https://www.islamical.org/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D9%85%D8%B8%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D8%B4%D8%A7%D9%87مظفرالدینشاه - تاریخچهٔ نسخهها2026-08-19T03:04:43Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.41.1https://www.islamical.org/w/index.php?title=%D9%85%D8%B8%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D8%B4%D8%A7%D9%87&diff=94033&oldid=prevShahroudi: ابرابزار2024-10-22T07:53:36Z<p>ابرابزار</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>{{Infobox royalty<br />
| embed =<br />
| name = مظفرالدین شاه قاجار<br />
| title = السلطان الاعظم و الخاقان الافخم{{سخ}}شاهنشاه ممالک محروسهٔ ایران<br />
| titletext =<br />
| more =<br />
| image = File:Mozaffar ad-Din Shah Qajar portrait.jpg<br />
| alt =<br />
| caption = تصویر مظفرالدینشاه قاجار درسال ۱۹۰۴<br />
| succession = [[فهرست شاهان ایران |شاه ایران]]<br />
| moretext =<br />
| reign = ۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵ – ۱۲ دی ۱۲۸۵ {{سخ}} ۱۸۹۶ – ۱۹۰۷<br />
| reign-type = سلطنت<br />
| coronation =<br />
| cor-type =<br />
| investiture =<br />
| predecessor = [[ناصرالدینشاه]]<br />
| pre-type = پیشین<br />
| successor = [[محمدعلیشاه قاجار]]<br />
| suc-type = جانشین<br />
| regent =<br />
| reg-type =<br />
| birth_name =<br />
| birth_date = ۳ فروردین ۱۲۳۲<br />
| birth_place = [[تبریز]]، [[آذربایجان]]، [[ایران قاجاری|ایران]]<br />
| death_date = ۱۲ دی ۱۲۸۵ ({{سن|۱۸۵۳|۳|۲۳|۱۹۰۷|۱|۳}})<br />
| death_place = [[تهران]]، [[ایران]]<br />
| burial_date =<br />
| burial_place = [[تکیه دولت]]، سپس انتقال به [[حرم حسین بن علی|حرم حسینبنعلی]]، [[کربلا]]<br />
| queen =<br />
| spouse = [[تاجالملوک (قاجار)|تاجالملوک امالخاقان]]{{سخ}}[[سرورالسلطنه|اشرف ملک خانم سرورالسلطنه]]{{سخ}}معصومه خانم نزهت السلطنه{{سخ}} نورالدوله{{سخ}}دلپسند باجی{{سخ}}شرف الدوله{{سخ}}مهین السلطنه{{سخ}}مهین الدوله{{سخ}}اکرام الدوله<br />
| spouse-type = همسران<br />
| consort =<br />
| issue =<br />
| issue-link =<br />
| issue-pipe =<br />
| issue-type =<br />
| full name =<br />
| era name =<br />
| era dates =<br />
| regnal name =<br />
| posthumous name =<br />
| temple name =<br />
| native_lang1 =<br />
| native_lang1_name1 =<br />
| house =<br />
| house-type =<br />
| royal house =<br />
| dynasty = [[دودمان قاجار|قاجار]]<br />
| father = [[ناصرالدینشاه]]<br />
| mother = [[شکوهالسلطنه]]<br />
| religion = [[اسلام]]<br />
| occupation =<br />
