مذهب حافظ - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Shahroudi در ‏۲۷ ژوئیهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۲:۱۶

2024-07-27T12:16:27Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۷ ژوئیهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۲:۱۶
خط ۱:		خط ۱:
	{{حافظ (نوار کناری)\|expanded=all}}		{{حافظ (نوار کناری)\|expanded=all}}
			'''مذهب حافظ'''، یا '''نگرش مذهبی حافظ'''، یکی از اختلاف‌ها در زمینه حافظ‌پژوهی است. برخی او را مسلمان شیعی، برخی او را مسلمان سنی و برخی نیز او را تصوف نسبت داده‌اند.

			== شخصیت حافظ ==
	خواجه شمس‌الدین محمد شیرازی متخلص به «حافظ»، غزلسرای شیرازی شعر و ادب فارسیست. حافظ مسلمان و حافظ قرآن بوده است. اهالی فارس در زمان [[حافظ]] [[مذهب اهل سنت\|سنی مذهب]] بودند. از سوی دیگر، [[محمد خدابنده اولجایتو\|اولجایتو]]، پادشاه [[ایلخانان\|ایلخانی]]، یک سال قبل از تولد حافظ مذهب رسمی ایران را [[شیعه]] قرار داده بود.<ref>{{پک\|معین\|۱۳۷۸\|ک=حافظ شیرین‌سخن\|ج=۱\|ص=۳۶۰\|رف=شیرین۱}}</ref> این که حافظ پیرو کدام مذهب یا فرقهٔ اسلامی بود، مورد اختلاف صاحب‌نظران و حافظ‌پژوهان است.<ref>{{پک\|معین\|۱۳۷۸\|ک=حافظ شیرین‌سخن\|ج=۱\|ص=۳۵۹\|رف=شیرین۱}}</ref> [[علی دشتی]]، حافظ را [[خداباوری\|خداپرست]]، [[مسلمان]] و متدین می‌داند و معتقد است اگرچه به‌طور رسمی سنی و [[شافعی\|شافعی مذهب]] است، اما نمی‌توان او را در قالب معتقدات مذاهب و ادیان محدود کرد.<ref>{{پک\|دشتی\|ک=کاخ ابداع\|ص=۱۷\|رف=دشتی}}</ref> [[سید عبدالرحیم خلخالی]]، حافظ‌پژوه و تصحیح‌کنندهٔ دیوان حافظ می‌گوید که مذهب حافظ از روی تحقیقات بر او معلوم نشده است و [[محمد قزوینی]]، پژوهشگر ادبی نیز جز چند «قصیده و غزل مشکوک»، دلیلی بر سنی یا شیعه بودن حافظ نیافته است.<ref>{{پک\|معین\|۱۳۷۸\|ک=حافظ شیرین‌سخن\|ج=۱\|ص=۳۵۰\|رف=شیرین۱}}</ref> [[جامی]] هم که در زمانی نزدیک‌تر به عصر حافظ می‌زیست، تعیین مذهب او را ممکن ندانسته است.