Shahroudi: +رده:احکام سیاسی اسلام، +رده:جنبش‌های سیاسی در ایران، ±رده:اسلام←رده:حکومت اسلامی (هات‌کت)

2024-09-16T02:29:34Z

+رده:احکام سیاسی اسلام، +رده:جنبش‌های سیاسی در ایران، ±رده:اسلام←رده:حکومت اسلامی (هات‌کت)

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۶ سپتامبر ۲۰۲۴، ساعت ۰۲:۲۹
خط ۳۷:		خط ۳۷:
	* {{یادکرد کتاب\|نام خانوادگی=یزدانی\|نام=سهراب\|پیوند نویسنده=\|سال=۱۳۹۶\|عنوان=کودتاهای ایران\|مترجم۱=\|مترجم۲=\|مکان=تهران \|ناشر=نشر ماهی\|شابک=۹۷۸-۹۶۴-۲۰۹-۰۰۴-۴}}		* {{یادکرد کتاب\|نام خانوادگی=یزدانی\|نام=سهراب\|پیوند نویسنده=\|سال=۱۳۹۶\|عنوان=کودتاهای ایران\|مترجم۱=\|مترجم۲=\|مکان=تهران \|ناشر=نشر ماهی\|شابک=۹۷۸-۹۶۴-۲۰۹-۰۰۴-۴}}

	[[رده:~~اسلام~~]]		[[رده:حکومت اسلامی]]
	[[رده:جنبش مشروطه ایران]]		[[رده:جنبش مشروطه ایران]]
			[[رده:احکام سیاسی اسلام]]
			[[رده:جنبش‌های سیاسی در ایران]]

Shahroudi: ابرابزار

2024-09-16T02:28:23Z

ابرابزار

صفحهٔ تازه

'''مشروعه‌خواهی''' یک جریان سیاسی-مذهبی در [[ایران قاجاری|دوره قاجاریه]] بود که طرفداران آن معتقد بودند حکومت باید مبتنی بر [[اسلام|شرع اسلام]] و [[شیعه|مذهب شیعه]] باشد و استفاده از سازوکارهای سیاسی مدرن مانند مجلس قانونگذاری و آزادی مطبوعات در [[حکومت اسلامی]] جایز نیست. مشهورترین رهبر این جریان [[شیخ فضل‌الله نوری]] بود که با پیروزی [[جنبش مشروطه ایران|مشروطه‌خواهان]] بر [[محمدعلی‌شاه|محمدعلی شاه]]، در سال ۱۲۸۸ خورشیدی محاکمه و اعدام شد.<ref>{{پک|پزشکزاد|۱۳۸۵|ک=مروری در انقلاب مشروطیت ایران|ص=۱۵۸–۱۵۷}}</ref>

== در لغت ==
''مشروعه'' در لغت به معنای «نیزهٔ راست‌کرده شده بسوی کسی» است.<ref>{{پک|دهخدا|۱۳۷۷|ک=لغت‌نامهٔ دهخدا|ف=مشروعه}}</ref> «حکومت مشروعه» به [[حکومت|حکومتی]] گفته می‌شود که منطبق بر قوانین شرع اسلام باشد.<ref>{{پک|دهخدا|۱۳۷۷|ک=لغت‌نامهٔ دهخدا|ف=مشروعه}}</ref>

