Shahroudi: ابرابزار

2024-10-29T02:18:21Z

ابرابزار

صفحهٔ تازه

{{Infobox military conflict
| conflict =
| partof = [[جنگ‌های صلیبی]]
| date = اکتبر-نوامبر ۱۱۴۶
| place = [[ادسا]]
| result = پیروزی [[دودمان زنگیان|زنگیان]]
* صلیبیون موفق به تصرف شهر شدند اما نتوانستند قلعه را تسخیر کنند.
* تصرف شهر توسط نورالدین زنگی و کشتار مسیحیان شهر
| combatant1 = [[کنت‌نشین ادسا]]
| combatant2 = [[امپراتوری سلجوقی]]
| commander1 = [[ژوسلین دوم، کنت ادسا]]{{سخ}}[[بالدوین مرعش]]{{KIA}}
| commander2 = [[نورالدین زنگی]]
| strength1 =؟
| strength2 = ۱۰٬۰۰۰
| casualties1 = هزاران نفر کشته{{سخ}}هزاران نفر اسیر
| casualties2 =؟
}}
'''محاصره ادسا''' ({{lang-en|Siege of Edessa}}) در اکتبر-نوامبر ۱۱۴۶، تلاشی بود از جانب [[ژوسلین دوم، کنت ادسا]]، برای فتح مجدد شهر ادسا که در [[محاصره ادسا (۱۱۴۴)|سال ۱۱۴۴]] توسط نیروهای [[عمادالدین زنگی]] تصرف شده بود. نیروهای صلیبی تحت فرمان ژوسلین و بالدوین مارش موفق به تصرف شهر شدند اما از رسیدن به قلعه شهر بازماندند تا آن که امیر جدید زنگی، [[نورالدین زنگی]]، محاصره قلعه ادسا شکست و بار دیگر شهر را تصرف کرد. پس از فتح شهر، جمعیت مسیحی شهر به دستور نورالدین زنگی کشته و از دیوارهای شهر آویزان شدند. این محاصره پایانی برای [[کنت‌نشین ادسا]] بود.

== پیش‌زمینه ==
=== ظهور زنگیان و سقوط ادسا ===
{{اصلی|عمادالدین زنگی|محاصره ادسا (۱۱۴۴)}}
پس از [[نخستین جنگ صلیبی]] و شکل‌گیری [[دولت‌های صلیبی]] ([[پادشاهی اورشلیم]]، [[شاهزاده‌نشین انطاکیه|شاهزاده‌نشین اَنطاکیه]]، [[کنت‌نشین طرابلس|کنت‌نشین طِرابلس]]<ref group="یادداشت">این کنت‌نشین دیرتر از سایر دولت‌های صلیبی و در سال ۱۱۰۲ توسط [[ریموند چهارم، کنت تولوز|رِیْمون سَنْ‌ژیل]] تأسیس شد.</ref> و [[کنت‌نشین ادسا|کنت‌نشین اِدسا]])، موج‌های جدید از حملات مسیحیان برای بسط و توسعهٔ قلمروی دولت‌های صلیبی آغاز شد. با وجود شکست صلیبیون در [[جنگ صلیبی ۱۱۰۱|جنگ صلیبی سال ۱۱۰۱]] در آناتولی، سایر جنگ‌های صلیبی از جمله [[جنگ صلیبی نروژی]]، [[جنگ صلیبی ونیزی|ونیزی]]، و [[جنگ صلیبی ۱۱۲۹|جنگ صلیبی سال ۱۱۲۹]] با موفقیت همراه بود و مناطقی همچون [[ارباب‌نشین صیدا|صیدا]]، [[صور (لبنان)|صور]] و [[بانیاس]] به قلمروی دولت‌های صلیبی ضمیمه و دمشق تحت امر [[اتابکان دمشق|خاندان بوری]] نیز خراجگزار صلیبیون شد. در مناطق شمالی درگیری پیرامون حلب و [[کنت‌نشین ادسا]] نیز ادامه یافت؛ چراکه صلیبیون درصدد بودند با حفظ ادسا ارتباط غرب با شرق جهان اسلام را قطع و از این طریق امنیت [[پادشاهی ارمنی کیلیکیه]] و [[شاهزاده‌نشین انطاکیه]] را تأمین کنند. علاوه بر اراضی مقدس و شام، دامنهٔ حملات صلیبیون در نیمهٔ نخست قرن ۱۲ به جنوب نیز کشیده شد؛ در سال ۱۱۱۸ صلیبیون به فرماندهی [[بالدوین یکم، پادشاه اورشلیم|بالْدِوین یکم]]، پادشاه اورشلیم، به [[مصر]] — که تحت حاکمیت [[خلافت فاطمیان]] بود — و در سال ۱۱۱۹ به‌طور منظم به آن سوی رود [[اردن]] حمله کردند.<ref dir=ltr>{{پک|Runciman|1989|ک=A History of the Crusades|ص=۹۸–۹۹}}</ref>