<ref>{{پک\|ریپکا\|۱۳۸۳\|ک=تاریخ ادبیات ایران\|ج=۱\|ص=۴۸۴\|رف=ریپکا۱}}</ref> [[محمد معین]]، پژوهشگر ادبیات فارسی معتقد است که حافظ هر مسلکی که داشته، از آزادی فکر برخوردار بوده و بدون کراهت با بزرگان فرقه‌های مختلف در ارتباط و معاشرت بوده است.<ref>{{پک\|معین\|۱۳۷۸\|ک=حافظ شیرین‌سخن\|ج=۱\|ص=۳۵۹\|رف=شیرین۱}}</ref>		خواجه شمس‌الدین محمد شیرازی متخلص به «حافظ»، غزلسرای شیرازی شعر و ادب فارسیست. حافظ مسلمان و حافظ قرآن بوده است. اهالی فارس در زمان [[حافظ]] [[مذهب اهل سنت\|سنی مذهب]] بودند. از سوی دیگر، [[محمد خدابنده اولجایتو\|اولجایتو]]، پادشاه [[ایلخانان\|ایلخانی]]، یک سال قبل از تولد حافظ مذهب رسمی ایران را [[شیعه]] قرار داده بود.<ref>{{پک\|معین\|۱۳۷۸\|ک=حافظ شیرین‌سخن\|ج=۱\|ص=۳۶۰\|رف=شیرین۱}}</ref> این که حافظ پیرو کدام مذهب یا فرقهٔ اسلامی بود، مورد اختلاف صاحب‌نظران و حافظ‌پژوهان است.<ref>{{پک\|معین\|۱۳۷۸\|ک=حافظ شیرین‌سخن\|ج=۱\|ص=۳۵۹\|رف=شیرین۱}}</ref> [[علی دشتی]]، حافظ را [[خداباوری\|خداپرست]]، [[مسلمان]] و متدین می‌داند و معتقد است اگرچه به‌طور رسمی سنی و [[شافعی\|شافعی مذهب]] است، اما نمی‌توان او را در قالب معتقدات مذاهب و ادیان محدود کرد.<ref>{{پک\|دشتی\|ک=کاخ ابداع\|ص=۱۷\|رف=دشتی}}</ref> [[سید عبدالرحیم خلخالی]]، حافظ‌پژوه و تصحیح‌کنندهٔ دیوان حافظ می‌گوید که مذهب حافظ از روی تحقیقات بر او معلوم نشده است و [[محمد قزوینی]]، پژوهشگر ادبی نیز جز چند «قصیده و غزل مشکوک»، دلیلی بر سنی یا شیعه بودن حافظ نیافته است.<ref>{{پک\|معین\|۱۳۷۸\|ک=حافظ شیرین‌سخن\|ج=۱\|ص=۳۵۰\|رف=شیرین۱}}</ref> [[جامی]] هم که در زمانی نزدیک‌تر به عصر حافظ می‌زیست، تعیین مذهب او را ممکن ندانسته است.<ref>{{پک\|ریپکا\|۱۳۸۳\|ک=تاریخ ادبیات ایران\|ج=۱\|ص=۴۸۴\|رف=ریپکا۱}}</ref> [[محمد معین]]، پژوهشگر ادبیات فارسی معتقد است که حافظ هر مسلکی که داشته، از آزادی فکر برخوردار بوده و بدون کراهت با بزرگان فرقه‌های مختلف در ارتباط و معاشرت بوده است.<ref>{{پک\|معین\|۱۳۷۸\|ک=حافظ شیرین‌سخن\|ج=۱\|ص=۳۵۹\|رف=شیرین۱}}</ref>

