Shahroudi: ابرابزار

2024-10-28T03:30:03Z

ابرابزار

صفحهٔ تازه

{{جعبه جنگ
| درگیری = محاصرهٔ بغداد
| بخشی از = [[جنگ بین امین و مأمون|فتنه چهارم]]
| تصویر = [[پرونده:Baghdad 150 to 300 AH.png|300px]]
| توضیح تصویر =
| تاریخ = ۱۹۷ هجری/ ۸۱۲ میلادی
| مکان = [[بغداد]]
| مختصات =
| علت = اختلافات میان [[مأمون]] و [[امین (خلیفه)|امین]]
| قلمرو =
| نتیجه = فتح [[بغداد]] و کشته شدن [[امین (خلیفه)|امین]]
| درگیر۱ = لشکریان [[مأمون]]
| درگیر۲ = لشکریان [[امین (خلیفه)|امین]]
| فرمانده۱ = [[طاهر بن حسین]]{{سخ}}[[هرثمه بن اعین]]{{سخ}}[[زهیر بن المسیب]]
| فرمانده۲ = نامشخص
| قوا۱ = نامشخص
| قوا۲ = نامشخص
| تلفات۱ = سنگین
| تلفات۲ = سنگین
| تلفات۳ =
| پانویس =
}}
'''محاصره و فتح [[بغداد]]'''، نتیجهٔ درگیری و خصومتی بود که پس از مرگ [[هارون‌الرشید]] و بر سر جانشینی وی، میان فرزندانش، [[امین (خلیفه)|امین]] و [[مأمون]]، پدید آمد. بر اثر سلسله درگیری و کشمکش‌های سیاسی و در ادامه نظامی، که میان دو وارث هارون‌الرشید در سال‌های ۱۹۴ هجری تا ۱۹۷ هجری رخ داد و شکست‌های پیاپی امین را به همراه داشت، [[بغداد]]، مرکز خلافت، در سال ۱۹۷ هجری به محاصرهٔ [[قوای مأمون]] به فرماندهی [[طاهر بن حسین]] و [[هرثمه بن اعین]] درآمد. این شهر پس از مقاومتی حدوداً چهارده‌ماهه و برجا ماندن تلفات سنگین از طرفین درگیری، در سال ۱۹۸ هجری سقوط کرد و مدتی بعد با قتل امین، این نبرد پایان یافت.

== پیش زمینه ==
پس از مرگ هارون الرشید و نمودار شدن اختلاف و درگیری میان [[مأمون]] و [[امین (خلیفه)|امین]] بر سر خلافت، [[طاهر بن حسین]] عهده‌دار وظایف سنگین تری از سمت مأمون گشت و به کنشگری فعال و عنصری مهم در روند تصاحب قدرت توسط مأمون تبدیل گشت.<ref name="ReferenceA">{{پک|باسورث|۱۳۶۳|ک=تاریخ ایران کمبریج|ص=۸۲}}</ref><ref name="ReferenceB">{{پک|خضری|۱۳۸۴|ک=تاریخ خلافت عباسی|ص=۶۵}}</ref><ref>{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۸۱}}</ref> امین در سال ۱۹۵ هجری علی بن عیسی را در راس سپاهی به جنگ با مأمون و دستگیری او گسیل نمود.<ref>{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=صص ۸۱، ۸۵}}</ref><ref>{{پک|التون|۱۳۸۹|ک=تاریخ سیاسی و اجتماعی خراسان در آغاز حکومت عباسیان|ص=۱۹۴}}</ref><ref>{{پک|مفتخری|۱۳۹۵|ک=تاریخ ایران از ورود مسلمانان تا برآمدن طاهریان|ص=۱۴۶}}</ref><ref name="ReferenceC">{{پک|اشپولر|۱۳۶۹|ک=تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی|ص=۹۴}}</ref> مأمون نیز پس از مشورت با [[فضل بن سهل سرخسی|فضل بن سهل]]، وزیر خود، طاهر را به فرماندهی لشکر خود منصوب نمود و او را به جنگ با علی بن عیسی فرستاد.<ref>{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=صص ۵–۸۱، ۱۰۹، ۱۲۴}}</ref><ref>{{پک|مفتخری|۱۳۹۵|ک=تاریخ ایران از ورود مسلمانان تا برآمدن طاهریان|ص=صص ۱۴۷، ۱۴۹}}</ref>

