Shahroudi: ابرابزار

2024-10-30T04:27:16Z

ابرابزار

صفحهٔ تازه

{{جعبه اطلاعات پادشاهی
| نام = فرخان کوچک
| عنوان = اسپهبد طبرستان
| دوران = ۷۴۰ تا ۷۴۸ (۱۳ سال)
| تاجگذاری =
| لقب = کربالی
| پیش از = [[اسپهبد خورشید|خورشید]]
| پس از = [[دادمهر]]
| دودمان = [[دابویگان]]
| پدر = [[فرخان بزرگ]]
| دین = [[مزدیسنا]]
}}
'''فرخان کوچک''' سرشناس به '''کربالی''' و '''فرخان دوم''' یکی از فرزندان [[فرخان بزرگ]]، فرمانروای [[دابویگان]] [[تبرستان]]، بود. وی پس از برادرش [[دادمهر]]، به این علت که [[اسپهبد خورشید|خورشید]]، جانشین برادرش، شش سال داشت در برههٔ زمانی هشت سال جانشینی و سرپرستی او را بر دوش گرفت. پس از رسیدن خورشید به سن مناسب، وی فرمانروایی تبرستان را به او سپرد.<ref>{{پک|اعظمی سنگسری|۱۳۵۶|ص=۲۸}}</ref><ref>{{پک|Madelung|10 November 2011}}</ref>

در همهٔ زمان جانشینی فرخان دوم، [[امویان]] هیچگاه لشکری به سوی تبرستان گسیل نداشتند ولی در این زمان، سال [[۱۲۹ (قمری)|۱۲۹ هجری]]، [[ابومسلم خراسانی]] شورش خویش را آغاز کرد.<ref>{{پک|اعظمی سنگسری|۱۳۵۶|ص=۲۹}}</ref> فرخان کوچک در هنگام سرپرستی برادرزاده‌اش هیچ سکه‌ای به نام خود ثبت نکرد.<ref>{{پک|خلیلی||ص=۱۰–۱۱}}</ref> روی هم رفته، پایان روزگار [[امویان]] و آغاز فرمانروایی [[عباسیان]] تبرستان روزگار آرامی داشت و مردم در آرامش به سر می‌بردند.<ref>{{پک|مفرد|۱۳۸۶|ص=۵۰}}</ref>