از میان دولت‌های صلیبی، [[کنت‌نشین ادسا]] شمالی‌ترین و همچنین ضعیف‌ترین و کم‌جمعیت‌ترین دولت صلیبی در اراضی مقدس بود. به همین دلیل ادسا توسط دولت‌های مسلمانِ اطراف — که تحت فرمانروایی [[آل ارتق|آل اَرتُق]]، [[دانشمندیان]] و [[سلجوقیان روم|ترکان سلجوقی]] قرار داشتند — مکرراً تحت حمله قرار می‌گرفت.<ref group="یادداشت">نیمی از شهرها و قلعه‌های این کنت‌نشین، از جمله مرکز آن، در شرق [[فرات|رود فرات]] واقع شده بودند که این مسئله این کنت‌نشین را در مقابل حملات مسلمانان از شرق آسیب‌پذیر می‌کرد؛ و بخش‌های غربی این کنت‌نشین از طریق قلعه تِل باشر ـ که در بخش غربی فرات بود ـ کنترل می‌شد.</ref><ref dir=ltr>{{پک|Murray|Others|2006|ف=Edessa, County of|ک=The Crusades: An Encyclopedia|ص=384-385}}</ref><ref dir=ltr>{{پک|Riley-Smith|۲۰۰۵|ص=۵۰–۵۳|ک=The Crusades: A Short History}}</ref> کُنت [[بالدوین دوم اورشلیم|بالدوین دوم]] و کُنت بعدی [[ژوسلین یکم، کنت ادسا|کُنت ژوسْلین]]، که پس از شکست‌شان در [[نبرد حران (۱۱۰۴)|نبرد حَرّان]] در سال ۱۱۰۴ اسیر شده بودند برای دومین بار، هر دو در سال ۱۱۲۲ اسیر شدند.<ref group="یادداشت">پس از اسارت بالدوین دوم، کنترل ادسا به [[تانکرد، شاهزاده جلیل|تانْکِرد]]، نائب حکومت انطاکیه، واگذار شد اما پس از آزادی با تانکرد که خواستار قبول حکومت وی بر کنت‌نشین ادسا شده بود، روبه‌رو شد که این مسئله منجر به آغاز اختلافات و درگیری میان طرفین شد که در زمان ژوسلین نیز ادامه یافت، به‌طوری که هرکس سعی در عقد قرارداد و پیمان با مسلمانان و ترکان داشت تا آن که این درگیری‌ها و اختلافات سرانجام با دخالت بالدوین یکم، پادشاه اورشلیم، به پایان رسید.</ref> اگرچه نیروی کنت‌نشین ادسا پس از [[نبرد اعزاز (۱۱۲۵)|نبرد اَعْزاز]] در سال ۱۱۲۵ تاحدودی بهبود یافت، اما ژوسلین در نبردی در سال ۱۱۳۱ کشته شد. جانشین او [[ژوسلین دوم، کنت ادسا|ژوسلین دوم]] مجبور به ایجاد اتحاد نظامی با امپراتوری بیزانس شد؛ اما در سال ۱۱۴۳، [[فهرست امپراتوران بیزانس|امپراتور بیزانس]] [[ژان دوم (امپراتور بیزانس)|ژان دوم]] و [[فهرست پادشاهان اورشلیم|پادشاه اورشلیم]] [[فولک اورشلیم|فولْک]] هردو درگذشتند. از طرفی ژوسلین که با کُنت طرابلس و شاهزادهٔ انطاکیه درگیر بود، ادسا را بدون هیچ متحد قدرتمندی رها کرد.<ref dir=ltr>{{پک|Tyerman|۲۰۰۶|ص=۱۸۵–۱۸۹|ک=God's War}}</ref><ref>{{پک|مادن|۱۳۹۰|ک=جنگ‌های صلیبی|ص=۷۲–۷۷}}</ref>