طاهر، پس از پیروزی در نبرد ری، به مقابله با لشکرهایی که به صورت پیاپی از سمت امین گسیل می‌گشتند، پرداخت.<ref name="ReferenceD">{{پک|فرای|۱۳۶۳|ک=عصر زرین فرهنگ ایران|ص=۲۰۵}}</ref> و به پیشروی به سمت [[عراق]] ادامه داد. وی در [[همدان]] با یکی از سرداران امین، به نام [[عبدالرحمن بن جبله ابناوی]]، روبرو گشت و پس از جنگی سخت با آنان و محاصره چند ماهه همدان، وی را از پای درآورد و لشکرش را وادار به هزیمت نمود.<ref name="ReferenceB"/><ref name="ReferenceC"/><ref name="ReferenceD"/><ref>{{پک|باسورث|۱۳۶۳|ک=تاریخ ایران کمبریج|ص=۶۶}}</ref><ref>{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=صص ۴–۹۳}}</ref><ref name="ReferenceE">{{پک|التون|۱۳۸۹|ک=تاریخ سیاسی و اجتماعی خراسان در آغاز حکومت عباسیان|ص=۱۹۵}}</ref> پس از این واقعه، طاهر شهرها را یکی پس از دیگری با جنگ‌های پراکنده یا روش‌های دیگر فتح نمود.<ref>{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۹۴}}</ref> در ادامه، پس از نبردی که با [[محمد بن یزید مهلبی]]، از سواران جنگاور [[مردم عرب|عرب]]، و لشکرش در نزدیکی [[اهواز]] رخ داد، طاهر و سپاهش موفق به کشتن محمد و شکست لشکرش گشتند و پس از فتح [[اهواز]] به سمت بغداد، مقر خلافت امین، به راه افتادند.<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceF">{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۹۶}}</ref><ref name="ReferenceG">{{پک|اشپولر|۱۳۶۹|ک=تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی|ص=۹۵}}</ref> طاهر در راه رسیدن به بغداد، به مناطق مختلف مانند عراق، [[حجاز]] و [[یمن]]، نماینده ارسال می‌کرد و برای مأمون به جمع‌آوری [[بیعت]] می‌پرداخت.<ref name="ReferenceF"/><ref name="ReferenceH">{{پک|خضری|۱۳۸۴|ک=تاریخ خلافت عباسی|ص=۷۴}}</ref> از سمت دیگر هرثمه بن اعین نیز به دستور مأمون با سپاهی از سمت [[نهروان (کانال)|نهروان]] به بغداد حرکت کرد و برای یاری طاهر در فتح بغداد، به او پیوست.<ref>{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۹۵}}</ref>