== منبع‌شناسی ==
منابع اولیه که به گاوباریان پرداخته‌اند:
* [[تاریخ طبرستان (ابن اسفندیار)|تاریخ طبرستان]]:<ref>{{پک|اعظمی سنگسری|۱۳۵۲|ص=۱۹۰}}</ref> کتابی تاریخی اثر [[ابن اسفندیار]] است که در حدود ۶۱۳ هجری قمری تألیف شده است. موضوع آن در مورد [[تاریخ طبرستان]] است. این کتاب مطالبی دربردارد که در جای دیگر نمی‌توان یافت.<ref>{{پک|شریفی|۱۳۸۷|ص=۳۸۴}}</ref> ابن اسفندیار دبیر حکومت محلی [[آل باوند]] بود. ابن اسفندیار در سال ۶۰۶ هجری قمری به [[بغداد]] و سپس به [[ری]] سفر کرد. او در کتابخانه‌ای در ری به جزوه‌ای راجع به حکام قدیم طبرستان نوشتهٔ «ابوالحسن علی بن محمد یزدادی» به [[زبان عربی]] دست یافت و آن را به [[زبان فارسی]] ترجمه کرد. ابن اسفندیار تا قبل از [[حمله مغول]] به [[خوارزم]] به مدت ۵ سال نیز در شهر اقامت داشت و در طی این مدت با استفاده از منابع غنی کتابخانه‌های این شهر، نوشتن کتاب تاریخ طبرستان را به اتمام رساند.<ref>{{پک|پرگاری|۱۳۸۰|ص=۳۷}}</ref>
* [[تاریخ طبرستان و رویان و مازندران]]:<ref>{{پک|اعظمی سنگسری|۱۳۵۲|ص=۱۹۰}}</ref> کتابی تاریخی به زبان فارسی اثر [[ظهیرالدین مرعشی]] است که در حدود ۸۸۱ هجری قمری تألیف شده است. این کتاب تلفیقی است از [[تاریخ طبرستان (رویانی)|تاریخ طبرستان]] اثر [[علی رویانی طبرستانی]] و [[تاریخ رویان]] اثر اولیاءالله آملی و نویسنده دو فصل بر این کتاب‌ها افزوده است. ظهیرالدین مرعشی به روشنی گفته است که جملات را از کتاب تاریخ رویانِ اولیاءالله آملی بدون تغییر و عیناً نقل کرده است همچنین [[کسروی]] نیز تاریخ رویان را رونویسی از تاریخ طبرستانِ ابن اسفندیار می‌داند.<ref>{{پک|فهیمی|۱۳۷۵|ف=تاریخ طبرستان و رویان و مازندران|ص=۳۱۱۳}}</ref>
* [[تاریخ طبری]]: کتابی است به [[زبان عربی]] که توسط [[محمد بن جریر طبری]] تاریخ‌نگار و محقق مسلمان [[ایران|ایرانی]] در اواخر سده سوم پس از هجرت به رشته تحریر درآمده است. در این کتاب وقایع پس از شروع [[تاریخ اسلام|تاریخ اسلامی]] (مقارن با [[هجرت به مدینه]]) به ترتیب سال تنظیم شده و تا سال ۲۹۳ [[گاه‌شماری هجری خورشیدی|هجری شمسی]] را در بر می‌گیرد.<ref>{{پک|Waines|May 13, 2009}}</ref> محمد بن جریر طبری در سال ۲۲۴ یا ۲۲۵ قمری در [[آمل]] زاده شد.<ref>{{پک|قاسم‌زاده|۱۳۶۹|ص=۳۱}}</ref>
* [[تاریخ رویان]]:<ref>{{پک|اعظمی سنگسری|۱۳۵۲|ص=۱۹۰}}</ref> کتابی تاریخی اثر [[اولیاءالله آملی]] است که در حدود ۸۰۵ هجری قمری تألیف شده است. بیشترین استفاده اولیاءالله آملی برای تألیف این کتاب، تاریخ طبرستانِ ابن اسفندیار بوده است.<ref>{{پک|فهیمی|ف=تاریخ رویان|۱۳۷۵|ص=۳۱۰۱}}</ref>
* [[معجم البلدان]]:<ref>{{پک|حقیقت|شهریور ۱۳۵۳|ص=۵۵۵}}</ref> کتابی است، برپایهٔ [[جغرافیا]]، نوشتهٔ [[یاقوت حموی]]. در بخشی از این کتاب تاریخ کلی شهرها مورد بحث قرار گرفته است.<ref>{{پک|میرمحمدی|۱۳۸۸|ص=۵۷–۵۵}}</ref>