== پیش‌زمینه ==
در دهه‌های پیش از پیروزی [[جنبش مشروطه ایران|جنبش مشروطه]]، علما و روحانیان برجسته دارای اختلاف نظر شدید در مورد مفهوم «[[آزادی]]» بودند. مخالفان مشروطه آن را به مفهوم بی‌قیدی و بی‌دینی می‌انگاشتند و با آن مخالفت می‌کردند. در مقابل، روحانیانی بودند که با ارائهٔ تفسیری نو از مبانی شرعی، [[اسلام]] را با حکومت قانون و آزادی‌های فردی سازگار می‌دانستند. از نخستین [[روحانی مسلمان|روحانیان مسلمانی]] که از همان آغاز، به صورت نظری به دفاع از بنیان‌های فکری مشروطه‌طلبی برخاستند، [[ملا عبدالرسول کاشانی]] بود که با نگارش و انتشار رساله‌ای با نام ''[[رساله انصافیه|رسالهٔ انصافیه]]'' از این ایده دفاع کرد که آزادی‌خواهی، ضرورتاً با اسلام در تعارض نیست و آنچه در تعارض این دو گفته می‌شود، ناشی از دریافت سنتی از احکام شرع است.<ref>{{پک|طباطبایی|۱۳۹۲|ک=تاملی دربارهٔ ایران|ف=نظریه مشروطه‌خواهی اهل دیانت|ص=۴۳۲–۴۳۱}}</ref> تا قبل از پیروزی [[انقلاب مشروطه]]، در حوزهٔ نظری جدالی بین طرفداران نظام حاکمیتی سنتی و تحول‌خواهان وجود داشت. با تأسیس [[مجلس شورای ملی]] و تصویب [[قانون اساسی در ایران|قانون اساسی]]، بحث‌های جدیدی بین این دو گروه درگرفت. خطری که رایج و عملی شدن مفاهیم جدید، نظام سنتی را تهدید می‌کرد، بیش از پیش بر طرفداران آن آشکار می‌شد. رویارویی نظری علمای مشروطه‌خواه و مخالف مشروطه (که به مشروعه‌خواهان معروف شدند) از پیش از انقلاب شروع شده بود. شیخ فضل‌الله نوری، مهم‌ترین و مشهورترین نمایندهٔ این جریان فکری است، که عاقبت جان خود را نیز در این راه از دست داد.<ref>{{پک|طباطبایی|۱۳۹۲|ک=تاملی دربارهٔ ایران|ف= نظریه مشروعه‌خواهی اهل دیانت|ص=۳۷۴–۳۷۳}}</ref> این گروه از روحانیان که آفاری از آنان تحت عنوان علمای سنت‌گرا یاد می‌کند، در مراحل پایانی انقلاب مشروطه به آن پیوستند و خواهان یک قانون اساسی بودند که تنها دربرگیرندهٔ قانون اسلام [[شیعه]] و احکام علمای دین باشد.<ref>{{پک|آفاری|۱۳۷۲|ک=ایران‌نامه|ف=سوسیال دموکراسی و انقلاب مشروطیت|ص=۴۰۵}}</ref>

== بروز در صحنه سیاسی کشور ==
نخستین بار در اوایل سلطنت [[محمدعلی‌شاه|محمدعلی شاه]]، [[مهدی‌قلی هدایت|مخبرالسلطنه]]، وزیر معارف پیشنهاد کرد که به جای مشروطه، از لفظ «مشروعه» استفاده شود. انتظار این بود که روحانیان مجلس با این پیشنهاد همراستا شوند و سایر نمایندگان شهامت مخالفت با آن را پیدا نکنند. اما این‌طور نشد و مجلس با آن مخالفت کرد. در اعتراض، تعدادی از روحانیان تهران در [[حرم شاه عبدالعظیم|حرم عبدالعظیم]] بست نشستند، اما حرکت آنان با اقبال مردم همراه نشد و بی‌نتیجه پایان یافت.<ref>{{پک|یزدانی|۱۳۹۶|ک=کودتاهای ایران|ف=فصل دوم|ص=۷۱}}</ref> در حاشیهٔ این بست‌نشینی، [[شیخ فضل‌الله نوری]] با انتشار لایحه‌ها و رساله‌هایی، دیدگاه‌های خود را منتشر کرد و [[فتوا|فتواهایی]] مبتنی بر حرام بودن مشروطه صادر نمود.<ref>{{پک|طباطبایی|۱۳۹۲|ک=تاملی دربارهٔ ایران|ف= نظریه مشروعه‌خواهی اهل دیانت|ص=۴۰۵}}</ref> در سال ۱۲۸۶، تعدادی از علمای تهران و در رأس آنها شیخ فضل‌الله در نامه‌ای به محمدعلی شاه، نوشتند که مجلسی که با الگوبرداری از قوانین پارلمان‌های اروپایی تشکیل شده است، با قواعد اسلامی منافات دارد و ممکن‌الجمع نیست.<ref>{{پک|طباطبایی|۱۳۹۲|ک=تاملی دربارهٔ ایران|ف=نظریه مشروعه‌خواهی اهل دیانت|ص=۴۰۸}}</ref>