== محاصره بغداد ==
طاهر و هرثمه به وسیلهٔ لشکریانی که در اختیار داشتند به محاصرهٔ اطراف بغداد مشغول گشتند و با شدت بخشیدن به این محاصره، فشار را بر لشکریان امین افزون نمودند.<ref name="ReferenceG"/><ref name="ReferenceI">{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۹۸}}</ref> خزانهٔ امین نیز در آغاز سال ۱۹۷ هجری/ ۸۱۲ میلادی خالی گشت و این امر موجب خلل در صفوف یاران او شد. به همین دلیل امین هرآنچه از جامه‌های طلا و نقره در اختیار داشت، به لشکریان می‌بخشید تا در امر ترمیم و استحکام دروازه‌های بغداد بکوشند.<ref name="ReferenceI"/> یکی از عوامل ایجاد هرج و مرج، واگذاری تمامی امور به وزیران و مشاورانی مانند [[فضل بن ربیع]] از سوی امین بود، در حالی که خود از امور کناره گرفته بود و به تفریح و معاشرت با زنان و جمع‌آوری ثروت و طرب مشغول بود. امین در کنار ویژگی‌های برجسته همچون نسب هاشمی از سمت پدر و مادر و همچنین تربیت شایسته و توان جسمی، در امور حکومت و تصمیم‌گیری‌ها ناتوان و سست‌عنصر بود، که همین امر موجب می‌گشت تا صلاحیت خلافت از وی سلب شود. به علت وجود چنین ضعف‌هایی در امین، مخصوصاً در هنگام نبرد با طاهر، اطرافیانش که به آینده‌اش امیدی نداشتند، تدریجاً از اطرافش پراکنده می‌گشتند.<ref>{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۹–۹۸}}</ref> در سمت دیگر جبهه، طاهر نیز، با به‌کارگیری حربه‌های مختلف بر وضعیت آشفتهٔ بغداد دامن می‌زد، به طوری که مقدمات محاصره و فتح این شهر بزرگ و مهم برای او میسر گشت. طاهر در آغاز سال ۱۹۷ هجری/ ۸۱۲ میلادی، با همراهی سردارانی چون هرثمه و [[زهیر بن المسیب]] به محاصرهٔ بغداد اقدام نمود و هریک از سرداران خویش را مسئول فتح قسمتی از این شهر کرد. سپس با جمع‌آوری دستگاه‌های نابودکنندهٔ حصار، به شهر حمله برد و بغداد را آماج حملهٔ [[منجنیق]]‌ها و [[دژکوب|عراده‌ها]] نمود، به طوری که خسارت و ویرانی فوق‌العاده‌ای بر جای گذاشت و با جدیت خود در این زمینه، وحشت را بر ساکنان این شهر حاکم گرداند.<ref>{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۱۰۰–۹۹}}</ref> طاهر از روش‌های دیگری نیز در این راه بهره می‌جست، از جمله این که برای جذب یا تسلیم گشتن بزرگان و اطرافیان امین، اموال و املاکشان را مصادره می‌نمود و آنان را به بیعت با مأمون فرا می‌خواند که این روش بسیار مؤثر واقع گشت و صاحب‌منصبان که آیندهٔ نبرد و در نتیجهٔ آن، پیروزی طاهر را پیش روی خود می‌دیدند، از اطراف امین پراکنده می‌شدند.<ref>{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۱–۱۰۰}}</ref> این جنگ، تلفات فراوانی از دو طرف درگیر به جای گذاشت و حتی هرثمه نیز در جریان یکی از حملات اسیر گشت که با یاری سربازانش رهایی یافت و مورد سرزنش طاهر قرار گرفت.<ref>{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۱۰۰}}</ref> طرفداران امین، علی‌الخصوص [[عیاران]] که به دفاع از مظلومان هم‌قسم بودند، به وسیلهٔ سلاح‌های مختصر خود که مشتمل بر [[سپر]]ی از حصیر قیراندود و [[شمشیر]] و [[گرز]] و [[فلاخن]] بود به دفاع سرسختانه از او می‌پرداختند و بسیار در این راه پایداری می‌کردند. اگرچه سرانجام، آنان نیز به غارت اموال مردم و ستم بر آنان روی آوردند. مردم نیز با سخت گشتن شرایط حیات در شهر، به بهانه‌های مختلف همچون [[حج]] از شهر می‌گریختند و به اطراف پناه می‌بردند.<ref name="ReferenceJ">{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۱۰۱}}</ref> طاهر برای سخت‌تر کردن شرایط به نابود ساختن و به آتش کشیدن منازل روی آورد که نتیجه‌ای در پی نداشت و سپس نظارت خود را بر ورود و خروج آذوقه و خواربار شدید ساخت، به طوری که شرایط حاکم، دفاع از شهر را بسیار سخت نمود و موجبات سقوط آن را فراهم کرد.<ref name="ReferenceJ"/>

== فتح بغداد و محاصرهٔ امین ==
محاصرهٔ بغداد تا سال ۱۹۸ هجری/ ۸۱۳ میلادی، به صورت فرسایشی به درازا کشید تا در محرم همین سال، طاهر بر شدت حملات خود افزود و محلات را یکی پس از دیگری فتح نمود و به لشکر دستور داد که برای فتح نهایی بغداد، حمله را آغاز نمایند و سرانجام بغداد، در همین زمان فتح گردید.<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceD"/><ref name="ReferenceG"/><ref name="ReferenceH"/><ref name="ReferenceK">{{پک|مفتخری|۱۳۹۵|ک=تاریخ ایران از ورود مسلمانان تا برآمدن طاهریان|ص=۱۴۷}}</ref><ref>{{پک|زرین‌کوب|۱۳۸۹|ک=دو قرن سکوت|ص=۱۸۷}}</ref> یاران امین نیز با مشاهدهٔ این وضعیت، پراکنده گشتند و به طاهر پناه می‌بردند. در طی این درگیری بسیاری از افراد دو طرف درگیر کشته شدند و فقط کسانی که به اردوی طاهر می‌پیوستند، در امان بودند. طاهر با ورود به بغداد اعلام نمود که کسانی که در خانهٔ خود ساکن باشند، در امان هستند.<ref>{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۱۰۲}}</ref> امین با تعدادی از یاران خویش در [[شهرگرد بغداد|مدینه‌المنصور]] مورد محاصره قرار گرفت و در فکر تسلیم شدن به هرثمه بود، اما یارانش پیشنهاد کردند که محاصره را شکسته و به جانب شام یا [[جزیره (میانرودان)|جزیره]] بگریزد و پس از تجدید قوا به مقابله با طاهر بپردازد، که مورد پذیرش امین قرار گرفت. اما طاهر با اطلاع از این تصمیم، با نگارش نامه‌ای به یاران امین، آنان را به واسطهٔ اموال و املاکشان تهدید کرد، که در نتیجهٔ آن افرادی مانند [[سلیمان بن منصور]]، محمد بن عیسی و [[سندی بن شاهک]]، دچار وحشت گشتند و با آوردن عذر و بهانه امین را از این تصمیم منصرف نمودند و او را نسبت به تسلیم شدن به طاهر خوشبین ساختند. امین نیز در نامه‌ای با تحکم و آمرانه از طاهر خواست که او را به نزد مأمون ببرد تا او تصمیم نهایی را بگیرد. اما طاهر که به پیروزی خود و سرانجام امین واقف بود، با بی‌توجهی برخورد نمود و گفت که باید تسلیم حکم او گردد.<ref>{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۳–۱۰۲}}</ref> امین نیز از اهداف و امیال طاهر مطلع بود و تصمیم او را پیش‌بینی می‌نمود و از جهتی به علت وجود شایستگی‌های متعدد، متمایل بود که او را در خدمت داشته باشد، اما این گونه نشد.<ref name="ReferenceL">{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۱۰۴}}</ref>