Shahroudi در ‏۲۷ ژوئیهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۲:۱۴

2024-07-27T12:14:28Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۷ ژوئیهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۲:۱۴
خط ۱:		خط ۱:
	{{حافظ (نوار کناری)\|expanded=all}}		{{حافظ (نوار کناری)\|expanded=all}}
	خواجه شمس‌الدین محمد شیرازی متخلص به «حافظ»، غزلسرای شیرازی شعر و ادب فارسیست. حافظ مسلمان و حافظ قرآن بوده است.<ref>{{یادکرد وب\|عنوان=زندگینامه کامل حافظ\|نشانی=https://www.talab.org/art/elders/hafez-biography-complete.html\|وبگاه=تالاب\|تاریخ=2015-10-06\|بازبینی=2022-01-31}}</ref> اهالی فارس در زمان [[حافظ]] [[مذهب اهل سنت\|سنی مذهب]] بودند. از سوی دیگر، [[محمد خدابنده اولجایتو\|اولجایتو]]، پادشاه [[ایلخانان\|ایلخانی]]، یک سال قبل از تولد حافظ مذهب رسمی ایران را [[شیعه]] قرار داده بود.<ref>{{پک\|معین\|۱۳۷۸\|ک=حافظ شیرین‌سخن\|ج=۱\|ص=۳۶۰\|رف=شیرین۱}}</ref> این که حافظ پیرو کدام مذهب یا فرقهٔ اسلامی بود، مورد اختلاف صاحب‌نظران و حافظ‌پژوهان است.<ref>{{پک\|معین\|۱۳۷۸\|ک=حافظ شیرین‌سخن\|ج=۱\|ص=۳۵۹\|رف=شیرین۱}}</ref> [[علی دشتی]]، حافظ را [[خداباوری\|خداپرست]]، [[مسلمان]] و متدین می‌داند و معتقد است اگرچه به‌طور رسمی سنی و [[شافعی\|شافعی مذهب]] است، اما نمی‌توان او را در قالب معتقدات مذاهب و ادیان محدود کرد.<ref>{{پک\|دشتی\|ک=کاخ ابداع\|ص=۱۷\|رف=دشتی}}</ref> [[سید عبدالرحیم خلخالی]]، حافظ‌پژوه و تصحیح‌کنندهٔ دیوان حافظ می‌گوید که مذهب حافظ از روی تحقیقات بر او معلوم نشده است و [[محمد قزوینی]]، پژوهشگر ادبی نیز جز چند «قصیده و غزل مشکوک»، دلیلی بر سنی یا شیعه بودن حافظ نیافته است.<ref>{{پک\|معین\|۱۳۷۸\|ک=حافظ شیرین‌سخن\|ج=۱\|ص=۳۵۰\|رف=شیرین۱}}</ref> [[جامی]] هم که در زمانی نزدیک‌تر به عصر حافظ می‌زیست، تعیین مذهب او را ممکن ندانسته است.<ref>{{پک\|ریپکا\|۱۳۸۳\|ک=تاریخ ادبیات ایران\|ج=۱\|ص=۴۸۴\|رف=ریپکا۱}}</ref> [[محمد معین]]، پژوهشگر ادبیات فارسی معتقد است که حافظ هر مسلکی که داشته، از آزادی فکر برخوردار بوده و بدون کراهت با بزرگان فرقه‌های مختلف در ارتباط و معاشرت بوده است.<ref>{{پک\|معین\|۱۳۷۸\|ک=حافظ شیرین‌سخن\|ج=۱\|ص=۳۵۹\|رف=شیرین۱}}</ref>		خواجه شمس‌الدین محمد شیرازی متخلص به «حافظ»، غزلسرای شیرازی شعر و ادب فارسیست. حافظ مسلمان و حافظ قرآن بوده است. اهالی فارس در زمان [[حافظ]] [[مذهب اهل سنت\|سنی مذهب]] بودند. از سوی دیگر، [[محمد خدابنده اولجایتو\|اولجایتو]]، پادشاه [[ایلخانان\|ایلخانی]]، یک سال قبل از تولد حافظ مذهب رسمی ایران را [[شیعه]] قرار داده بود.<ref>{{پک\|معین\|۱۳۷۸\|ک=حافظ شیرین‌سخن\|ج=۱\|ص=۳۶۰\|رف=شیرین۱}}</ref> این که حافظ پیرو کدام مذهب یا فرقهٔ اسلامی بود، مورد اختلاف صاحب‌نظران و حافظ‌پژوهان است.<ref>{{پک\|معین\|۱۳۷۸\|ک=حافظ شیرین‌سخن\|ج=۱\|ص=۳۵۹\|رف=شیرین۱}}</ref> [[علی دشتی]]، حافظ را [[خداباوری\|خداپرست]]، [[مسلمان]] و متدین می‌داند و معتقد است اگرچه به‌طور رسمی سنی و [[شافعی\|شافعی مذهب]] است، اما نمی‌توان او را در قالب معتقدات مذاهب و ادیان محدود کرد.<ref>{{پک\|دشتی\|ک=کاخ ابداع\|ص=۱۷\|رف=دشتی}}</ref> [[سید عبدالرحیم خلخالی]]، حافظ‌پژوه و تصحیح‌کنندهٔ دیوان حافظ می‌گوید که مذهب حافظ از روی تحقیقات بر او معلوم نشده است و [[محمد قزوینی]]، پژوهشگر ادبی نیز جز چند «قصیده و غزل مشکوک»، دلیلی بر سنی یا شیعه بودن حافظ نیافته است.<ref>{{پک\|معین\|۱۳۷۸\|ک=حافظ شیرین‌سخن\|ج=۱\|ص=۳۵۰\|رف=شیرین۱}}</ref> [[جامی]] هم که در زمانی نزدیک‌تر به عصر حافظ می‌زیست، تعیین مذهب او را ممکن ندانسته است.<ref>{{پک\|ریپکا\|۱۳۸۳\|ک=تاریخ ادبیات ایران\|ج=۱\|ص=۴۸۴\|رف=ریپکا۱}}</ref> [[محمد معین]]، پژوهشگر ادبیات فارسی معتقد است که حافظ هر مسلکی که داشته، از آزادی فکر برخوردار بوده و بدون کراهت با بزرگان فرقه‌های مختلف در ارتباط و معاشرت بوده است.<ref>{{پک\|معین\|۱۳۷۸\|ک=حافظ شیرین‌سخن\|ج=۱\|ص=۳۵۹\|رف=شیرین۱}}</ref>