| signature_type =<br />
| signature = [[پرونده:Mozaffar al-Din Shah stamp.jpg|100px]]<br />
| signature_alt =<br />
| module =<br />
}}<br />
{{قاجار}}<br />
'''مظفرالدینشاه قاجار''' (۳ فروردین ۱۲۳۲ – ۱۲ دی ۱۲۸۵) از سال ۱۲۷۵/۱۸۹۶ تا ۱۲۸۵/۱۹۰۶ پنجمین شاه ایران از [[دودمان قاجار]] بود. وی پس از کشتهشدن پدرش [[ناصرالدینشاه]] به دست [[میرزا رضا کرمانی]] و پس از نزدیک به ۴۰ سال [[ولیعهد|ولایتعهد]]، به پادشاهی رسید و از [[تبریز]] به [[تهران]] آمد. در جریان [[جنبش مشروطه]]، برخلاف کوششهای صدراعظمش [[عین الدوله]]، با [[مشروطیت]] موافقت کرد و [[فرمان مشروطیت]] را امضا نموده و تنها ده روز پس از امضای [[قانون اساسی مشروطه|قانون اساسی]] درگذشت. وی به خاطر همین اقدامات در تاریخ ایران به «شاه مشروطه» مشهور است. وی آخرین پادشاه [[ایران]] است که در داخل کشور درگذشته است.<br />
<br />
[[امتیازنامه دارسی]] و [[قرارداد سن پترزبورگ]] در دوران این پادشاه منعقد گردید. در این دوره، ایران به دلیل مشکلات مالی و اقتصادی، مجبور به گرفتن وام از کشورهای خارجی شد. این وامها معمولاً با شرایط سختی همراه بودند و به تدریج منجر به افزایش وابستگی ایران به قدرتهای خارجی شدند.<br />
<br />
در این دوره، تلاشهایی برای توسعه اقتصادی و صنعتی در ایران صورت گرفت. برخی از پروژههای زیرساختی مانند راهآهن و تأسیس کارخانهها آغاز شد، هرچند که این تلاشها به دلیل فساد و ضعف مدیریتی با چالشهایی مواجه بود.<br />
<br />
در دوره مظفرالدین شاه، انجمنهای سیاسی و اجتماعی مختلفی شکل گرفتند که به ترویج ایدههای مشروطهخواهی و اصلاحات سیاسی کمک کردند. این انجمنها نقش مهمی در سازماندهی اعتراضات و قیامها داشتند. یکی از ویژگیهای بارز مظفرالدین شاه، سفرهای او به کشورهای اروپایی بود. او در سال ۱۹۰۰ میلادی به اروپا سفر کرد و از کشورهای مختلفی مانند فرانسه و انگلیس بازدید کرد. این سفرها به او کمک کرد تا با پیشرفتهای صنعتی و فرهنگی اروپا آشنا شود. مظفرالدین شاه چندین همسر داشت و از آنها فرزندان متعددی به دنیا آورد. یکی از همسران معروف او، ملکه [[تاجالملوک (قاجار)|تاجالملوک]] بود که در تاریخ ایران به عنوان یکی از زنان تأثیرگذار شناخته میشود.<br />
<br />
== زندگی ==<br />
=== تولد و خانواده ===<br />
مظفرالدین میرزا در ۱۲ جمادیالثانی ۱۲۶۹ ه.ق در تبریز زاده شد. پدرش [[ناصرالدینشاه]] و مادرش [[شکوهالسلطنه]]، دختر [[فتحالله میرزا شعاعالسلطنه]] سی و ششمین پسر [[فتحعلیشاه]]، بود. مظفرالدین میرزا پسر بزرگ ناصرالدینشاه نبود. قبل از او، سه تن از برادرانش به [[ولایت عهدی|ولایتعهدی]] برداشته شده بودند که همگی در خردسالگی درگذشتند؛ [[سلطان محمود میرزا (قاجار)|سلطان محمود میرزا]] (درگذشته ۲۵ جمادیالثانی ۱۲۶۵) [[معینالدین میرزا]] (درگذشته ۲ ربیعالاول ۱۲۷۳) و [[محمدقاسم میرزا]] (درگذشته ۱۲۷۴). علاوه بر اینان، [[مسعود میرزا ظلالسلطان|مسعود میرزا ظلالسطان]] (پسر ناصرالدینشاه از [[عفت السلطنه]]) نیز ۳ سال از مظفرالدین میرزا بزرگتر بود اما چون مادرش از [[قاجاریان|سلسله قاجار]] نبود، شانسی برای ولایتعهدی نداشت. مظفرالدین میرزا در سال ۱۲۷۷ ه. ق، زمانی که هشت ساله بود، به حکومت [[آذربایجان]] منصوب شد. یک سال بعد، در ذیحجه ۱۲۷۸ ه.ق [[ناصرالدینشاه]] رسماً او را ولیعهد خود اعلام کرد.<ref>{{پک|تاره|۱۳۹۳|ف=ایران در دوره مظفرالدینشاه|ک=تاریخ جامع ایران|زبان=fa|ص=۲۹۸}}</ref><br />
<br />
=== ولایتعهدی ===<br />
مظفرالدین میرزا به همراه [[عزیزخان مکری|عزیزخان مکری سردار کل]] راهی [[آذربایجان]] شده بود و عزیز خان به نیابت از او آن ولایت را اداره میکرد. در واقع [[شاهزاده]] خود در اداره امور شخصاً دخالت نمیکرد و پیشکاری از تهران به آنجا فرستاده میشد. بین سالهای ۱۳۰۲ تا ۱۳۰۹ ه.ق این امر برعهده [[امیرنظام گروسی|حسنعلیخان گروسی امیرنظام]] بود. بعدها، در اواخر عهد ناصرالدینشاه، [[عبدالمجید عینالدوله|شاهزاده عبدالمجید میرزا عینالدوله]] پیشکاری آذربایجان یافت. از دیگر نزدیکان مظفرالدین میرزا در دوره ولایتعهدی، [[عبدالحسین میرزا فرمانفرما]]، [[امیربهادر|حسین پاشا خان امیربهادر جنگ]] (رئیس [[کشیکخانه]]) و [[میرزا محمودخان حکیمالملک]] ([[طبیب]] ولیعهد) بودند. نیز یک [[سید]] به نام [[سید بحرینی]] در میان همراهان ولیعهد بود که گفته میشد ادعیه و اذکار او مظفرالدین میرزا را از «حوادث و بلایای طبیعی» حفظ میکند.<ref>{{پک|تاره|۱۳۹۳|ف=ایران در دوره مظفرالدینشاه|ک=تاریخ جامع ایران|زبان=fa|ص=۲۹۹}}</ref><br />
<br />
از حوادث مهم دوره ولایتعهدی مظفرالدین میرزا، ماجرای [[عبیدالله نهری|شیخ عبیدالله نهری]]، رهبر قیام کردها در [[امپراتوری عثمانی|عثمانی]]، بود. تاخت و تاز شیخ عبیدالله در سال ۱۲۹۷ ه.ق به نواحی [[شمالغرب ایران]] که منابع رسمی دولت «[[فتنه]]» خواندهاندش، در حوزه [[حکمرانی]] ولیعهد صورت گرفت؛ ولیعهد برای مقابله با او نیرو فرستاد اما شکست خوردند. بیاطلاعی مظفرالدین میرزا از سیر اتفاقات و شکست قشونش، شاه را سخت نسبت به او بیمیل کرد تا بدان جا که به [[تهران|تهرانش]] احضار و در آنجا به او بیاعتنایی کرد. حتی شایع شد که قصد دارد مظفرالدین میرزا را از ولایتعهدی بردارد و [[مسعود میرزا ظلالسلطان|ظلالسلطان]] را به جای او نشاند. هر چند نهایتاً چنین نشد.<ref>{{پک|تاره|۱۳۹۳|ف=ایران در دوره مظفرالدینشاه|ک=تاریخ جامع ایران|زبان=fa|ص=۲۹۹–۳۰۰}}</ref><br />
<br />
