزید به تمیشه حمله کرد. اسپهبد فرخان نیز با فراهم کردن لشکری از طبرستان و گرگان و دیلمان، به جنگ یزید رفت و در [[تمیشه]] و [[ساری]] چندین بار دو سپاه جنگیدند که در این میان چند پیروزی ازان عرب‌ها و چند پیروزی ازان طبرستانیان گشت.
{{جعبه نقل قول
|عنوان= توصیه دادمهر به پدرش، اسپهبد فرخان بزرگ:
|نقل‌قول= <div align="justify" dir="rtl">هرگاه چنین [عقب‌نشینی] کنی هیبت پادشاهی تو از میان خواهد رفت{{سخ}}آن اولی‌تر که ثبات نمایی و معتمدان فرستی تا از گیلان و دیلمان مدد آورند</div>
|منبع= سنگسری، ص۶۴
|عرض= 250px
|اندازه خط= 12px
|شکل‌بندی عنوان= font-size:90%
|تراز= چپ
|تراز نقل‌قول= وسط
|تراز منبع= چپ
|گیومه نقل‌قول= بله
}}
سرانجام فرخان تصمیم گرفت که به سمت [[دیلمستان|دیلم]] عقب‌نشینی کند؛ اما پسر بزرگش، [[دادمهر]]، وی را پشیمان نموده و پیشنهاد داد تا با فرستادن نامه به دیلمیان از آن‌ها درخواست نیرو کنند. پس از انجام شدن این نظر، ده هزار نفر به لشکریان طبرستان پیوستند و اسپهبد دوباره آماده نبرد گشت. گرچه ابتدا یزید توانست اسپهبد را شکست دهد اما لشکریان فرخان به مناطق کوهستانی رفته و با انداختن سنگ و تیر به سوی مسلمانان، توانستند پانزده هزار تن از آنان را بکشند.<ref>{{پک|اعظمی سنگسری|۱۳۵۶|ص=۶۴}}</ref> همچنین لشکرگاه یزید را غارت نموده و خیمه‌هایش را سوزاندند. سپس از صول خواست که به ضریس حمله کند و بدین سبب صول به ضریس شبیخون زده و پس از شکست دادنش همهٔ لشکریان - که بسیاری از آن‌ها خویشاوندان یزید بودند - را کشت.<ref>{{پک|اعظمی سنگسری|۱۳۵۶|ص=۶۵}}</ref>

=== به دام افتادن یزید در دام فرخان ===
اسپهبد فرخان دستور داد که خیابان‌ها و راه‌ها را با استفاده از درختان نابود کنند. پس از رسیدن خبر این فرمان به یزید، او شخصی به نام «حیان النبطی» را که نژادی دیلمی داشت، نزد اسپهبد فرستاد و از او خواست تا اجازه دهد لشکریانش طبرستان را ترک کنند و در قبال این به حیان گفت که حاضر است تا سیصد هزار [[درهم]] بپردازد. اسپهبد پس از گفتگو با حیان حاضر شد که در ازای گرفتن سیصد هزار [[دینار]] از یزید بن مهلب و پنج هزار درهم از حیان و همچنین استرداد تمام اسیران و فروگذاشتن قلمروش، تقاضای یزید را بپذیرد.<ref>{{پک|اعظمی سنگسری|۱۳۵۶|ص=۶۵}}</ref>

=== اعمال یزید در گرگان ===
یزید بن مهلب با انجام «عملیات‌های خلاف انسانی» در [[جرجان]] سعی نمود تا فرخان بزرگ را مجبور به پذیرش پیمان [[صلح]] کند.<ref>{{پک|حقیقت|شهریور ۱۳۵۳|ص=۵۵۳}}</ref> او یک بار با این دلیل که مردم گرگان علیه او طغیان کرده‌اند، هفت ماه شهر را محاصره کرده و پس از فتح آن، قسم خورد: «آن‌قدر مردم را بکشد تا آسیابی را با خون آن‌ها به حرکت درآورد.» [[ابن خلدون]] کشته‌شدگان این نبرد را چهل هزار نفر از مردم گرگان پنداشته ولی [[گردیزی]] تلفات گرگانیان را دوازده هزار کشته و شش هزار [[برده]] اعلام می‌کند،<ref>{{پک|مفرد|۱۳۸۶|ص=۵۰}}</ref> [[محمد بن جریر طبری]] نیز ضمن تأیید مرگ چهل هزار گرگانی، می‌افزاید که شخصی به نام ''جهم بن زحر'' توسط یزید پس از فتح گرگان والی آن شهر شد.<ref>{{پک|صفری فروشانی|۱۳۷۹|ص=۹۵}}</ref>