	== تصوف و عرفان ==		== تصوف و عرفان ==
خط ۱۰:		خط ۱۰:
	مرتضوی با توجه با ابیاتی از حافظ در پذیرش [[جبرگرایی\|جَبر]] و طرد [[عقل]] و [[فلسفه]] — که وسیلهٔ اهل تعقل و [[معتزله\|مُعتَزِله]] است — او را [[اشاعره\|اَشعَری‌مشرب]] می‌داند، اما اشعری بودنی که برتر از خشکی و جُمود و قِشری‌گراییِ اشاعره هم است.<ref>{{پک\|مرتضوی\|۱۳۹۵\|ک=مکتب حافظ\|ج=۱\|ص=۱۳۵–۱۶۵\|رف=مکتب۱}}</ref> محمد معین با استناد به بیت‌هایی از ''دیوان حافظ''، او را معتقد به مفاهیم دینی اسلام از جمله [[معاد\|رستخیز]] توجه دانسته است. با این حال، بیت‌هایی را نیز برمی‌شمارد که به نظر وی، از سر شور و جوانی سروده شده است و می‌توان از آن‌ها، بی‌اعتقاد بودن به معاد را برداشت کرد؛ چنان‌که یکی از این ابیات، باعث دردسر و مزاحمت برای حافظ در زمان حیاتش نیز شده بود.{{یاد\|ببینید: {{پک\|حافظ\|۱۳۷۵\|ک=حافظ، به سعی سایه\|ص=۵۵۹\|رف=سایه}}<!--ابر-->{{شعر}}{{ب\|گر مسلمانی ازین‌است که حافظ دارد\|آه اگر از پیِ امروز بوَد فردایی}}{{پایان شعر}}<!--/ابر-->}}<ref>{{پک\|معین\|۱۳۷۸\|ک=حافظ شیرین‌سخن\|ج=۱\|ص=۳۶۲–۳۶۵\|رف=شیرین۱}}</ref> علی دشتی می‌گوید شاه شجاع برای شوراندن مردم علیه حافظ، همین بیت را دستاویز قرار داد.<ref>{{پک\|دشتی\|ک=کاخ ابداع\|ص=۱۸\|رف=دشتی}}</ref> بر اساس بعضی روایت‌های تأییدنشده، بعد از مرگ حافظ، عده‌ای او را [[ملحد]] دانستند و با [[خاک‌سپاری\|خاکسپاری]] اسلامی او مخالفت کردند.<ref>{{پک\|ثبوت \|۱۳۹۳\| ف=حافظ\|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام\|رف=جهان‌اسلام}}</ref> یان ریپکا، این گزارش‌ها را ساختگی می‌داند.<ref>{{پک\|ریپکا\|۱۳۸۳\|ک=تاریخ ادبیات ایران\|ج=۱\|ص=۴۸۴\|رف=ریپکا۱}}</ref>		مرتضوی با توجه با ابیاتی از حافظ در پذیرش [[جبرگرایی\|جَبر]] و طرد [[عقل]] و [[فلسفه]] — که وسیلهٔ اهل تعقل و [[معتزله\|مُعتَزِله]] است — او را [[اشاعره\|اَشعَری‌مشرب]] می‌داند، اما اشعری بودنی که برتر از خشکی و جُمود و قِشری‌گراییِ اشاعره هم است.<ref>{{پک\|مرتضوی\|۱۳۹۵\|ک=مکتب حافظ\|ج=۱\|ص=۱۳۵–۱۶۵\|رف=مکتب۱}}</ref> محمد معین با استناد به بیت‌هایی از ''دیوان حافظ''، او را معتقد به مفاهیم دینی اسلام از جمله [[معاد\|رستخیز]] توجه دانسته است. با این حال، بیت‌هایی را نیز برمی‌شمارد که به نظر وی، از سر شور و جوانی سروده شده است و می‌توان از آن‌ها، بی‌اعتقاد بودن به معاد را برداشت کرد؛ چنان‌که یکی از این ابیات، باعث دردسر و مزاحمت برای حافظ در زمان حیاتش نیز شده بود.{{یاد\|ببینید: {{پک\|حافظ\|۱۳۷۵\|ک=حافظ، به سعی سایه\|ص=۵۵۹\|رف=سایه}}<!--ابر-->{{شعر}}{{ب\|گر مسلمانی ازین‌است که حافظ دارد\|آه اگر از پیِ امروز بوَد فردایی}}{{پایان شعر}}<!--/ابر-->}}<ref>{{پک\|معین\|۱۳۷۸\|ک=حافظ شیرین‌سخن\|ج=۱\|ص=۳۶۲–۳۶۵\|رف=شیرین۱}}</ref> علی دشتی می‌گوید شاه شجاع برای شوراندن مردم علیه حافظ، همین بیت را دستاویز قرار داد.<ref>{{پک\|دشتی\|ک=کاخ ابداع\|ص=۱۸\|رف=دشتی}}</ref> بر اساس بعضی روایت‌های تأییدنشده، بعد از مرگ حافظ، عده‌ای او را [[ملحد]] دانستند و با [[خاک‌سپاری\|خاکسپاری]] اسلامی او مخالفت کردند.<ref>{{پک\|ثبوت \|۱۳۹۳\| ف=حافظ\|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام\|رف=جهان‌اسلام}}</ref> یان ریپکا، این گزارش‌ها را ساختگی می‌داند.<ref>{{پک\|ریپکا\|۱۳۸۳\|ک=تاریخ ادبیات ایران\|ج=۱\|ص=۴۸۴\|رف=ریپکا۱}}</ref>