== پیش زمینه ==
''{{همچنین ببینید|تاریخ طبرستان|دابویگان}}''
[[پرونده:Tabaristan-FA.svg|انگشتدان|چپ|280px| {{وسط‌چین}}[[پدشخوارگر]] یا فرشوادگر:{{سخ}}ناحیه‌ای شامل مناطق ساحلی جنوب [[دریای خزر]] بود.<ref>{{پک|اعظمی سنگسری|۱۳۵۶|ص=۵}}</ref> [[طبرستان]] پرجمعیت‌ترین و توسعه‌یافته‌ترین ایالت این سرزمین بود.<ref>{{پک|Madelung|1975|ص=198}}</ref>{{پایان وسط‌چین}}]]
در میان ولایات سابق [[شاهنشاهی ساسانی]]، مناطق سواحل جنوبی دریای خزر، در برابر [[حمله اعراب به ایران|حمله اعراب]] و نفوذ اسلام، سرسختانه ایستادگی کردند. این مناطق در پناه کوه‌های بلند [[البرز]]، در برابر حملهٔ سپاه بزرگ عرب‌ها به‌هنگام پیشروی به‌سوی [[خراسان]]، جان به‌در بردند. در آن هنگام طبرستان پیشرفته‌ترین و پرجمعیت‌ترین ولایت از ولایات ساحلی دریای خزر، تحت حکومت سلسله‌ای از [[اسپهبدان]] به‌نام [[دابویگان]] بود. در آن هنگام، دودمان‌های دیگری  نیز در طبرستان حاکمیت داشتند. حضور این سلسله‌ها گواه آن است که شاید رویدادهای طبرستان، بازتاب تلاشی بود در راستای بازسازی مراتب دستگاه دیوانسالاری بلندپایه‌تر ساسانی؛ در هنگامی که [[پیروز سوم|پیروز]] پسر [[یزدگرد سوم]] به احیای شاهنشاهی ساسانی امید بسته بود. احتمالاً وجود القابی همانند «گیل گیلانشاه»، «پدشخوارگرشاه»، و «اسپهبد»، که گفته شده از سوی [[یزدگرد سوم]]، آخرین شاه ساسانی بدیشان اعطا شده بود، برای پادشاهان تا اندازه‌ای گواه بقای احساسات ایران‌گرایانه باشد که تا مدت‌ها پس از انقراض دابویان به‌دست مسلمانان، همچنان حفظ لقب اسپهبد را تشویق می‌کرد.<ref>{{پک|مادلونگ|۱۳۸۹|ک=تاریخ ایران کمبریج|ص=۱۷۲–۱۷۳}}</ref>

سلسلهٔ زرتشتی دابویگان پس از انقراض ساسانیان و حملهٔ عرب، در سال‌های ۶۶۰ تا ۷۵۹ میلادی در گیلان و دیلم و طبرستان با [[استقلال]] حکومت کردند. در دورهٔ ساسانیان، مرسوم بود حکام طبرستان و دیلم و گیلان از بین شاهزادگان و نزدیکان شاه منصوب شوند. دابویگان مدعی بودند نسب نیایشان [[گیل گاوباره]] (یا گیل گیلانشاه)، به ساسانیان می‌رسد. آنان توانستند به عنوان بازماندگان ساسانیان در این سرزمین مدت‌ها پایداری کنند.<ref>{{پک|گلشنی}}</ref>

نخستین اسپهبد گاوباری گیل گیلانشاه بود که در سال ۶۴۲ میلادی به فرمانروایی طبرستان و گیلان دست یافت و یزدگرد سوم به او خلعت و لقب «فرشواذگرشاه» داد.<ref>{{پک|اعظمی سنگسری|۱۳۵۲|ص=۱۶۴–۵}}</ref> پس از او پسر بزرگش [[دابویه]] بین سال‌های ۶۸۱ تا ۷۱۱ میلادی حکومت نمود.<ref>{{پک|اعظمی سنگسری|۱۳۵۲|ص=۱۶۸}}</ref> فرمانروای بعدی دابویگان [[فرخان بزرگ]] است. پس از وی نیز دو پسرش، [[دادمهر]] و [[فرخان کوچک]] و سپس خورشید، فرزند دادمهر، به حکومت رسیدند.<ref>{{پک|گلشنی}}</ref>