اختلافات میان کنت ادسا با کنت طرابلس و شاهزاده انطاکیه و همچنین مرگ ناگهانی فولک، موقعیت مناسبی برای اتابک زنگی موصل فراهم کرد تا بتواند جنگ خود را علیه دشمنانش و صلیبیون آغاز کند. [[عمادالدین زنگی]] فرزند [[آق سنقر الحاجب|آق سَنقر الحاجِب]]، فرمانده ترک و حاکم حلب در دورهٔ [[ملکشاه یکم|ملکشاه سلجوقی]]، بود که در سال ۱۰۹۴ به جرم خیانت توسط [[تتش]] به قتل رسید. عمادالدین که در آن ایام که ۱۰ سال بیشتر نداشت، به موصل رفت و [[کربغا|کربغُا، اتابک موصل]]، سرپرستی او را برعهده گرفت و او را بزرگ کرد. پس از مرگ کربغا در سال ۱۱۰۲ و آغاز جنگ میان اتابکان سلجوقی جزیره و شام بر سر موصل، عمادالدین توانست بر سایر رقبا پیروز شود و کنترل [[موصل]] را در سال ۱۱۲۷ دست بگیرد. پس از موصل، زنگی توانست کنترل [[حلب]] (۱۱۲۸) و [[حماة]] (۱۱۳۰) را دست بگیرد تا توجه او به [[دمشق]] معطوف شود.<ref group="یادداشت">در سال ۱۱۳۰، عمادالدین زنگی با تاج الملوک بوری، اتابک دمشق، علیه صلیبیون متحد شد اما فتح حماة و محاصره کردن حمص، اتحاد میان اتابکان دمشق و زنگی از میان رفت.</ref><ref dir=ltr>{{پک|Tyerman|۲۰۰۶|ص=۱۸۵–۱۸۹|ک=God's War|زبان=en}}</ref> تلاش‌های مکرر او برای فتح دمشق با شکست روبه‌رو شد اما حملات او تلفات سنگینی به شهر دمشق وارد کرد. به علت ضعف ناشی از حملات مکرر امیر زنگی، سقوط دمشق محتمل به نظر می‌رسید. در این شرایط اتابک دمشق، [[معین‌الدین انر|معین‌الدین اُنُر]]، که نگران سقوط دمشق بود، سفیر خود، [[اسامة بن منقذ|اُسامة بن مُنْقِذ]]، را به اورشلیم فرستاد تا بتواند حمایت و کمک صلیبیون را برای مقابله با خطر زنگی جلب کند.<ref>{{پک|مادن|۱۳۹۰|ک=جنگ‌های صلیبی|ص=۹۵–۹۸}}</ref> پادشاه اورشلیم که نمی‌خواست شاهد توسعهٔ قدرت زنگی به قلمروی لاتین باشد، با اتحاد میان اورشلیم و دمشق موافقت کرد.<ref dir=ltr>{{پک|Runciman|۱۹۵۲|ص=۲۲۷–۲۲۸|ک=The Kingdom of Jerusalem and the Frankish East|زبان=en}}</ref> عمادالدین زنگی که این اتحاد را مانعی برای رسیدن به دمشق می‌دید، توجه خود را معطوف امور بین‌النهرین و جزیره کرد تا تهدید او موقتاً خاموش شود.<ref group="یادداشت">برای برقراری این اتحاد، معین‌الدین انر کنترل بانیاس را به صلیبیون واگذار کرد.</ref><ref>{{پک|مادن|۱۳۹۰|ک=جنگ‌های صلیبی|ص=۹۴–۹۸}}</ref>

