https://www.islamical.org/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%85_%D8%A8%DB%8C%DA%AF%D9%85_%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8Cمریم بیگم صفوی - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-07T05:11:04Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.41.1https://www.islamical.org/w/index.php?title=%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%85_%D8%A8%DB%8C%DA%AF%D9%85_%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C&diff=167647&oldid=prevShahroudi: ابرابزار2026-01-31T04:22:23Z<p>ابرابزار</p>
<a href="https://www.islamical.org/w/index.php?title=%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%85_%D8%A8%DB%8C%DA%AF%D9%85_%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C&diff=167647&oldid=167576">نمایش تغییرات</a>Shahroudihttps://www.islamical.org/w/index.php?title=%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%85_%D8%A8%DB%8C%DA%AF%D9%85_%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C&diff=167576&oldid=prevSeyed Ehsan: ابرابزار2026-01-30T13:40:30Z<p>ابرابزار</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>'''مریم بیگم صفوی'''، از زنان وابسته به خاندان سلطنتی [[صفوی]] در نیمه نخست قرن یازدهم هجری قمری بود. او بهواسطه موقوفات گسترده، نقشآفرینی در امور اجتماعی و نفوذ در دربار صفوی شناخته میشود. اطلاعات مربوط به زندگی شخصی او محدود است و بخش عمده شناخت تاریخی از وی بر پایه وقفنامهها، کتیبهها و گزارشهای مورخان دوره صفوی و پس از آن است.<br />
<br />
== زندگی ==<br />
اطلاعات تاریخی دربارهٔ مریم بیگم محدود و همراه با ابهام است. آنچه از او باقی مانده، عمدتاً وقفنامهها و کتیبههای مرتبط با بناهای مذهبی و آموزشی است که به دستور او ساخته یا وقف شدهاند. تاریخ دقیق تولد و درگذشت او مشخص نیست. با توجه به درگذشت شاه صفی در سال ۱۰۵۲ قمری، تولد مریم بیگم باید پیش از این تاریخ رخ داده باشد. آخرین وقفنامه شناختهشده منسوب به او به سال ۱۱۳۱ قمری تعلق دارد و از وضعیت زندگی او پس از این تاریخ اطلاعی در دست نیست.<ref>{{یادکرد کتاب |نام=عطاءالله |نام خانوادگی=افروز |عنوان=مریم بیگم صفوی؛ تاریخچه و میراث وی |ناشر=زرنوشت |سال=۱۳۹۹ |صفحه=۲۶}}</ref><br />
<br />
نسبت خانوادگی او با [[شاهان صفوی]] بهگونههای متفاوتی گزارش شده است. برخی منابع او را عمه [[شاه سلطان حسین صفوی|شاه سلطان حسین]]، برخی عمه [[شاه سلیمان صفوی|شاه سلیمان]] و گروهی نیز مادربزرگ شاه سلطان حسین دانستهاند. دربارهٔ وجه نامگذاری او به «مریم» این احتمال مطرح شده است که مادر او گرجی بوده باشد؛ با توجه به رواج ازدواج شاهان صفوی با زنان گرجی و حفظ نامهای غیرایرانی توسط آنان. گزارشهایی نیز دربارهٔ تمایلات دینی [[مسیحیت|مسیحی]] او در برخی منابع آمده است. در سفرنامه کروسینسکی، او مادربزرگ شاه سلطان حسین معرفی شده و به نگهداری تصاویر [[مریم مقدس]] اشاره شده است.<ref>{{یادکرد کتاب |نام=عطاءالله |نام خانوادگی=افروز |عنوان=مریم بیگم صفوی؛ تاریخچه و میراث وی |ناشر=زرنوشت |سال=۱۳۹۹ |صفحه=۲۶}}</ref><br />
<br />
بر اساس برخی گزارشها، مریم بیگم در حدود سالهای ۱۰۷۷–۱۰۷۸ق با میرزا ابوصالح رضوی ازدواج کرد. وی پس از دریافت منصب صدر موقوفات، اندکی بعد درگذشت. پس از مرگ همسر، گزارشهایی دربارهٔ علاقه مریم بیگم به ساروخان قورچیباشی در منابع تاریخی ثبت شده است.<ref>{{یادکرد کتاب |نام=لارنس |نام خانوادگی=لاکهارت |عنوان=انقراض سلسله صفویه و ایام استیلای افاغنه در ایران |مترجم=مصطفی قلی عماد |ناشر=مروارید |سال=۱۴۰۱ |صفحه=۴۱}}</ref><br />
<br />
== اقدامات اجتماعی ==<br />