	== یادداشت‌ها ==		== پانویس ==

			=== یادداشت‌ها ===
	{{کوچک}}{{یادداشت}}{{پایان کوچک}}		{{کوچک}}{{یادداشت}}{{پایان کوچک}}

	== ~~پانویس~~ ==		=== ارجاعات ===
	{{پانویس\|۳}}		{{پانویس\|۳}}

	== منابع ==		=== منابع ===
	* {{یادکرد دانشنامه \| نام خانوادگی = ثبوت \| نام = اکبر \| نام خانوادگی۲ = روح‌الامینی \| نام۲ = محمود \| نام خانوادگی۳ = عطارزاده \| نام۳ = عبدالکریم \| نام خانوادگی۴ = مجتبایی \| نام۴ = فتح‌الله \| نام خانوادگی۵ = گروه فلسفه و عرفان \| ویراستار = [[غلامعلی حداد عادل]] \| مدخل = حافظ شمس الدین محمد \| پیوند مدخل = https://rch.ac.ir/article/Details?id=9348 \| دانشنامه = [[دانشنامه جهان اسلام\|دانشنامهٔ جهان اسلام]] \| رف = جهان‌اسلام \| جلد = ۱۲ \| عنوان جلد = \| سال = ۱۳۹۳ \| ناشر = [[بنیاد دائرةالمعارف اسلامی]] \| مکان = تهران \| شابک =}}		* {{یادکرد دانشنامه \| نام خانوادگی = ثبوت \| نام = اکبر \| نام خانوادگی۲ = روح‌الامینی \| نام۲ = محمود \| نام خانوادگی۳ = عطارزاده \| نام۳ = عبدالکریم \| نام خانوادگی۴ = مجتبایی \| نام۴ = فتح‌الله \| نام خانوادگی۵ = گروه فلسفه و عرفان \| ویراستار = [[غلامعلی حداد عادل]] \| مدخل = حافظ شمس الدین محمد \| پیوند مدخل = https://rch.ac.ir/article/Details?id=9348 \| دانشنامه = [[دانشنامه جهان اسلام\|دانشنامهٔ جهان اسلام]] \| رف = جهان‌اسلام \| جلد = ۱۲ \| عنوان جلد = \| سال = ۱۳۹۳ \| ناشر = [[بنیاد دائرةالمعارف اسلامی]] \| مکان = تهران \| شابک =}}
	* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = دشتی \| نام = علی \| پیوند نویسنده = علی دشتی \| عنوان = کاخ ابداع \| سال = ۱۳۵۲ \| ناشر = سازمان انتشارات جاویدان \| رف = دشتی \| مکان = تهران}}		* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = دشتی \| نام = علی \| پیوند نویسنده = علی دشتی \| عنوان = کاخ ابداع \| سال = ۱۳۵۲ \| ناشر = سازمان انتشارات جاویدان \| رف = دشتی \| مکان = تهران}}
خط ۲۵:		خط ۲۷:
	{{حافظ}}		{{حافظ}}
	{{دین در ایران}}		{{دین در ایران}}
	{{Subject bar \|portal1=ادبیات \|portal2=ادبیات فارسی \|portal3=حافظ \|portal4=فلسفه \|commons=y \|commons-search=Category:Hafez \|wikt=y \|wikt-search= \|q=y \|q-search=حافظ \|s=y \|s-search=پدیدآورنده:حافظ}}
	{{مستند کردن}}		{{مستند کردن}}

	[[رده:حافظ\|*]]		[[رده:حافظ\|*]]
	[[رده:نگرش مذهبی بر پایه فرد]]		[[رده:نگرش مذهبی بر پایه فرد]]