== امان خواستن از هرثمه و سرانجام امین ==
امین پس از ناامیدی از جانب طاهر، به هرثمه بن اعین روی آورد. در نظر امین، هرثمه بهترین شخص برای تسلیم گشتن بود. او هرثمه را از [[موالی]] و خدمتگزاران خود و پدرش می‌دانست و به وفاداری‌اش نیز اطمینان داشت و در اثر شرایط پیش آمده، شناخت و اعتمادش نسبت به او فزونی یافته بود؛ بنابراین در نامه‌ای از هرثمه درخواست کمک و امان نمود.<ref name="ReferenceL"/> هرثمه نیز این رویداد را افتخاری برای خود می‌دانست زیرا به سبب آن می‌توانست به پیروزی بزرگی در برابر طاهر نائل آید. هرثمه همچنین تحت تأثیر غیرت و تعصب عربی خویش، مخالف هرگونه اقدام خراسانیان دربارهٔ امین بود که به همین سبب با امین پیمان بست که او را از هر گزندی محفوظ داشته و به درگاه مأمون گسیل نماید، حتی در صورت نیاز [[شفاعت]] امین را در نزد مأمون نماید و در صورت مخالفت مأمون با او درگیر گردد. تعهداتی که هرثمه پیشنهاد نمود، خوشایند امین واقع گشت و با قبول آن، تصمیمات لازم برای تسلیم شدن به هرثمه اتخاذ گشت.<ref>{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۵–۱۰۴}}</ref> اما در طرف دیگر، طاهر از وصول این خبر ناراحت و خشمگین گشته و از آنجا که قصد نداشت تا امتیازات و پیروزی نهایی را برای هرثمه گذاشته یا او را شریک خود نماید، تصمیم گرفت مانع این اتفاق گردد. هرثمه با اطلاع از مخالفت طاهر، مجلسی از بزرگان بغداد تشکیل داد که در طی آن به طاهر یادآور شدند که امین هرگز تسلیم وی نمی‌گردد اما انگشتری، عصا و ردای خلافت را برای طاهر خواهد فرستاد که مورد موافقتش واقع شد و مخالفتی با تسلیم امین به هرثمه ننمود اما یکی از سران امین که [[هرش]] نام داشت از توطئهٔ موجود پرده برداشت که بر اساس آن امین به همراه نشانه‌های خلافت، تسلیم هرثمه خواهد گشت. طاهر نیز با توجه به عدم اعتماد نسبت به امین و هرثمه در صدد محبوس یا مقتول ساختن امین برآمد و به همین منظور به وسیلهٔ افرادش، [[کاخ|قصر]] امین و مادرش را تحت نظر گرفت و دستورهای لازم در جهت جلوگیری از پیوستن امین به هرثمه را به سپاهیان ابلاغ نمود.<ref>{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۱۰۵}}</ref> پنج شب مانده از [[محرم (ماه)|محرم]] سال ۱۹۸ هجری/ ۸۱۳ میلادی، امین با وجود اخطار هرثمه به او دربارهٔ تأمین امنیتش و توصیه به تسلیم گشتنش در روز بعد برای محافظت از جانش، به علت جایز ندانستن هرگونه تعلل و تأخیر، از کاخ خود بیرون آمده و به اخطار هرثمه بی‌توجهی نمود. امین بر قایقی که برای او در کنار [[دجله]] آماده کرده‌بودند و هرثمه خود با آن به استقبال امین آمده بود، سوار شد. هرثمه در مواجهه با امین، اظهار اطاعت و بندگی نمود.<ref>{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۶–۱۰۵}}</ref> مسیری طی نشده بود که سپاهیان طاهر از کمینگاه خویش خارج گشته و به سوی قایق، سنگ و تیر پرتاب نمودند. در ادامه افرادی به زیر قایق رفته و آن را واژگون ساختند. یکی از یاران هرثمه او را نجات داد و امین نیز با شنا، خود را به کنار آب رساند. روایت است که پیش از اسارت امین، یکی از یارانش که [[احمد بن سلام]] نام داشت را اسیر نمودند که پس از پرسش از او دربارهٔ امین، وی اظهار بی‌اطلاعی نمود. سرانجام امین اسیر گشت و توسط [[محمد بن حمید طاهری]] شناسایی گشته و این خبر به اطلاع طاهر رسید، که او نیز بلافاصله دستور قتل امین را به [[قریش دندانی]]، [[کاخ‌دار|حاجب]] خویش، ابلاغ نمود. بدین ترتیب امین در اسارت کشته شد.<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceD"/><ref name="ReferenceE"/><ref name="ReferenceG"/><ref name="ReferenceK"/><ref name="ReferenceM">{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۱۰۶}}</ref><ref>{{پک|زرین‌کوب|۱۳۸۹|ک=دو قرن سکوت|ص=صص ۸۸–۱۸۷}}</ref> بدن امین در [[باغ مونسه]] دفن گردیده و سرش به همراه فتح‌نامه‌ای توسط قاصدی به نزد مأمون در مرو، فرستاده شد. البته پیش از آن، سر امین را به یکی از سرداران هرثمه نشان دادند تا سپاهیانش و طرفداران امین، کار را پایان یافته بیابند.<ref name="ReferenceM"/>