بر پایه آثار باقیمانده، مریم بیگم از زنان واقف و فعال در حوزه امور عامالمنفعه در دوره صفوی بهشمار میآید. او اقدام به ساخت و وقف مساجد و مدارس در شهرهای مختلف کرد و اموال قابلتوجهی را به امور آموزشی و مذهبی اختصاص داد. از جمله اقدامات مریم بیگم در [[اصفهان]]، تأسیس مدرسه مریم بیگم در محله حسنآباد و مسجد مریم بیگم در نزدیکی دروازه دولت بوده است. افزون بر این، او در شهرهایی مانند [[تبریز]]، [[بسطام]] و [[قزوین]] نیز املاکی را وقف مدارس کرد. مدرسهای نیز در [[خوانسار]] به دستور او ساخته شد. تاریخ بنای مدرسه خوانسار ۱۱۰۶ قمری و مدرسه اصفهان ۱۱۱۵ قمری ذکر شده است. همچنین بخشی از موقوفات او به اطعام در ماه [[رمضان]] و برگزاری مراسم عزاداری اختصاص داشت.<ref>{{یادکرد کتاب |نام=فخری |نام خانوادگی=خشایار وزیری |عنوان=کارنامه زنان مشهور ایران |ناشر=وزارت آموزش و پرورش |سال=۱۳۵۲ |صفحه=۵۵–۵۶}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب |نام=عطاءالله |نام خانوادگی=افروز |عنوان=مریم بیگم صفوی؛ تاریخچه و میراث وی |ناشر=زرنوشت |سال=۱۳۹۹ |صفحه=۱۳–۱۸}}</ref><ref>{{یادکرد ژورنال |نام=عفت |نام خانوادگی=خشنودی |عنوان=وقفنامه مدرسه مریم بیگم |ژورنال=وقف میراث جاویدان |شماره=۷۴ |سال=۱۳۹۰ |صفحه=۱۱۳}}</ref><br />
<br />
بر اساس گزارش [[آقابزرگ تهرانی]] در کتاب ''[[الذریعه]]''، اثر ''شرح ادعیه السر'' به درخواست مریم بیگم تألیف شده است. همچنین ''شرح [[دعای صباح]]'' اثر [[ملا عبدالله شوشتری]] نیز بنا بر برخی نقلها به او اهدا شده است.<ref>{{یادکرد وب |عنوان=الذریعه |نشانی=https://lib.eshia.ir/27387/1/56}}</ref><br />
<br />
== اقدامات سیاسی ==<br />
منابع تاریخی، مریم بیگم را از زنان اثرگذار در تحولات سیاسی اواخر دوره صفوی دانستهاند. در برخی گزارشها، نقش او در به قدرت رسیدن شاه سلطان حسین ذکر شده است.<ref>{{یادکرد کتاب |نام=عطاءالله |نام خانوادگی=افروز |عنوان=مریم بیگم صفوی؛ تاریخچه و میراث وی |ناشر=زرنوشت |سال=۱۳۹۹ |صفحه=۲۳}}</ref> بر اساس گزارشهای تاریخی، پس از صدور حکم تحریم [[شراب]] در آغاز سلطنت شاه سلطان حسین، تلاشهایی در دربار برای لغو این حکم صورت گرفت. در برخی منابع، از نقش مریم بیگم در روند لغو این فرمان یاد شده است. این گزارشها در سفرنامهها و آثار مورخان اروپایی دوره صفوی منعکس شدهاند.<ref>{{یادکرد کتاب |نام=لارنس |نام خانوادگی=لاکهارت |عنوان=انقراض سلسله صفویه و ایام استیلای افاغنه در ایران |مترجم=مصطفی قلی عماد |ناشر=مروارید |سال=۱۴۰۱ |صفحه=۴۳–۴۶}}</ref><br />
<br />
در برخی منابع آمده است که مریم بیگم در کشف توطئههایی برای برکناری شاه سلطان حسین و جایگزینی او نقش داشته است.<ref>{{یادکرد کتاب |نام=لارنس |نام خانوادگی=لاکهارت |عنوان=انقراض سلسله صفویه و ایام استیلای افاغنه در ایران |مترجم=مصطفی قلی عماد |ناشر=مروارید |سال=۱۴۰۱ |صفحه=۱۳۲}}</ref> بر پایه گزارشها، مریم بیگم در واکنش به اخبار مربوط به حملات خارجی و از دست رفتن برخی مناطق، تلاشهایی برای واداشتن شاه به اقدام نظامی انجام داد و بخشی از اموال خود را برای مقابله با شورشها اختصاص داد. میزان این کمک مالی در برخی منابع بیست هزار تومان ذکر شده است.<ref>{{یادکرد کتاب |نام=عطاءالله |نام خانوادگی=افروز |عنوان=مریم بیگم صفوی؛ تاریخچه و میراث وی |ناشر=زرنوشت |سال=۱۳۹۹ |صفحه=۲۳}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب |نام=لارنس |نام خانوادگی=لاکهارت |عنوان=انقراض سلسله صفویه |مترجم=اسماعیل دولتشاهی |ناشر=بنگاه ترجمه و نشر کتاب |سال=۱۳۴۴ |صفحه=۱۱۴}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب |نام=ویلم |نام خانوادگی=فلور |عنوان=برافتادن صفویان، برآمدن محمود افغان |مترجم=ابوالقاسم سری |ناشر=توس |سال=۱۳۶۵ |صفحه=۱۳}}</ref> در برخی منابع تاریخی به نقش مریم بیگم در حمایت از افراد تحت فشار، از جمله مسیحیان، اشاره شده است. این گزارشها عمدتاً بر پایه نقل مورخان اروپایی و پژوهشهای معاصر است.<ref>{{یادکرد کتاب |نام=عبدالمجید |نام خانوادگی=شجاع |عنوان=زن، سیاست و حرمسرا در عصر صفویه |ناشر=امیدمهر |سال=۱۳۸۴ |صفحه=۱۷۸}}</ref><br />
<br />
== منابع ==<br />
{{پانویس|۲}}</div>Seyed Ehsan