یزید همچنین پیش از شکست خوردن، پیمانی نوشت<ref>{{پک|اعظمی سنگسری|۱۳۵۶|ص=۶۶}}</ref> که مطابق شرح [[محمد بن جریر طبری]] مفاد این پیمان چنین بود که فرخان پانصد یا هفتصد هزار درهم بپردازد و سالانه چهارصد بار [[زعفران]] پیشکش نموده و چهارصد نفر مَرد را که روی سرشان سپری داشته و قنطاری نقره‌ای و بالشی حریری در دست، به حاکمان عرب دهند.<ref>{{پک|حقیقت|شهریور ۱۳۵۳|ص=۵۵۳}}</ref><ref>{{پک|صفری فروشانی|۱۳۷۹|ص=۹۴}}</ref> [[ابن اعثم]] نیز علاوه بر این موارد انگشتری از طلا یا نقره و تحویل پانصد ترک که مسلمان‌های پناهنده را کشتند و آزادی سیصد برده مسلمان را شرح داده.<ref>{{پک|صفری فروشانی|۱۳۷۹|ص=۹۵}}</ref>

=== پایان کار یزید بن مهلب ===
پس از این واقعه، فرخان بزرگ خود به [[تمیشه]] رفت و اسیران را به مرز و بوم خویش بازگرداند. در واقع لشکرکشی یزید بن مهلب که واپسین تلاش امویان برای دستیابی به طبرستان بود، از سال ۹۸ تا ۹۹ [[هجری قمری]] به طول انجامید و سرانجام به شکست پایان یافت و بدین ترتیب [[عمر بن عبدالعزیز]]، خلیفهٔ اموی، در سال ۹۹ هجری، یزید را از خراسان به عراق بازگرداند. یزید که وعدهٔ قطاری از غنائم را به خلیفه داده‌بود، پس از بازگشت به زندان افتاد. اسپهبد فرخان نیز پس از آن به مرمّت و بازسازی شهرها و آبادی‌ها پرداخت.<ref>{{پک|اعظمی سنگسری|۱۳۵۶|ص=۶۶}}</ref>

== درگذشت و میراث ==
فرخان بزرگ پس از هفده سال فرمانروایی در سال [[۱۱۰ (قمری)|۱۱۰ هجری]] برابر ۹۷ [[گاهشماری یزدگردی|یزدگردی]] و ۲۴۰ [[گاهشماری طبری|طبری]]، درگذشت. در کتب تاریخی نام چهار تن از فرزندان او آمده است:
# '''[[دادمهر]]''': جانشین فرخان بزرگ، که پس از او به حکومت رسید.
# '''[[فرخان کوچک]]''': دیگر پسر فرخان بزرگ که پس از مرگ دادمهر به عنوان نایب‌السلطنه چند سالی اسپهبد بود.
# '''[[سارویه]]''': فرزندی که فرخان بزرگ شهر ساری را به نام او نامگذاری کرد.
# '''آذرمیدخت گران‌گوشوار''': دختر فرخان بزرگ که با [[فرزند پادوسبان]]، عموزادهٔ خود، ازدواج نمود.<ref>{{پک|اعظمی سنگسری|۱۳۵۶|ص=۶۷}}</ref>

پس از فرخان هیچ‌کدام از حاکمان اموی به طبرستان حمله نکرده و این مسئله تا دوره فرمانروایی اسپهبد خورشید ادامه داشت.<ref>{{پک|اعظمی سنگسری|۱۳۵۶|ص=۶۷}}</ref>

== سکه‌ها ==
[[پرونده:Ispahbod FarXan's face.svg|بندانگشتی|راست|تصویر تفکیک‌پذیر اسپهبد فرخان روی سکه]]
{{اصلی|سکه‌های سبک ساسانی طبرستان}}
در تصویرِ روی سکه، فرخان بزرگ به سوی راست نگریسته، تاجی ساسانی با دو پر شاهین در میان ماه و ستاره‌ها بر سر دارد، گوشواری بر گوشش است، طوق مرواریدی بر گردن آویخته و روی شانه‌اش [[ماه و ستاره]] و شرابه دیده می‌شوند. پشت سر او عبارت «آرمان افزود» نوشته شده و روبرویش، نامش را نگاشته‌اند، همچنین کلمات «اپد» و «نوجین» به معانی «آبادانی مرز و بوم» و «ضرب نو یا تاریخ نو» در این سکه دیده می‌شوند.<ref>{{پک|اعظمی سنگسری|۱۳۵۶|ص=۶۱}}</ref>
== پانویس ==