مظفرالدین میرزا در دوره ولایتعهدی با تحصیلکردگان و [[اصلاح طلبان]] عهد ناصری در ارتباط بود. نیز تفکرات [[نوگرایی|تجددطلبانه]] داشت و خواستار ترقی ملت بود. [[مرتضیقلی صنیعالدوله|مرتضیقلیخان صنیعالدوله]] — [[مهندس]] و [[معدن|معدنشناس]] تحصیلکرده در [[برلین]] — [[داماد]] ولیعهد بود. [[یوسف مستشارالدوله|میرزا یوسفخان مستشارالدوله]]، [[نویسنده]] رساله ''[[یک کلمه]]'' و از رجال اصلاحطلب، در ۱۳۰۶ ه.ق نامهای به او نوشت و به اصلاح مملکت و برقراری [[برابری در برابر قانون|مساوات در برابر قانون]] جهت احیای احترام و اعتبار [[تاریخ ایران باستان|ایران باستان]]، تشویقش کرد. رجال دولتی نیز به انجام اصلاحات توسط او امید داشتند، چنانکه [[مهدیقلی هدایت|مخبرالسلطنه هدایت]]، بعد از استقبال از اردوی شاه جدید که عازم تهران بود، در [[تلگراف|تلگرافی]] نوشت: «فرمایشات ملوکانه امیدواری میداد.» نیز، به گفته مستوفی، تجربه ۴۰ سال ولایتعهدی مردم را امیدوار به سلطنت شاهی توانا کرده بود.<ref>{{پک|تاره|۱۳۹۳|ف=ایران در دوره مظفرالدینشاه|ک=تاریخ جامع ایران|زبان=fa|ص=۳۰۰}}</ref><br />
<br />
=== ترور ناصرالدینشاه و انتقال سلطنت ===<br />
[[ناصرالدینشاه]] در روز جمعه، ۱۷ ذیقعده ۱۳۱۳ ه.ق در مراسم سالگرد سلطنت خود به ضرب گلوله [[میرزا رضا کرمانی]] در [[حرم شاه عبدالعظیم|حرم عبدالعظیم حسنی]] ترور شد.<ref>{{پک|شمیم|سال=۱۳۴۲|ک=ایران در دوره سلطنت قاجار|ص=۲۶۵–۲۶۶}}</ref> نزدیکان شاه به رهبری [[میرزا علیاصغر اتابک|میرزا علیاصغرخان امینالسطان]]، صدر اعظم مملکت، جنازه شاه مقتول را به تهران انتقال دادند و وانمود کردند زخمی که به شاه وارد شده، جدی نیست. علیرغم این، شایعات دربارهٔ وخامت اوضاع شاه و هویت ضارب، باعث هجوم مردم به نانواییها و خواربارفروشیها شد. صدر اعظم به یاری کلنل [[ولادیمیر کاساگوفسکی|کاساگوفسکی]]، رئیس [[قوای قزاق]]، آرامش تهران را حفظ کرد و میرزا رضاخان صدیقالدوله نوری مازندرانی، وزیر تهران، را مأمور تأمین نان مورد نیاز پایتخت کرد. بدین ترتیب در شهر [[حکومت نظامی]] برقرار شد.<ref>{{پک|تاره|۱۳۹۳|ف=ایران در دوره مظفرالدینشاه|ک=تاریخ جامع ایران|زبان=fa|ص=۳۰۲}}</ref> امین السلطان سفرای خارجی، از جمله سفیران روس و انگلیس، را در جریان اتفاقات روی داده قرار داد و در حضور آنان در تلگرافخانه سلطنتی حاضر شد و خبر کشتهشدن ناصرالدینشاه را به ولیعهد رساند. او همچنین وخامت اوضاع مالی دولت را با سفیران روسیه و انگلیس در میان گذاشت و سفیر انگلیس قول داد [[لندن]] مبلغ مورد نیاز را به [[بانک شاهنشاهی ایران|بانک شاهنشاهی]] حواله خواهد کرد. امین السلطان خبر وامگرفتن از بانک شاهنشاهی را به همراه [[تلگراف]] رسمی تسلیت مرگ شاه و نیز تهنیت سلطنت از سوی درباریان به [[تبریز]] مخابره کرد. مظفرالدینشاه در جوابش نوشت که در میان اطرافیان خود «حتی یک نفر ندارد که به دقایق الفاظ آگاه باشد تا به حقایق معنی چه رسد.» بدین ترتیب، به رجال و درباریان وعده داد آنان را در مقام خود حفظ خواهد کرد.<ref>{{پک|شمیم|سال=۱۳۴۲|ک=ایران در دوره سلطنت قاجار|ص=۲۶۶–۲۶۷}}</ref><br />