اولین و مهم‌ترین ایراد نوری به نظام مشروطه، قانون‌گذاری توسط نمایندگان ملت بود.<ref>{{پک|طباطبایی|۱۳۹۲|ک=تاملی دربارهٔ ایران|ف= نظریه مشروعه‌خواهی اهل دیانت|ص=۴۱۲}}</ref> این مسئله را [[محمدحسین تبریزی]]، یکی از مخالفان سرسخت مشروطه، هم با انتشار رساله‌ای با نام ''[[کشف‌المراد من المشروطه و الاستبداد]]'' مطرح کرده بود. تبریزی نهادهای جدید مانند مجلس را خلاف نص شرع دانست. به عقیدهٔ او، ضرورت تشکیل مجلس در کشورهای اروپایی، فقدان قانون شرع در [[مسیحیت]] است؛ حال آنکه در اسلام [[احکام دینی|احکام شرعی]] کافی وجود دارد و تنها ضرورت موجود، تشکیل مجلسی است که بر اجرا شدن این شرعیات نظارت کند.<ref>{{پک|طباطبایی|۱۳۹۲|ک=تاملی دربارهٔ ایران|ف= نظریه مشروعه‌خواهی اهل دیانت|ص=۴۰۰–۳۹۹}}</ref> تبریزی در رسالهٔ خود، نظام‌های سیاسی را به سه دستهٔ «مشروطه»، «مشروعه» و «معموله» تقسیم‌بندی کرد که مراد او از «معموله»، استبداد بود. او ابتدا نظام مشروطه و معموله را مقابل نظام مشروعه قرار می‌دهد و سپس مزیت‌های استبداد را بر مشروطه برمی‌شمارد و سلطنت استبدادی را حکومت مطلوب در دوران غیبت معرفی می‌کند.<ref>{{پک|فیرحی|۱۳۹۱|ک=فقه و سیاست در ایران معاصر|ف=در آستانه تاسیس|ص=۲۵۹}}</ref> او استبداد را «[[فسق]]» و مشروطه را «[[کفر]]» می‌دانست و بنا به قاعدهٔ «[[دفع افسد به فاسد]]»، فسق را بر کفر ترجیح می‌داد.<ref>{{پک|فیرحی|۱۳۹۱|ک=فقه و سیاست در ایران معاصر|ف=در آستانه تاسیس|ص=۲۶۰}}</ref> نوری نیز تدوین قانون با مراجعه به آرای عمومی یا نمایندگان آنان را، با توجه به این که اسلام حقوق شرعی مدون دارد، جایز نمی‌شمرد<ref>{{پک|طباطبایی|۱۳۹۲|ک=تاملی دربارهٔ ایران|ف= نظریه مشروعه‌خواهی اهل دیانت|ص=۴۱۳}}</ref> و در رسالات خود، اصولی از قانون اساسی را که به نظرش با شرع در تضاد است، مشخص می‌کرد.<ref>{{پک|طباطبایی|۱۳۹۲|ک=تاملی دربارهٔ ایران|ف= نظریه مشروعه‌خواهی اهل دیانت|ص=۴۱۴}}</ref>

تساوی حقوق همهٔ مردم، یا همان برابری، یکی از اصول متمم قانون اساسی بود که نوری آن را خلاف شرع می‌دانست و از آنجاکه یکی از نمایندگان به او گفته بود اهمیت این اصل آنقدر زیاد است که بدون آن، دولت‌های غربی ایران را دولت مشروطه نخواهند شناخت، اعلام کرده بود که «مملکت اسلامیه مشروطه نخواهد شد.» او علت آن را چنین توضیح داد که محال است [[مسلمان]] با [[زرتشتی]]، [[مسیحی]] و [[یهودی]] برابر باشد. اصل هجدهم متمم قانون اساسی که آزادی مطبوعات «غیر از [[کتب ضلال]] و مواد مضره به دین مبین» بود، مورد مخالفت شیخ فضل‌الله قرار داشت؛ چراکه معتقد بود از این طریق باب [[تهمت|افترا]] باز می‌شود. البته او می‌دانست که قانون، افترا و [[دروغ|کذب]] را ممنوع خواهد کرد و برای آن مجازات در نظر خواهد گرفت، منتها او معتقد بود که در شرع [[مجازات مالی]] جایز نیست. همچنین اصل دوازدهم متمم قانون اساسی، اجرای هر مجازاتی، جز به موجب قانون را ممنوع می‌کرد و شیخ فضل‌الله معتقد بود اجرای [[حدود شرعی|حدود]] در اسلام ثابت است و نیازی به تصویب قانون ندارد. تفکیک قوا و اختصاص قوه‌ای برای قانون‌گذاری، از نظر او [[بدعت]] و [[گمراهی|ضلالت]] محض بود. شیخ فضل‌الله از متمم قانون اساسی، بیست مورد اشکال گرفته بود که از نظرش با شرع سازگار نبود.<ref>{{پک|طباطبایی|۱۳۹۲|ک=تاملی دربارهٔ ایران|ف= نظریه مشروعه‌خواهی اهل دیانت|ص=۴۱۴–۴۱۷}}</ref>