=== یادداشت‌ها ===
{{پانویس|گروه=یادداشت|۲}}

=== ارجاعات ===
{{پانویس|۲|ریز}}

=== منابع ===
* {{یادکرد ژورنال| نام خانوادگی =اعظمی سنگسری| نام = چراغعلی| پیوند نویسنده = چراغعلی اعظمی سنگسری| عنوان= گیل، فرشواذگرشاه و گاوبارگان دابویی (اسپهبدان بزرگ طبرستان)| تاریخ=| شماره =۷۱ | سال =۱۳۵۶| ناشر = بررسی‌های تاریخی|پیوند= http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/284503|ref = harv}}
* {{یادکرد ژورنال|عنوان=دفاع و مبارزه ملی مردم طبرستان برابر تازیان|نام=عبدالرفیع (رفیع)|نام خانوادگی=حقیقت|پیوند نویسنده = عبدالرفیع حقیقت|شماره=۱۸|سال=شهریور ۱۳۵۳|پیوند=http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/445117|ناشر=گوهر|ref = harv}}
* {{یادکرد ژورنال| نام خانوادگی =صفری فروشانی| نام = نعمت‌الله| عنوان= صلح‌نامه‌های مسلمانان با ایرانیان در آغاز فتح ایران| شماره =۲| سال =۱۳۷۹| ناشر = تاریخ اسلام|پیوند= http://www.noormags.ir/view/fa/ArticlePage/88398|ref = harv}}
* {{یادکرد کتاب| نام خانوادگی =مفرد| نام = محمدعلی | عنوان= ظهور و سقوط آل‌زیار | سال = ۱۳۸۶ | ناشر = انتشارات رسانش|شهر=تهران| شابک= ۹۶۴-۷۱۸۲-۹۴-۵ | ref = harv}}
{{چپ‌چین}}
* {{یادکرد دانشنامه|نام خانوادگی= Rekaya|نام= M.|نشانی= http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/farrukhan-SIM_8539?s.num=0|عنوان= Farruk̲h̲ān |ناشر= Brill Online |دانشنامه=Encyclopaedia of Islam|تاریخ = ۲۶ January ۲۰۱۳|تاریخ بازبینی= |ویرایش=Second Edition}}
* {{cite book | title = The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs | year = 1975 | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | editor-last = Frye | editor-first = R.N. | last = Madelung | first = W. | authorlink = ویلفرد مادلونگ | chapter = The Minor Dynasties of Northern Iran | pages = 198–249 | isbn = 978-0-521-20093-6 | chapterurl = https://books.google.com/books?id=hvx9jq_2L3EC&lpg=PP1&pg=PA198#v=onepage&q&f=false}}
* {{cite encyclopedia | title = DABUYIDS | last = Madelung | first = Wilferd | authorlink = Wilferd Madelung | url = http://www.iranicaonline.org/articles/dabuyids-the-dynasty-of-espahbads-ruling-tabarestan-until-its-conquest-by-the-muslims-in-144-761 | editor-last = Yarshater | editor-first = Ehsan | editor-link = Ehsan Yarshater | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica, Vol. VI, Fasc. 5 | pages = 541–544 | location = London et al. | publisher = Routledge & Kegan Paul | year = 1993 | isbn = 1-56859-007-5}}
* {{cite book|last=Pourshariati|first=Parvaneh|title=Decline and Fall of the Sasanian Empire: The Sasanian-Parthian Confederacy and the Arab Conquest of Iran|location=London and New York|publisher=I.B. Tauris|year=2008|isbn=978-1-84511-645-3|url=https://books.google.com/books?id=I-xtAAAAMAAJ}}
{{پایان چپ‌چین}}

== پیوندهای بیرونی ==
{{ویکی‌انبار-رده|Ispahbod FarXan}}
* {{یادکرد وب| نام خانوادگی = قربانیان| نام = محمد حسین|عنوان = سلیمان بن عبدالملک | نشانی = http://www.tarikheslam.com/component/k2/item/154-سلیمان-بن-عبدالملک.html| بازبینی = ۹ آبان ۱۳۸۸}}
* {{یادکرد وب| نام خانوادگی = | نام = |عنوان = درآمدی بر صلح نامه‌های مسلمانان با ایرانیان در آغاز فتح ایران| نشانی = http://www.hawzah.net/fa/Article/View/84093/| ناشر=حوزه.نت}}

{{S-start}}
{{s-roy|mzn}}
{{s-bef|قبل=[[دابویه]]}}
{{s-ttl|عنوان=[[دابویگان|اسپهبد دابویی]]}}
{{s-aft|بعد=[[دادمهر]]}}
{{end}}
{{اسپهبد فرخان بزرگ}}
{{گاوباریان}}
{{portal bar|طبرستان|گیلان|تاریخ}}

[[رده:اهالی ایران در سده ۸ (میلادی)]]
[[رده:حکم‌رانان آسیا در سده ۸ (میلادی)]]
[[رده:درگذشتگان ۱۱۰ (قمری)]]
[[رده:درگذشتگان ۷۲۸ (میلادی)]]
[[رده:زادگان سده ۷ (میلادی)]]
[[رده:سال زادروز نامشخص]]
[[رده:قانون‌گذاران سده ۸ (میلادی) در آسیا]]
[[رده:گاوباریان]]

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۰ اکتبر ۲۰۲۴، ساعت ۰۴:۲۶
خط ۱۴۲:		خط ۱۴۲:
	{{s-aft\|بعد=[[دادمهر]]}}		{{s-aft\|بعد=[[دادمهر]]}}
	{{end}}		{{end}}
	~~{{اسپهبد فرخان بزرگ}}~~
	~~{{گاوباریان}}~~
	~~{{portal bar\|طبرستان\|گیلان\|تاریخ}}~~

	[[رده:اهالی ایران در سده ۸ (میلادی)]]		[[رده:اهالی ایران در سده ۸ (میلادی)]]

فرخان بزرگ - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Shahroudi: /* پیوندهای بیرونی */

Shahroudi: ابرابزار