در زمان خلافت [[معاویه]]، حاکم [[امویان|دودمان امویان]]، شخصی به نام ''مصقلة بن هبیرة الشیبانی'' با چهار هزار سرباز و به نقلی بیست هزار نفر، برای فتح [[طبرستان]]، راهی این سرزمین شد.<ref>{{پک|حقیقت|شهریور ۱۳۵۳|ص=۵۵۳}}</ref> این حمله در زمان گیل گیلانشاه بود<ref>{{پک|اعظمی سنگسری|۱۳۵۶|ص=۱۱}}</ref> و پس از دو سال درگیری بین گیل گیلانشاه و مصقله، عرب‌ها توانستند وارد طبرستان شوند؛ ولی در نبردهایی که شکل گرفت، ارتش آن‌ها نابود شد و خود مصقله به قتل رسید.<ref>{{پک|حقیقت|شهریور ۱۳۵۳|ص=۵۵۳}}</ref> در دوران دابویه عرب‌ها نتوانستند به طبرستان نفوذ یابند.<ref>{{پک|اعظمی سنگسری|۱۳۵۲|ص=۱۶۸}}</ref> پس از آن ارتش دیگری به سرکردگی [[یزید بن مهلب]] به نبرد با فرخان بزرگ شتافت.<ref group="یادداشت">نبردهای یزید بن مهلب با فرخان بزرگ در حدود سال‌های ۷۱۵ تا ۷۱۷ میلادی بوده است.</ref> وی با بد رفتاری با مردم در [[جرجان]]، فرخان بزرگ را وادار به پذیرش پیمان صلح کرد. از آن پس قرار بر این بود که مردم طبرستان، هرساله چهار میلیون و هفتصد هزار درهم مثقالی، به عنوان [[غرامت جنگی]] بپردازند. چهارصد بار [[زعفران]] پیشکش نموده و چهارصد نفر مَرد را که به‌روی سرشان سپری داشته و [[قنطار|قنطاری]] نقره‌ای و بالشی حریری در دست، به حاکمان عرب دهند. این تعهدات مدت‌ها اجرا می‌شد و گاهی نیز حکام طبرستان از آن سرپیچی می‌کردند؛ ولی در زمان خلافت [[مروان دوم|مروان بن محمد]]، آخرین خلیفه اموی [[شام]]، مردم طبرستان به کلی این پیمان را شکستند و تن به خراج ندادند.<ref>{{پک|حقیقت|شهریور ۱۳۵۳|ص=۵۵۴}}</ref>

== جانشینی پیش از خورشید ==
{{اصلی|اسپهبد خورشید}}
[[اسپهبد خورشید]] در سال [[۷۳۴ (میلادی)|۷۳۴ میلادی]] زاده شد؛ زمانی‌که پدرش، [[دادمهر]]، فرزند بزرگ [[فرخان بزرگ]]، از ۷۲۸ تا ۷۴۰ میلادی، برای دوازده سال، فرمانروایی طبرستان را از آن خود داشت. هنگام مرگ دادمهر، خورشید هنوز به سن قانونی فرمانروایی نرسیده بود؛ بر همین اساس به سفارش دادمهر، برادرش [[فرخان کوچک]]،<ref group="یادداشت">فرخان کوچک با نام «''کربالی''» نیز شناخته شده است.</ref> در جایگاه جانشین زودگذر و ناپایدار تا سال ۷۴۸ میلادی فرمانروایی را به دست گرفت. زمان سرپرستی وی بر خورشید را شش سال یاد کرده‌اند. پس از مرگ دادمهر، فرخان کوچک برادرزاده‌اش را به شهر [[تمیشه]] فرستاد.<ref>{{پک|Madelung|10 November 2011}}</ref><ref>{{پک|اعظمی سنگسری|۱۳۵۶|ص=۲۸}}</ref>

== پایان جانشینی ==
به گفتهٔ [[چراغعلی اعظمی سنگسری]] پس از شش سال فرمانروایی فرخان کوچک، خورشید در سال ۷۴۸ میلادی و پس از رسیدن به چهارده‌سالگی، از اسپهبد فرخان کوچک در نامه‌ای خواست که فرمانروایی را به وی واگذار کند. فرخان درونمایهٔ نامه را با فرزندانش درمیان گذاشت و سپس آن را پذیرفت. پسران فرخان، ناسازگار با پدر، با این کار مخالفت می‌ورزیدند.<ref>{{پک|اعظمی سنگسری|۱۳۵۶|ص=۳۰}}</ref>

پس از آن‌که خورشید برای گرفتن توانمندی و فرمانروایی به پایتخت رفت. فرخان کوچک نشست بزرگی برپا کرد و فرزندان فرخان کوچک که خواهان رسیدن به فرمانروایی بودند، نیز برآن شدند که هنگام نوشیدن [[شراب]] خورشید را با [[زوبین]] بکشند. [[#ورمجه هرویه|ورمجه هرویه]] از این تصمیم آگاه شد و خبر را به خورشید رساند. خورشید از [[خویشاوندی رضاعی|برادر رضاعی]] خود، جلوانان، خواست تا دو اسب تیزپا را به درگاه بیاورد. خود نیز پس از خوردن خوراک، سوار بر اسبی شد و به همراه جلوانان به سوی تمیشه تاخت.<ref>{{پک|اعظمی سنگسری|۱۳۵۶|ص=۳۰}}</ref>