به عقیدهٔ [[محمدعلی همایون کاتوزیان|محمدعلی کاتوزیان]]، مشروعه‌ای که شیخ فضل‌الله از آن حمایت می‌کرد، مبانی روشنی نداشت و بیشتر، انتقاداتی بود متوجه جریان مشروطه؛ مشروطه را خدشه‌دارکنندهٔ مذهب و رهبران آن را [[مرتد]] و [[بابی]] و [[کافر]] می‌شمرد. «اما تعریفی از مشی مشروعه به عنوان یک نظام حکومتی مطلوب به دست داده نمی‌شد.» به گفتهٔ کاتوزیان، مشروعه در هر حال نمی‌توانست الگویی برای حکومت مجتهدان ایجاد کند و صرفاْ ابزاری بود برای شاه تا استبداد سنتی را احیا کند، ابزاری بود برای بعضی از [[مجتهدان]] تا بر دایرهٔ نفوذ اجتماعی خود بیفزایند و ابزاری بود برای شیخ فضل‌الله تا از رقبای خود پیشی بگیرد و به عنوان مهم‌ترین مجتهد سیاسی کشور مطرح شود.<ref>{{پک|همایون کاتوزیان|۱۳۶۶|ک=اقتصاد سیاسی ایران|ف=بخش اول (دولت و انقلاب)|ص=۹۴}}</ref>

[[سید اسدالله خرقانی|اسدالله خرقانی]] در سال ۱۲۹۶ در رسالهٔ ''[[روح‌التمدن و هویت‌الاسلام]]'' ضمن مخالفت با استبداد، به نقد انقلاب مشروطه پرداخت و اعلام کرد که این انقلاب، به معنای ترجیح دادن دموکراسی ناقص غربی بر «[[دموکراسی اسلامی]]» است که از صدر اسلام در کشور حاکم بوده است.<ref>{{پک|فیرحی|۱۳۹۱|ک=فقه و سیاست در ایران معاصر|ف=گذار به حکومت فقه اسلامی|ص=۴۹۵–۴۹۶}}</ref>

=== مخالفان ===
در مقابل، بعضی روحانیان شیعه تفسیرهای نویی از شریعت برای تبیین مبانی شرعی حکومت مشروطه ارائه کردند که از جمله می‌توان به رسالهٔ ''در بیان سلطنت مشروطه و فوائدها'' از [[عمادالعلمای خلخالی]] اشاره کرد. او در این مقاله بیان داشت که نظام سیاسی، نظامی عرفی برای تأمین مصالح دنیوی است و این امر اصولاً در قلمرو شرع و مذهب قرار نمی‌گیرد که بخواهد با آن تعارضی ایجاد کند. او حکومت مشروطه را «تصویری از فرمانروایی خداوند در عالم» دانست که در آن بنده‌ای قادر به ظلم کردن به بندهٔ دیگر نیست.<ref>{{پک|طباطبایی|۱۳۹۲|ک=تاملی دربارهٔ ایران|ف= نظریه مشروطه‌خواهی اهل دیانت|ص=۴۳۷–۴۳۶}}</ref> همچنین [[سید نصرالله اخوی|نصرالله تقوی]] رساله‌ای با نام ''سؤال و جواب در فواید مجلس ملی'' نوشت و توضیح داد که تشکیل مجلس ملی، مغایرتی با شرع ندارد.<ref>{{پک|طباطبایی|۱۳۹۲|ک=تاملی دربارهٔ ایران|ف= نظریه مشروطه‌خواهی اهل دیانت|ص=۴۴۴}}</ref>