== پانویس ==

=== ارجاعات ===
{{پانویس|۳}}

=== منابع ===
* {{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی|نام خانوادگی=اشپولر|نام=برتولد|پیوند نویسنده=برتولد اشپولر|ترجمه=مریم میراحمدی|سال=۱۳۶۹|ناشر=شرکت انتشارات علمی و فرهنگی|مکان=تهران|}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|نام خانوادگی=اکبری|نام=امیر|ناشر=سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی|سال=۱۳۸۴|شابک=|مکان=تهران|}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ سیاسی و اجتماعی خراسان در آغاز حکومت عباسیان|نام خانوادگی=التون|نام=دانیل|پیوند نویسنده=التون دانیل|ترجمه=مسعود رجب‌نیا|پیوند نویسنده|سال=۱۳۸۹|ناشر=شرکت انتشارات علمی و فرهنگی|مکان=تهران|}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ ایران کمبریج|نام خانوادگی=باسورث|نام=ک. ا|پیوند نویسنده=کلیفورد ادموند باسورث|ناشر=انتشارات امیرکبیر|سال=۱۳۶۳|شابک=|مکان=تهران|}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ خلافت عباسی|نام خانوادگی=خضری|نام=احمدرضا|ناشر=سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی|سال=۱۳۸۴|شابک=|مکان=تهران|}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان=دو قرن سکوت|نام خانوادگی=زرین‌کوب|نام=عبدالحسین|پیوند نویسنده=عبدالحسین زرین‌کوب|سال=۱۳۸۹|شابک=|مکان=تهران|}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان=عصر زرین فرهنگ ایران|نام خانوادگی=فرای|نام=ریچارد نلسون|پیوند نویسنده=ریچارد فرای|ناشر=انتشارات سروش|سال=۱۳۶۳|شابک=|مکان=تهران|}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ ایران از ورود مسلمانان تا برآمدن طاهریان|نام خانوادگی=مفتخری|نام=حسین|ناشر=سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی|سال=۱۳۹۵|شابک=|مکان=تهران|}}
{{جنگ‌های داخلی مسلمانان در سده‌های نخست}}

[[رده:۸۱۲ (میلادی)]]
[[رده:۸۱۳ (میلادی)]]
[[رده:بغداد در دوره عباسیان]]
[[رده:جنگ بین امین و مأمون]]
[[رده:خلافت عباسیان در سده ۹ (میلادی)]]
[[رده:عراق در سده ۹ (میلادی)]]
[[رده:محاصره‌های بغداد]]

محاصره و فتح بغداد (۱۹۷ هجری) - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Shahroudi: ابرابزار