پس از فتح حلب توسط عمادالدین زنگی، [[آل ارتق|ارتقیان]] (آل ارتق) همچون اتابکان دمشق نگران توسعه‌طلبی بیش از پیش زنگیان در شام و جزیره شوند. آنها که پیشتر دشمن صلیبیون بودند و توانسته بودند آنها را در نبردهایی همچون [[نبرد حران (۱۱۰۴)|نبرد حَرّان]] و [[نبرد دشت خون|دشت خون]] شکست دهند، پس از غارت کنت‌نشین ادسا در ۱۱۲۰، سرانجام با صلیبیون صلح کردند. این شرایط سبب شد تا در اواخر سال ۱۱۴۴، [[قرا ارسلان]]، [[بیگ]] [[حصن کیفا|حِصن کَیفا]]، ـ که از نوادگان [[سکمان|سُکمان]] بود ـ با [[ژوسلین دوم، کنت ادسا|ژوسلین دوم کنت ادسا]] متحد شود تا با همراهی یکدیگر جنگی را علیه حلب آغاز کنند. با توافق طرفین، ژوسلین به همراه نیروهایش از ادسا خارج و عازم تل باشر شد تا به نیروهای ارتقی بپیوندد. عمادالدین که در این زمان به واسطهٔ شرایط دولت‌های صلیبی برتری نسبی در شام داشت، با اطلاع از حرکت ژوسلین و نیروهایش به سمت تل باشر، به سرعت عازم [[ادسا]] شد و [[محاصره ادسا (۱۱۴۴)|این شهر را در ۲۸ نوامبر ۱۱۴۴ محاصره کرد]].<ref dir=ltr>{{پک|Murray|Others|2006|ف=Second Crusade (1147–1149)|ک=The Crusades: An Encyclopedia|ص=1084-1807}}</ref><ref>{{پک|مادن|۱۳۹۰|ک=جنگ‌های صلیبی|ص=۹۷}}</ref> ژوسلین با اطلاع از خبر محاصره شدن ادسا، از سایر دولت‌های صلیبی تقاضای کمک کرد؛ [[ریموند پواتیه|رِیْموند پواتیه]]، [[فهرست شاهزادگان انطاکیه|شاهزاده انطاکیه]]، نیز که در این زمان با نیروهای بیزانس درگیر بود، درخواست ژوسلین نادیده گرفت و [[ملیساند اورشلیم|ملکه مِلیسانْد]] نیز که نائب حکومت [[بالدوین سوم اورشلیم|فرزندش]] در اورشلیم بود، نیروهای کمکی خود را به رهبری [[مانسس هیژر|مانسِس هیِرژ]] و [[فیلیپ نابلس|فیلیپ مایْلی]] عازم کرد اما آنها نتوانستند به موقع به ادسا برسند. شهر ادسا از استحکامات دفاعی خوبی برخوردار بود<ref group="یادداشت">رهبری شهر در زمان محاصره را هیو، اسقف اعظم ادسا، به همراه اسقف باسیل بر شومنا و اسقف ژان برعهده داشت</ref> اما ژوسلین به همراه بیشتر نیروهایش در تل باشر مستقر بود. در شب ۲۳ دسامبر، نیروهای ترک و کرد زنگی از دیوارها به درون شهر رخنه کردند و توانستند شهر را به تصرف خود درآوردند.<ref>{{پک|مادن|۱۳۹۰|ک=جنگ‌های صلیبی|ص=۹۷}}</ref> بدین ترتیب نخستین دولت صلیبی پس از ۴۶ سال سقوط کرد تا دیگر دولت‌های صلیبی در معرض خطر قرار گیرند. با سقوط ادسا، ژوسلین دوم همچنان به حفظ بقایای دولت خود به مرکزیت [[تل باشر]] ادامه داد، هرچند به مرور زمان سرزمین و قلمرو باقی‌مانده‌اش توسط مسلمانان فتح یا به بیزانسی‌ها فروخته شد.<ref group="یادداشت">در سال ۱۱۴۶ و با قتل عمادالدین، ژوسلین برای [[محاصره ادسا (۱۱۴۶)|بازپس‌گیری ادسا]] اقدام کرد. نیروهای صلیبی تحت فرمان ژوسلین و بالدوین مارش موفق به تصرف شهر شدند اما از رسیدن به قلعه شهر بازماندند تا آن که امیر جدید زنگی، نورالدین زنگی، محاصره قلعه ادسا شکست و بار دیگر شهر را تصرف کرد. پس از فتح شهر، جمعیت مسیحی شهر به دستور نورالدین زنگی کشته و از دیوارهای شهر آویزان شدند. این محاصره پایانی برای کنت‌نشین ادسا بود.</ref><ref dir=ltr>{{پک|Runciman|۱۹۵۲|ص=۲۲۵–۲۴۴|ک=The Kingdom of Jerusalem and the Frankish East|زبان=en}}</ref><ref dir=ltr>{{پک|Murray|Others|2006|ف=Second Crusade (1147–1149)|ک=The Crusades: An Encyclopedia|ص=1084-1807}}</ref>