با به توپ بستن مجلس و شروع دوران [[استبداد صغیر]]، روحانیان مشروطه‌خواه، به تعبیر [[سید جواد طباطبایی|جواد طباطبایی]]، «پیکار تمام‌عیاری را علیه دیدگاه‌های مشروعه‌خواهان آغاز کردند.» در این دوره رسالات منسجمی در دفاع از مشروطه تهیه و منتشر شد. [[محمداسماعیل محلاتی غروی]]، از فقیهان ساکن [[عتبات عالیات|عتبات]] نیز رساله‌ای با نام ''اللئالی المربوطه فی وجوب المشروطه'' (به فارسی: ''مراد از سلطنت مشروطه'') نوشت و در آن مغالطه‌های مطرح مشروعه‌خواهان را مطرح کرد و به آنها پاسخ داد و سپس آن را به تأیید دو [[مرجع تقلید]] شیعیان در عراق؛ یعنی [[آخوند خراسانی]] و [[عبدالله مازندرانی]] رساند.<ref>{{پک|طباطبایی|۱۳۹۲|ک=تاملی دربارهٔ ایران|ف= نظریه مشروطه‌خواهی اهل دیانت|ص=۴۵۰–۴۵۱}}</ref> یکی از مهم‌ترین نمونه‌های این رسالات، [[تنبیه‌الامه و تنزیه‌المله|''تنبیه‌الامم'']] [[محمدحسین نائینی|میرزای نائینی]] است که نه تنها رساله‌ای در دفاع از مشروطه است؛ بلکه باید آن را نخستین رسالهٔ منظم در اندیشهٔ سیاسی شیعی به حساب آورد. نائینی این رساله را در رد نظرات شیخ فضل‌الله تنظیم کرده و در آن حکومت استبدادی را نفی نموده است.<ref>{{پک|طباطبایی|۱۳۹۲|ک=تاملی دربارهٔ ایران|ف= میرزای نائینی و نظریه مشروطیت ایران|ص=۴۸۲–۴۸۳}}</ref> میرزای نائینی بهترین نوع حکومت را نظام مبتنی بر «[[عصمت]]» دانست که تحقق آن در دوران [[غیبت کبرا|غیبت]] امکان‌پذیر نیست. اما از آنجا که هیچ اجتماعی بدون نظام حاکمیتی نمی‌تواند دوام داشته باشد، دو شیوهٔ فرمانروایی قابل تصور است؛ یکی مبتنی بر فرمانروایی و استیلای یک شخص (شاه)، که مالک رقاب مردم محسوب می‌شود و مردم حکم یتیم و صغیر را دارند؛ و دیگری، حکومتی که در آن شاه در تصرفات خود محدود و اساس سلطنت بر «اقامهٔ وظایف و مصالح نوعیه» باشد. در این شیوه، کشور و قدرت سیاسی امانتی است که به شاه سپرده می‌شود تا آن را با توجه به مصالح عمومی و به صورت مشروط اداره کند و مردم در همهٔ امور مربوط به این مصالح عمومی، به صورت مساوی شریکند.<ref>{{پک|طباطبایی|۱۳۹۲|ک=تاملی دربارهٔ ایران|ف= میرزای نائینی و نظریه مشروطیت ایران|ص=۴۸۸–۴۸۷}}</ref> به عقیدهٔ [[داود فیرحی]]، نائینی «نظارت بیرونی» را، که مصداق‌های مدرن آن تشکیل مجلس شورای ملی و تدوین قانون اساسی است، به عنوان «قدر مقدور» از جانشینی [[عصمت|معصوم]] در دورهٔ غیبت، [[واجب]] می‌دانست.<ref>{{پک|فیرحی|۱۳۹۱|ک=فقه و سیاست در ایران معاصر|ف=نائینی و فقه مشروطه|ص=۲۹۱}}</ref> [[نورالله نجفی اصفهانی]] نیز در رسالهٔ ''[[مقیم و مسافر|مکالمات مقیم و مسافر]]'' قانون را بر دو قسم می‌داند؛ یکی قانون شریعت و دیگری، قانون در امور عرفیه. به عقیدهٔ وی، مجلس در امور عرفیه می‌تواند قانون‌گذاری کند.<ref>{{پک|فیرحی|۱۳۹۱|ک=فقه و سیاست در ایران معاصر|ف=در آستانه تاسیس|ص=۲۷۹}}</ref>

