https://www.islamical.org/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%A8%D9%86_%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF_%D8%A8%D9%86_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8Cمحمد بن محمود بن محمد نیشابوری - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-28T03:12:04Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.41.1https://www.islamical.org/w/index.php?title=%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%A8%D9%86_%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF_%D8%A8%D9%86_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C&diff=94698&oldid=prevShahroudi: ابرابزار2024-10-28T03:35:09Z<p>ابرابزار</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>'''محمد بن محمود بن محمد نیشابوری''' یا '''محمد بن محمود بن احمد نیشابوری''' (حدود ۴۸۰ – ۵۹۹ [[هجری قمری]]) مفسر و ادیب [[سده ۶ (قمری)|قرن ششم هجری]] بود.<br />
<br />
== زندگینامه ==<br />
تاریخ تولد نیشابوری بین سالهای۴۸۰ تا ۴۹۰ هجری قمری تخمین زده میشود<ref>{{پک|پورجوادی|۱۳۷۴|ک=رساله موسیقی|ص=۴۰}}</ref> و بنا بر یک روایت، در سال ۱۰۸۷ یا ۱۰۸۸ میلادی (معادل ۴۸۰ قمری) بوده است. لقبش «فخرالدین» بود و در علوم و هنرهای مختلف تبحر داشت و به شهرهای مختلف از جمله [[مرو]]، [[شیراز]]، [[اصفهان]]، [[همدان]]، [[بخارا]] و [[غزنه]] سفر کرده بود.<ref>{{پک|علیرجبزاده|۱۳۸۳|ک=محمد نیشابوری و صفیالدین ابدالمؤمن ارموی|ص=۴۷}}</ref><br />
<br />
از زندگی نیشابوری اطلاعات زیادی در دسترس نیست. قسمت اعظم زندگی او در دورهٔ [[غزنویان]] (سدهٔ چهارم تا ششم قمری) و [[سلجوقیان]] (سدهٔ پنجم و ششم قمری) بوده است،<ref>{{پک|علیرجبزاده|۱۳۸۳|ک=محمد نیشابوری و صفیالدین ابدالمؤمن ارموی|ص=۴۶}}</ref> و در دربار [[بهرامشاه غزنوی]] جایگاهی داشته است و در آن دربار به تألیف و ترجمه و تفسیر آثار فلسفی و موسیقی (از جمله ترجمه و تفسیر ''[[احصاء العلوم]]'' از [[فارابی]] و کتاب ''[[کتاب شفا|شفا]]'' و ''[[کتاب النجات]]'' از [[ابن سینا]]) پرداخته است.<ref>{{پک|پورجوادی|۱۳۷۴|ک=رساله موسیقی|ص=۳۹}}</ref><ref>{{پک|علیرجبزاده|۱۳۸۳|ک=محمد نیشابوری و صفیالدین ابدالمؤمن ارموی|ص=۴۷}}</ref><br />
<br />
== آثار ==<br />
از نیشابوری چند اثر به جا مانده است. یکی از این آثار «{{متن عربی|تفسیر بصایر یمینی}}» است که تفسیری است بر [[قرآن]]. او این اثر را زمانی که در دربار بهرامشاه غزنوی بود تألیف کرد.<ref>{{پک|علیرجبزاده|۱۳۸۳|ک=محمد نیشابوری و صفیالدین ابدالمؤمن ارموی|ص=۴۷}}</ref><br />
<br />