پس از آن‌که فرخان کوچک از این رخدادها آگاه شد، در نامه‌ای از خورشید پوزش خواست و از آنچه رخ داد، ابراز شرمندگی نمود. سپس از اسپهبدی کناره گرفت و مرکب شاهی و خدمتکاران را به تمیشه نزد خورشید فرستاد تا او در آن شهر فرمانروایی خویش را آغاز کند. یک سال پس از این رویداد شبانه خورشید به سوی سارویه لشکرکشی نموده و در نزدیکی ''کاخ دادقان'' سپاهیان عموزادگانش را درهم‌کوفت. سپس به [[ساری]] رفت و روبه فرخان کوچک چنین گفت: «تو را گناهی نیست؛ جایگاهی که دلت خواهد اختیار فرمای و هرکه تو را با آن خوش است، با خویشتن آنجا برو و به سلامت بنشین.» سپس فرزندان فرخان را به «فرخان فیروز» [[تبعید]] کرد.<ref>{{پک|Madelung|10 November 2011}}</ref><ref>{{پک|اعظمی سنگسری|۱۳۵۶|ص=۳۱}}</ref>

== پانویس ==

=== یادداشت‌ها ===
{{پانویس|گروه=یادداشت|۲}}

=== ارجاعات ===
{{پانویس|۳}}

=== منابع ===
* {{یادکرد ژورنال| نام خانوادگی = اعظمی سنگسری| نام = چراغعلی| پیوند نویسنده = چراغعلی اعظمی سنگسری| عنوان= گیل، فرشواذگرشاه و گاوبارگان دابویی (اسپهبدان بزرگ طبرستان)| تاریخ= ۱۳۵۶| شماره =۷۱ | سال = ۱۲ | ناشر = بررسی‌های تاریخی|پیوند= http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/284503|ref = harv}}
* {{یادکرد کتاب| نام خانوادگی = خلیلی| نام = احسان| عنوان= سکه‌های اولیه تبرستان| سال = | ناشر = |نشانی = | شابک= | ref = harv}}
* {{یادکرد کتاب| نام خانوادگی =مفرد| نام = محمدعلی | عنوان= ظهور و سقوط آل‌زیار | سال = ۱۳۸۶ | ناشر = انتشارات رسانش|شهر=تهران| شابک= ۹۶۴-۷۱۸۲-۹۴-۵ | ref = harv}}
{{چپ‌چین}}
* {{یادکرد دانشنامه|نام خانوادگی=Madelung|نام=Wilfred|پیوند نویسنده=ویلفرد مادلونگ|نشانی= http://www.iranicaonline.org/articles/dabuyids-the-dynasty-of-espahbads-ruling-tabarestan-until-its-conquest-by-the-muslims-in-144-761|عنوان= DABUYIDS| ناشر = [[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopaedia Iranica]]|تاریخ =10 November 2011|ref=harv}}
{{پایان چپ‌چین}}

== پیوندهای بیرونی ==
{{ویکی‌انبار-رده|Ispahbod Xurshid}}
{{S-start}}
{{s-roy|mzn}}
{{s-bef|قبل=[[دادمهر]]}}
{{s-ttl|عنوان=[[دابویگان|اسپهبد دابویی]]}}
{{s-aft|بعد=[[اسپهبد خورشید]]}}
{{end}}
[[رده:اهالی ایران در سده ۸ (میلادی)]]
[[رده:برده‌داران]]
[[رده:درگذشتگان سده ۸ (میلادی)]]
[[رده:سال زادروز نامشخص]]
[[رده:قانون‌گذاران سده ۸ (میلادی) در آسیا]]
[[رده:گاوباریان]]
[[رده:نایب‌السلطنه‌های طبرستان]]
[[رده:نمایندگان پادشاه]]

فرخان کوچک - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Shahroudi: ابرابزار