Shahroudi: ابرابزار

2024-07-27T12:13:18Z

ابرابزار

صفحهٔ تازه

{{حافظ (نوار کناری)|expanded=all}}
خواجه شمس‌الدین محمد شیرازی متخلص به «حافظ»، غزلسرای شیرازی شعر و ادب فارسیست. حافظ مسلمان و حافظ قرآن بوده است.<ref>{{یادکرد وب|عنوان=زندگینامه کامل حافظ|نشانی=https://www.talab.org/art/elders/hafez-biography-complete.html|وبگاه=تالاب|تاریخ=2015-10-06|بازبینی=2022-01-31}}</ref> اهالی فارس در زمان [[حافظ]] [[مذهب اهل سنت|سنی مذهب]] بودند. از سوی دیگر، [[محمد خدابنده اولجایتو|اولجایتو]]، پادشاه [[ایلخانان|ایلخانی]]، یک سال قبل از تولد حافظ مذهب رسمی ایران را [[شیعه]] قرار داده بود.<ref>{{پک|معین|۱۳۷۸|ک=حافظ شیرین‌سخن|ج=۱|ص=۳۶۰|رف=شیرین۱}}</ref> این که حافظ پیرو کدام مذهب یا فرقهٔ اسلامی بود، مورد اختلاف صاحب‌نظران و حافظ‌پژوهان است.<ref>{{پک|معین|۱۳۷۸|ک=حافظ شیرین‌سخن|ج=۱|ص=۳۵۹|رف=شیرین۱}}</ref> [[علی دشتی]]، حافظ را [[خداباوری|خداپرست]]، [[مسلمان]] و متدین می‌داند و معتقد است اگرچه به‌طور رسمی سنی و [[شافعی|شافعی مذهب]] است، اما نمی‌توان او را در قالب معتقدات مذاهب و ادیان محدود کرد.<ref>{{پک|دشتی|ک=کاخ ابداع|ص=۱۷|رف=دشتی}}</ref> [[سید عبدالرحیم خلخالی]]، حافظ‌پژوه و تصحیح‌کنندهٔ دیوان حافظ می‌گوید که مذهب حافظ از روی تحقیقات بر او معلوم نشده است و [[محمد قزوینی]]، پژوهشگر ادبی نیز جز چند «قصیده و غزل مشکوک»، دلیلی بر سنی یا شیعه بودن حافظ نیافته است.<ref>{{پک|معین|۱۳۷۸|ک=حافظ شیرین‌سخن|ج=۱|ص=۳۵۰|رف=شیرین۱}}</ref> [[جامی]] هم که در زمانی نزدیک‌تر به عصر حافظ می‌زیست، تعیین مذهب او را ممکن ندانسته است.<ref>{{پک|ریپکا|۱۳۸۳|ک=تاریخ ادبیات ایران|ج=۱|ص=۴۸۴|رف=ریپکا۱}}</ref> [[محمد معین]]، پژوهشگر ادبیات فارسی معتقد است که حافظ هر مسلکی که داشته، از آزادی فکر برخوردار بوده و بدون کراهت با بزرگان فرقه‌های مختلف در ارتباط و معاشرت بوده است.<ref>{{پک|معین|۱۳۷۸|ک=حافظ شیرین‌سخن|ج=۱|ص=۳۵۹|رف=شیرین۱}}</ref>

== تصوف و عرفان ==
در تفسیر و برداشت از اشعار حافظ، بیش‌تر از هر شاعر دیگری اختلاف نظر وجود دارد. با این‌که حافظ عرفان را به خوبی می‌شناخت، اما اهل دستگیری و ارشاد نبود؛ نه مرید کسی بود و نه مریدی داشت. او حتی در بسیاری از اشعارش کنایه و زخم زبان‌هایی به خرقه‌پوشی و صوفی‌گری زده است.<ref>{{پک|مجتبائی|۱۳۹۳|ف=حافظ|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام|رف=جهان‌اسلام}}</ref> حتی شاید کسی در طول تاریخ عرفان با این درجه از صراحت و زیبایی و طنز از کژروی‌های اهل عرفان انتقاد نکرده باشد.<ref>{{پک|خرمشاهی|۱۳۶۸|ک=چهارده روایت|ص=۸}}</ref> مرتضوی معتقد است که او مسلماً بدان مفهوم که در روزگار او متداول بود، صوفی و خانقاهی نبود؛ چون در اشعار او می‌توان مضمون‌های فلسفی حاوی بدبینی، انکار و مغتنم دانستنِ وقت یافت که با افکار تصوف و عرفان سازگاری ندارد.<ref>{{پک|مرتضوی|۱۳۹۵|ک=مکتب حافظ|ج=۱|ص=۱۱۷|رف=مکتب۱}}</ref> مرتضوی همچنین با اشاره به مضمون‌های صریح عرفانی، مشرب اخلاقی او را با اصول اخلاقی بنیادین عارفان و صوفیان سازگار می‌داند.<ref>{{پک|مرتضوی|۱۳۹۵|ک=مکتب حافظ|ج=۱|ص=۱۱۸–۱۲۰|رف=مکتب۱}}</ref>