== پانویس ==

=== ارجاعات ===
{{پانویس|۲}}

=== منابع ===
* {{یادکرد ژورنال |نام خانوادگی۱= آفاری|نام۱= ژانت|نام خانوادگی۲= |نام۲= |پیوند نویسنده= ژانت آفاری|تاریخ=تابستان ۱۳۷۲|سال=۱۳۷۲|عنوان=سوسیال دموکراسی و انقلاب مشروطیت|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/363736/سوسیال-دموکراسی-و-انقلاب-مشروطیت?q=فتح%20تهران&score=17.0&rownumber=45|ژورنال=ایران‌نامه|توسط = [[نورمگز]] |دوره= |شماره= ۴۳|صفحات= |doi= |تاریخ بازبینی=۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۰|زبان=fa}}
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی = پزشکزاد | نام = ایرج| پیوند نویسنده = ایرج پزشکزاد| نام خانوادگی۲ = | نام۲ = | پیوند نویسنده۲ = | نام ویراستار = | نام خانوادگی ویراستار = | پیوند ویراستار = | فصل = | نشانی فصل = | نویسندگان سایر بخش‌ها = | عنوان = مروری در انقلاب مشروطیت ایران| ترجمه عنوان = | کوشش = | ترجمه = | دیگران = | تاریخ بازبینی = | نوع = | ویرایش = | سری = | جلد = | تاریخ = | سال = ۱۳۸۵| سال اصلی = | ناشر = نشر البرز| مکان = فرانکفورت، آلمان| زبان = فارسی| شابک =}}
* {{یادکرد دانشنامه | نام خانوادگی = دهخدا | نام = علی‌اکبر| پیوند نویسنده = علی‌اکبر دهخدا| مقاله = مشروعه| دانشنامه = لغت‌نامهٔ دهخدا| ویرایش = | جلد= | سال = ۱۳۷۷| ناشر = مؤسسهٔ لغت‌نامهٔ دهخدا و مرکز بین‌المللی آموزش زبان فارسی دانشگاه تهران| مکان = تهران| شابک = | صفحه = | نشانی = https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/341123/مشروعه| تاریخ بازبینی = ۳۱ تیر ۱۴۰۱| نشانی بایگانی = |تاریخ بایگانی = | زبان =}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=طباطبایی|نام=سید جواد|پیوند نویسنده=سید جواد طباطبایی|سال=۱۳۹۲|عنوان=تاملی دربارهٔ ایران|مترجم۱=|مترجم۲=|مکان=تهران|جلد=جلد دوم (نظریه حکومت در ایران) بخش دوم (مبانی نظریه مشروطه خواهی)|ناشر=مینوی خرد|شابک=۹۷۸-۶۰۰-۶۲۲۰-۲۱-۵}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=فیرحی|نام=داود|پیوند نویسنده=داود فیرحی|سال=۱۳۹۱|عنوان=فقه و سیاست در ایران معاصر|مترجم۱=ا|مکان=تهران |ناشر=[[نشر نی]]|سال اصلی=۱۳۹۰|جلد=جلد اول (فقه سیاسی و فقه مشروطه)|شابک=۹۷۸-۹۶۴-۱۸۵-۲۵۱-۳}}
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی = همایون کاتوزیان| نام = محمدعلی| پیوند نویسنده = محمدعلی همایون کاتوزیان| نام خانوادگی۲ = | نام۲ = | پیوند نویسنده۲ = | نام ویراستار = | نام خانوادگی ویراستار = | پیوند ویراستار = | فصل = | نشانی فصل = | نویسندگان سایر بخش‌ها = | عنوان = اقتصاد سیاسی ایران| ترجمه عنوان = | کوشش = | ترجمه = محمدرضا نفیسی| دیگران = | نوع = | ویرایش = | سری = | جلد = اول (از مشروطیت تا سقوط رضاشاه)| تاریخ = | سال = ۱۳۶۶| سال اصلی = ۱۹۸۱| ناشر = انتشارات پاپیروس| مکان = تهران| زبان = فارسی| شابک =}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=یزدانی|نام=سهراب|پیوند نویسنده=|سال=۱۳۹۶|عنوان=کودتاهای ایران|مترجم۱=|مترجم۲=|مکان=تهران |ناشر=نشر ماهی|شابک=۹۷۸-۹۶۴-۲۰۹-۰۰۴-۴}}

[[رده:اسلام]]
[[رده:جنبش مشروطه ایران]]

مشروعه‌خواهی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Shahroudi: +رده:احکام سیاسی اسلام، +رده:جنبش‌های سیاسی در ایران، ±رده:اسلام←رده:حکومت اسلامی (هات‌کت)

Shahroudi: ابرابزار