خبر سقوط ادسا تأثیر عمیقی بر مسیحیان و نیز مسلمانان گذاشت؛ تمثال شکست‌ناپذیر صلیبیون درهم شکست و نسل جدید مسلمانان که ماهیتی جاویدان برای دولت‌های صلیبی متصور بودند، مجدداً به فکر فرورفتند.<ref>{{پک|مادن|۱۳۹۰|ک=جنگ‌های صلیبی|ص=۹۸}}</ref> زنگی که نخستین شخصی بود که یک دولت صلیبی را برانداخته است، لقب «''مدافع مذهب''» و «''المالک المنصور''» را دریافت کرد. هرچند شرایط موصل سبب شد تا او ادامه پیشروی در قلمروی باقی‌ماندهٔ ادسا و همچنین انطاکیه را متوقف و عازم خانه شود و و بار دیگر به وضعیت دمشق بپردازد. با این حال، وی در سال ۱۱۴۶ م توسط یک برده کشته و پسرانش [[نورالدین زنگی|نورالدین]] در حلب و [[سیف‌الدین غازی]] در موصل جانشین او شدند.<ref dir=ltr>{{پک|Runciman|۱۹۵۲|ص=۲۲۵–۲۴۴|ک=The Kingdom of Jerusalem and the Frankish East|زبان=en}}</ref><ref dir=ltr>{{پک|Murray|Others|2006|ف=Second Crusade (1147–1149)|ک=The Crusades: An Encyclopedia|ص=1084-1807}}</ref>

== محاصره شهر ==
در ایامی که اروپا مشغول آماده‌ساختن خود برای آغاز کارزار جدید صلیبی بود، پس از قتل [[عمادالدین زنگی]] و هرج‌مرج در قلمروی او ارمنی‌ها و مسیحیان ادسا با [[ژوسلین دوم، کنت ادسا|ژوسلین دوم]] ارتباط برقرار کرده و با طرح بازپس‌گیری ادسا را پی‌ریزی کردند. طرح پیشین مسیحیان شهر برای بازپس‌گیری ادسا در ما مه ۱۱۴۶ سرکوب شد و زنگیان برای کنترل جمعیت، خانواده‌های یهودی را در شهر مستقر کردند. ژوسلین به همراه [[بالدوین مرعش]] و نیروهایش که متشکل از سواره‌نظام و پیاده‌نظام می‌شد، در اکتبر [[دولوک]] را به مقصد ادسا ترک گفتند و در ۲۷ اکتبر به این شهر رسیدند. نیروهای ژوسلین طی شب با کمک مسیحیان داخل شهر با طناب و نردبان موفق شدند وارد شهر شوند.<ref dir=ltr>{{پک|Runciman|۱۹۵۲|ص=240|ک=The Kingdom of Jerusalem and the Frankish East|زبان=en}}</ref> ژوسلین به سرعت توانست بر شهر مسلط شود اما با عقب‌نشستن نیروهای ترک به قلعه و نداشتن ادوات محاصره از فتح قلعه شهر بازماند. او برای تکمیل پیروزی خود فرستادگانی را عازم دولت‌های صلیبی کرد تا از آنها برای گشایش قلعه ادسا طلب کمک کند. با این حال کنت طرابلس درخواست او را رد کرد.<ref dir=ltr>{{پک|Nicholson|1973|ص=10-12|ک=Joscelyn III and the Fall of the Crusader States, 1134–1199 1148|زبان=en}}</ref> [[استیون رانسیمن|استیون رانسیمان]] در این رابطه می‌گوید که «اقدام ژوسلین برای بازپس‌گیری ادسا بدموقع بود». در ایامی که نیروهای صلیبی بر شهر مسلط شده بودند، دست به غارت و کشتار مسلمانان شهر زدند. مابقی مسلمانان شهر نیز یا به حران گریختند یا به قلعه شهر پناه بردند.<ref dir=ltr>{{پک|Runciman|۱۹۵۲|ص=240|ک=The Kingdom of Jerusalem and the Frankish East|زبان=en}}</ref><ref dir=ltr>{{پک|Nicholson|1973|ص=11|ک=Joscelyn III and the Fall of the Crusader States, 1134–1199 1148|زبان=en}}</ref>