اثر دیگر وی رسالهای است که در مورد موسیقی نوشته است. این رساله که احتمالاً در اوایل [[سده ۶ (قمری)|قرن ششم هجری]] نوشته شده از دو جهت قابل اهمیت است. یکی این که جزو اولین متونی در مورد موسیقی ایران است که به فارسی و با تکیه بر جنبهٔ ایرانی موسیقی و بدون استناد به منابع یونانی و عربی نوشته شده است؛ این بر خلاف متون قبلی (نظیر آثار [[فارابی]] و [[ابن سینا]] و رسالهٔ [[اخوان الصفا]]) است که متأثر از رسالههایی بودند که در قرون اولیه از آثار [[زبان یونانی|یونانی]] و [[سریانی]] ترجمه شده بودند. دوم آن که این رساله قدیمیترین اثری است که در مورد موسیقی خراسان (که خود نیشابوری هم اهل آنجا بوده) وجود دارد. رسالهٔ نیشابوری یکی از متونی است که نشان میدهد [[مقام (موسیقی)|پردهها]] (مقامهای) موسیقی ایرانی احتمالاً از پیش از ظهور اسلام به دوازده پرده تقسیم شده بودند. نیشابور هفت پردهٔ اول را به [[باربد]] (موسیقیدان دوران [[ساسانیان]]) منسوب میکند و افزودن مابقی را نیز به شخصی به نام «سعیدی» نسبت میدهد که احتمالاً در زمان ساسانیان میزیسته است.<br />
<br />
{{نقل قول|''هر چه باربد ساخت و بزد هفت پرده بیش نبود بموافق هفت کواکب. چون سعیدی فرا رسید پرده به دوازده کرد در خدمت شاه شروه [شیرویه] و او [سعیدی] شاگرد باربد بود''|''محمد بن محمود بن محمد نیشابوری''، سده ششم هجری<ref>{{پک|پورجوادی|۱۳۷۴|ک=رساله موسیقی|ص=۴۱}}</ref>}}<br />
<br />
هویت سعیدی بهطور قطع مشخص نیست اما در منابع دیگر با نام «مولانا سعید» و «سعدی» هم به وی اشاره شده و گفته شده که او شاگرد «مولانا بایزید» (نام تحریف شدهٔ [[باربد]]) بوده، در دربار شاه [[شیرویه]] بوده، و مقامات را به دوازده رسانده است.<ref>{{پک|پورجوادی|۱۳۷۴|ک=رساله موسیقی|ص=۴۱}}</ref> همچنین در رسالهٔ ''[[بهجت الروح]]'' هم از شخصی مشابه با عنوان «سعد الدین محیی آبادی» یاد شده است:<br />
<br />
{{نقل قول|''... و این هفت مقام تا زمان یزدجرد شهریار <nowiki>[</nowiki>[[یزدگرد سوم]] آخرین پادشاه ساسانی] بود تا آنکه سعدالدین محیی آبادی که در فن موسیقی مهمات تمام داشت، مقامات را به دوازده رسانید در مقابل دوازده برج افلاک''.|''عبدالمومن بن صفیالدین'' در رسالهٔ ''بهجت الروح''}}<br />
<br />
تاریخ نگارش بهجت الروح مشخص نیست اما احتمالاً به قبل از [[سده ۱۰ (قمری)|قرن دهم هجری]] بر میگردد.<ref>{{پک|بصام|۱۳۹۳|ک=دانشنامه جهان اسلام|ص=بهجت الروح}}</ref> هویت «سعیدی» هر چه باشد، بین این روایات توافق هست که او که در زمانی [[ساسانیان]] میزیسته، بنیانگذار مکتب دوازده مقامی در موسیقی ایران است. این در حالی است که برخی روایات جدیدتر (که پس از قرن دهم هجری نوشته شدهاند) چنین مینویسند که مقامات را [[فیثاغورث]] ایجاد کرده بوده، تعدادشان هشت عدد بوده، و افزودن چهار مقام بعدی و رسیدن به دوازده را به موسیقیدانان پس از اسلام نظیر شیخ صفدی (که احتمالاً در قرن دهم میزیسته) نسبت میدهند، از جمله فرصت الدوله شیرازی که در ''[[بحور الالحان]]'' (که اولین بار در ۱۲۹۳ قمری در بمبئی چاپ شد<ref>{{پک/بن|اسناد|ک=بحور الالحان اثری در …}}</ref>) مینویسد:<br />