حافظ از صوفیان دوری کرد. [[شطحیات|شطح]] و [[طامات]]ِ آنان برای او «ملغمه‌ای از پریشان‌گویی» است{{یاد|ببینید: {{پک|حافظ|۱۳۷۵|ک=حافظ، به سعی سایه|ص=۴۴۱|رف=سایه}}{{شعر}}{{ب|خیز تا خرقهٔ صوفی به خرابات بریم|شطح و طامات به بازارِ خرافات بریم}}{{پایان شعر}}}} او ابیات تندی علیه ریاکاریِ واعظ و محتسب و شیخ و فقیه و قاضی دارد؛ اما به‌طور ویژه نسبت به ریاکاریِ صوفیانِ زمانِ خویش بسیار حساس است. او از اینکه می‌بیند آنها «مستِ زهد» شده‌اند، ناراحت است.{{یاد|ببینید: {{پک|حافظ|۱۳۷۵|ک=حافظ، به سعی سایه|ص=۲۴۷|رف=سایه}}{{شعر}}{{ب|ز خانقاه به میخانه می‌رود حافظ|مگر ز مستیِ زهد و ریا به‌هوش آمد}}{{پایان شعر}}}} حافظ واقعاً از صوفی بودن بیزار نیست؛ او می‌داند که برخی از صوفیان حجابی پیشِ چشم ندارند.{{یاد|ببینید: {{پک|حافظ|۱۳۷۵|ک=حافظ، به سعی سایه|ص=۸۶|رف=سایه}}{{شعر}}{{ب|صوفی بیا که آینه صافی‌ست جام را|تا بنگری صفایِ میِ لعل‌فام را}}{{پایان شعر}}}} نکتهٔ مهم این است که صیقل‌دهندهٔ دل، یک جواهر است.{{یاد|ببینید: {{پک|حافظ|۱۳۷۵|ک=حافظ، به سعی سایه|ص=۳۷۶|رف=سایه}}{{شعر}}{{ب|دل از جواهرِ مهرت چو صیقلی دارد|بوَد ز زنگِ حوادث هرآینه مصقول}}{{پایان شعر}}}} آن جواهر، عشق است و رنجِ عشق به‌عنوان نشانه‌ای از صیقل‌یافتگی است. این سرِّ غم و اندوه است{{یاد|ببینید: {{پک|حافظ|۱۳۷۵|ک=حافظ، به سعی سایه|ص=۱۸۳|رف=سایه}}{{شعر}}{{ب|غیرتِ عشق زبانِ همه خاصان ببرید|کز کجا سرِّ غمش در دهنِ عام افتاد}}{{پایان شعر}}}} که به‌وضوح در تجربهٔ حافظ وجود دارد. تجربهٔ او این بینش را برایش به ارمغان می‌آورد، و او به نوبهٔ خود آن را سفارش می‌کند که بی راهنما، به کویِ عشق نباید قدم نهاد.{{یاد|ببینید: {{پک|حافظ|۱۳۷۵|ک=حافظ، به سعی سایه|ص=۲۴۰|رف=سایه}}{{شعر}}{{ب|به‌کویِ عشق منه بی‌دلیلِ راه قدم|که من به‌خویش نمودم صد اهتمام و نشد}}{{پایان شعر}}}}<ref>{{پک|de Fouchécour|2018|ف=Hāfiz|ک=Encyclopedia of Islam 3|زبان=en}}</ref>