[[نورالدین زنگی|نورالدین]] پسر عمادالدین که وارث حکومت او در [[حلب]] شده بود، به محض اطلاع از سقوط شهر ادسا، جنگ خود را شاهزاده انطاکیه، [[ریموند انطاکیه|ریمون]]، متوقف کرد. پس از آن از همسایگان خود برای لشکرکشی علیه ژوسلین تقاضای نیرو (''[[لوی ان ماس]]'') کرد.<ref dir=ltr>{{پک|Nicholson|1973|ص=10-12|ک=Joscelyn III and the Fall of the Crusader States, 1134–1199 1148|زبان=en}}</ref> پس از جمع‌شدن نیروهایش، نورالدین با لشکرکشی بالغ بر ۱۰ هزار نفر از حلب عازم ادسا شد. ژوسلین به محض اطلاع از حرکت نورالدین به سمت ادسا، بدون اطلاع و هماهنگی با مسیحیان شهر، مخفیانه از شهر عقب‌نشینی کرد. به محض رسیدن نیروهای نورالدین، نیروهای باقی‌مانده به سرعت درهم شکستند و با دستور نورالدین کشتار مسیحیان و ارمنی‌ها شهر به جرم خیانت آغاز گشت. براساس گفته [[میکائیل سریانی|میخائیل سوری]] طی دو محاصره ۳۰ هزار نفر کشته و ۱۶ هزار نفر نیز اسیر و برده شدند.<ref dir=ltr>{{پک|Runciman|۱۹۵۲|ص=240|ک=The Kingdom of Jerusalem and the Frankish East|زبان=en}}</ref> با کشتار ادسا، ژوسلین و بالدوین ضدحملاتی را علیه نیروهای نورالدین ترتیب دادند اما همگانی آنها ناکام ماند. بالدوین مرعش کشته و ژوسلین پس از زخمی‌شدن به سامسات فرار کرد. شکست ژوسلین در مقابل نورالدین برای بازپس‌گیری ادسا، پایانی برای [[کنت‌نشین ادسا]] و قلمروی آن بود.<ref dir=ltr>{{پک|Nicholson|1973|ص=10-12|ک=Joscelyn III and the Fall of the Crusader States, 1134–1199 1148|زبان=en}}</ref>

== پانویس ==

=== یادداشت‌ها ===
{{پانویس|گروه=یادداشت|۲}}<references group="پ"/>

=== ارجاعات ===
{{پانویس|۲}}

=== منابع ===
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی= مادن|نام=توماس |پیوند نویسنده=توماس مادن|ترجمه=عبدالله ناصری طاهری|کتاب=جنگ‌های صلیبی| ناشر=جویا |سال=۱۳۹۰ |مکان=تهران |شابک=}}
{{چپ‌چین}}
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=Murray |نام=Alan V. ||نام خانوادگی۲=Others |نام۲= |کتاب=The Crusades: An Encyclopedia | ناشر=ABC-CLIO |سال=2006 |مکان= |شابک=9781576078624}}
* {{cite book |first=Robert Lawrence |last=Nicholson |title=Joscelyn III and the Fall of the Crusader States, 1134–1199 |year=1973 |publisher=E. J. Brill |location=Leiden}}
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی = Runciman | نام = Steven | نویسنده۲ = | عنوان = A History of the Crusades, vol. II: The Kingdom of Jerusalem and the Frankish East, 1100–1187 | ناشر = Cambridge University Press | سال = 1952 | مکان = | شابک = | زبان = en| ویرایش = repr. Folio Society, 1994 | ref = harv}}
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =Tyerman | نام = Christopher | نویسنده۲ = | عنوان = God's War: A New History of the Crusades | ناشر = Belknap Press of Harvard University Press | سال = 2006| مکان = Cambridge | شابک = 0-674-02387-0| زبان = en | ref = harv}}
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =Riley-Smith | نام = Jonathan | نویسنده۲ = | عنوان = The Crusades: A Short History | ویرایش = دوم| ناشر = Yale University Press | سال = 2005 | مکان = New Haven, Connecticut | شابک = 0-300-10128-7 | زبان = en | ref = harv}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی=Riley-Smith |نام= Jonathan|عنوان= The Title of Godfrey of Bouillon |ژورنال=Bulletin of the Institute of Historical Research|مکان= |ناشر= |دوره= |شماره= 52 |سال= 1979|صفحه= 83-86|پیوند= |تاریخ بازبینی= | doi=| زبان = en}}

{{پایان چپ‌چین}}
[[رده:پادشاهی اورشلیم در دهه ۱۱۴۰ (میلادی)]]
[[رده:کشتارهای مسیحیان]]
[[رده:کنت‌نشین ادسا]]
[[رده:محاصره‌های جنگ‌های صلیبی]]
[[رده:نبردهای جنگ صلیبی دوم]]
[[رده:نبردهای دودمان زنگی]]
[[رده:نبردهای سلجوقیان]]
[[رده:نبردهای کنت‌نشین ادسا]]

محاصره ادسا (۱۱۴۶) - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Shahroudi: ابرابزار