<br />
{{نقل قول|''روایتی دیگر است از قول حکیم فیثاغورث که مقامات هشت بوده، بدین ترتیب: تشق، بوسلیک، راست، عراق، اصفهان، رهوای، حسینی، حجاز. و بعد استاد صفدی و خواجه شمص الدین محقق چهار مقامات دیگر را استخراج نمودند.''|''فرصت الدوله شیرازی'' در رسالهٔ ''بحور الالحان''<ref>{{پک|پورجوادی|۱۳۷۴|ک=رساله موسیقی|ص=۴۲}}</ref>}}<br />
<br />
== منبعشناسی ==<br />
منابعی که به زندگی و آثار نیشابوری پرداخته باشند محدود هستند. برخی از این آثار عبارتند از مقالهای از «ا. جمعهاف» منتشر شده در مجلهٔ فرهنگستان علوم [[ازبکستان]] در سال ۱۹۸۴ میلادی، رسالهای از عسکر رجبعلیزاده با عنوان «افکار موسیقی تاجیم در عصرهای ۱۲ تا ۱۵» که در سال ۱۹۸۹ در [[دوشنبه (تاجیکستان)|دوشنبه]] (پایتخت فعلی [[تاجیکستان]]) منتشر شد،<ref>{{پک|علیرجبزاده|۱۳۸۳|ک=محمد نیشابوری و صفیالدین ابدالمؤمن ارموی|ص=۴۶–۴۷}}</ref> و مقالهای از [[امیرحسین پورجوادی]] با عنوان «رساله موسیقی محمد بن محمود بن محمد نیشابوری» که در سال ۱۳۷۴ ه.خ در مجلهٔ ''معارف'' منتشر شد.<ref>{{پک|پورجوادی|۱۳۷۴|ک=رساله موسیقی|ص=۳۲}}</ref> همچنین [[میرخواند]] در ''[[روضةالصفا]]'' به نیشابوری اشاره کرده و او را در زمینهٔ [[تئوری موسیقی|موسیقی نظری]] صاحبنظر دانسته است.<ref>{{پک|علیرجبزاده|۱۳۸۳|ک=محمد نیشابوری و صفیالدین ابدالمؤمن ارموی|ص=۴۷}}</ref><br />
<br />
== پانویس ==<br />
<br />
=== ارجاعات ===<br />
{{پانویس|۲}}<br />
<br />
=== منابع ===<br />
* {{یادکرد دانشنامه | نام خانوادگی = بصام | نام = وحید | پیوند = http://rch.ac.ir/article/Details/12115 |عنوان = بهجت الروح | دانشنامه = [[دانشنامه جهان اسلام]] |تاریخ = ۱۳۹۳ |تاریخ بازدید = ۲ ژانویه ۲۰۱۷}}<br />
* {{یادکرد ژورنال | نام خانوادگی = پورجوادی| نام = امیرحسین | نام خانوادگی۲ = | نام۲ = | عنوان = رساله موسیقی محمد بن محمود بن محمد نیشابوری| ژورنال = معارف | شماره = ۳۴ و ۳۵ | سال = ۱۳۷۴| صفحه = ۳۲–۷۰ | توسط = [[نورمگز]] | پیوند = https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/39882 | تاریخ بازبینی = ۷ آوریل ۲۰۱۹ | دسترسی پیوند = آبونمان}}<br />
* {{یادکرد وب|نویسنده = |نشانی = http://www.ical.ir/index.php?option=com_k2&view=item&id=16087:بحور-الالحان-اثری-در-اثبات-رابطه-موسیقی-و-ادبیات&Itemid=8&tmpl=component&print=1 |عنوان = «بحور الالحان» اثری در اثبات رابطه موسیقی و ادبیات | ناشر = کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی |تاریخ =۱۵ بهمن ۱۳۹۲ |تاریخ بازدید = ۲ ژانویه ۲۰۱۷ | شناسه = {{شناسه یادکرد|اسناد}}}}<br />
<br />
[[رده:پژوهشگران ادبیات اهل ایران]]<br />
[[رده:درگذشتگان ۵۹۹ (قمری)]]</div>Shahroudi