== دیدگاه‌ها ==
مرتضوی با توجه با ابیاتی از حافظ در پذیرش [[جبرگرایی|جَبر]] و طرد [[عقل]] و [[فلسفه]] — که وسیلهٔ اهل تعقل و [[معتزله|مُعتَزِله]] است — او را [[اشاعره|اَشعَری‌مشرب]] می‌داند، اما اشعری بودنی که برتر از خشکی و جُمود و قِشری‌گراییِ اشاعره هم است.<ref>{{پک|مرتضوی|۱۳۹۵|ک=مکتب حافظ|ج=۱|ص=۱۳۵–۱۶۵|رف=مکتب۱}}</ref> محمد معین با استناد به بیت‌هایی از ''دیوان حافظ''، او را معتقد به مفاهیم دینی اسلام از جمله [[معاد|رستخیز]] توجه دانسته است. با این حال، بیت‌هایی را نیز برمی‌شمارد که به نظر وی، از سر شور و جوانی سروده شده است و می‌توان از آن‌ها، بی‌اعتقاد بودن به معاد را برداشت کرد؛ چنان‌که یکی از این ابیات، باعث دردسر و مزاحمت برای حافظ در زمان حیاتش نیز شده بود.{{یاد|ببینید: {{پک|حافظ|۱۳۷۵|ک=حافظ، به سعی سایه|ص=۵۵۹|رف=سایه}}{{شعر}}{{ب|گر مسلمانی ازین‌است که حافظ دارد|آه اگر از پیِ امروز بوَد فردایی}}{{پایان شعر}}}}<ref>{{پک|معین|۱۳۷۸|ک=حافظ شیرین‌سخن|ج=۱|ص=۳۶۲–۳۶۵|رف=شیرین۱}}</ref> علی دشتی می‌گوید شاه شجاع برای شوراندن مردم علیه حافظ، همین بیت را دستاویز قرار داد.<ref>{{پک|دشتی|ک=کاخ ابداع|ص=۱۸|رف=دشتی}}</ref> بر اساس بعضی روایت‌های تأییدنشده، بعد از مرگ حافظ، عده‌ای او را [[ملحد]] دانستند و با [[خاک‌سپاری|خاکسپاری]] اسلامی او مخالفت کردند.<ref>{{پک|ثبوت |۱۳۹۳| ف=حافظ|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام|رف=جهان‌اسلام}}</ref> یان ریپکا، این گزارش‌ها را ساختگی می‌داند.<ref>{{پک|ریپکا|۱۳۸۳|ک=تاریخ ادبیات ایران|ج=۱|ص=۴۸۴|رف=ریپکا۱}}</ref>

== یادداشت‌ها ==
{{کوچک}}{{یادداشت}}{{پایان کوچک}}

== پانویس ==
{{پانویس|۳}}

== منابع ==
* {{یادکرد دانشنامه | نام خانوادگی = ثبوت | نام = اکبر | نام خانوادگی۲ = روح‌الامینی | نام۲ = محمود | نام خانوادگی۳ = عطارزاده | نام۳ = عبدالکریم | نام خانوادگی۴ = مجتبایی | نام۴ = فتح‌الله | نام خانوادگی۵ = گروه فلسفه و عرفان | ویراستار = [[غلامعلی حداد عادل]] | مدخل = حافظ شمس الدین محمد | پیوند مدخل = https://rch.ac.ir/article/Details?id=9348 | دانشنامه = [[دانشنامه جهان اسلام|دانشنامهٔ جهان اسلام]] | رف = جهان‌اسلام | جلد = ۱۲ | عنوان جلد = | سال = ۱۳۹۳ | ناشر = [[بنیاد دائرةالمعارف اسلامی]] | مکان = تهران | شابک =}}
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی = دشتی | نام = علی | پیوند نویسنده = علی دشتی | عنوان = کاخ ابداع | سال = ۱۳۵۲ | ناشر = سازمان انتشارات جاویدان | رف = دشتی | مکان = تهران}}
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی = ریپکا | نام = یان | پیوند نویسنده = یان ریپکا | عنوان = تاریخ ادبیات ایران | ترجمه = ابوالقاسم سری | جلد = ۱ | رف = ریپکا۱ | سال = ۱۳۸۳ | ناشر = سخن | مکان = تهران | شابک = 964-372-040-3}}
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی = مرتضوی | نام = منوچهر | پیوند نویسنده = منوچهر مرتضوی | عنوان = مکتب حافظ | جلد = ۱ | رف = مکتب۱ | سال = ۱۳۹۵ | ناشر = توس | مکان = تهران | شابک = 978-964-315-691-6}}
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی = معین | نام = محمد | پیوند نویسنده = محمد معین | عنوان = حافظ شیرین‌سخن | جلد = ۱ | رف = شیرین۱ | کوشش = مهیندخت معین | سال = ۱۳۷۸ | ناشر = صدای معاصر | مکان = تهران | شابک = 964-91451-0-9}}

{{حافظ}}
{{دین در ایران}}
{{Subject bar |portal1=ادبیات |portal2=ادبیات فارسی |portal3=حافظ |portal4=فلسفه |commons=y |commons-search=Category:Hafez |wikt=y |wikt-search= |q=y |q-search=حافظ |s=y |s-search=پدیدآورنده:حافظ}}
{{مستند کردن}}

[[رده:حافظ|*]]
[[رده:نگرش مذهبی بر پایه فرد]]