<br />
== فرزندان ==<br />
[[پرونده:Mozaffar_ad-Din_Shah_Qajar,_Vanity_Fair,_1903-01-29.jpg|230px|بندانگشتی|چپ|کاریکاتوری از مظفرالدینشاه در سفر به لندن، منتشرشده توسط مجلهٔ ''[[ونیتی فر]]''، اثر [[لزلی وارد]].]]<br />
{| class="wikitable"<br />
|+فهرست فرزندان مظفّرالدین شاه<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.qajarpages.org/mozaffareddinchildren.html|عنوان=فهرست فرزندان مظفرالدین شاه}}</ref><br />
!ردیف<br />
!نام<br />
!تولد<br />
!مرگ<br />
!نام مادر<br />
|-<br />
|۱<br />
|[[عزتالسلطنه|فاطمه خانم عزت السلطنه]]<br />
|۱۸۶۸<br />
|؟<br />
|تاج الملوک<br />
|-<br />
|۲<br />
|[[احترامالسلطنه|زرینکلاه احترامالسلطنه]]<br />
|۱۸۷۰<br />
|۱۹۰۳<br />
|؟<br />
|-<br />
|۳<br />
|[[قمرالدوله]]<br />
|۱۸۷۰<br />
|۱۸۹۳<br />
|؟<br />
|-<br />
|۴<br />
|[[محمدعلیشاه|محمدعلی میرزا]]<br />
|۱۸۷۲<br />
[[تبریز]]، [[ایران]]<br />
|۱۹۲۵<br />
[[سانرمو]]، [[ایتالیا]]<br />
|[[تاجالملوک (قاجار)|تاجالملوک]]<br />
|-<br />
|۵<br />
|[[احمد میرزا (پسر مظفرالدین شاه)|احمد میرزا]] (مرگ در کودکی)<br />
|؟<br />
|؟<br />
|[[تاجالملوک (قاجار)|تاجالملوک]]<br />
|-<br />
|۶<br />
|[[قمرالسلطنه]]<br />
|۱۸۷۵<br />
|؟<br />
|نورالدوله<br />
|-<br />
|۷<br />
|فخر السلطنه<br />
|؟<br />
|؟<br />
|؟<br />
|-<br />
|۸<br />
|[[نورالسلطنه]]<br />
|۱۸۷۸<br />
[[تبریز]]، [[ایران]]<br />
|۱۹۳۶<br />
|اکرامالدوله<br />
|-<br />
|۹<br />
|[[شکوهالسلطنه (دختر مظفرالدینشاه)|شکوهالسلطنه]]<br />
|۱۸۷۸<br />
|۱۹۲۴<br />
|[[سرورالسلطنه]]<br />
|-<br />
|۱۰<br />
|[[ملک منصور میرزا شعاعالسلطنه]]<br />
|۱۸۸۰<br />
[[تبریز]]، [[ایران]]<br />
|۱۹۲۰<br />
[[تهران]]، [[ایران]]<br />
|[[معصومه خانم نزهتالسلطنه]]<br />
|-<br />
|۱۱<br />
|[[شکوهالدوله]]<br />
|۱۸۸۰<br />
|؟<br />
|[[سرورالسلطنه]]<br />
|-<br />
|۱۲<br />
|[[سالارالدوله|ابوالفتح میرزا سالارالدوله]]<br />
|۱۸۸۱<br />
[[تبریز]]، [[ایران]]<br />
|۱۹۵۹<br />
[[اسکندریه]]، [[مصر]]<br />
|نورالدوله<br />
|-<br />
|۱۳<br />
|[[اشرفالملوک فخرالدوله]]<br />
|۱۸۸۲<br />
[[تبریز]]، [[ایران]]<br />
|۱۹۵۵<br />
[[تهران]]، [[ایران]]<br />
|[[سرورالسلطنه]]<br />
|-<br />
|۱۴<br />
|[[ابوالفضل میرزا عضدالسلطان]]<br />
|۱۸۸۳<br />
[[تبریز]]، [[ایران]]<br />
|۱۹۷۰<br />
|نورالدوله<br />
|-<br />
|۱۵<br />
|[[حسینقلی میرزا نصرتالسلطنه]]<br />
|۱۸۸۴<br />
|۱۹۴۵<br />
|مهینالسلطنه<br />
|-<br />
|۱۶<br />
|[[اقدسالدوله]]<br />
|۱۸۹۱<br />
|؟<br />
|اکرامالدوله<br />
|-<br />
|۱۷<br />
|[[ناصرالدین ناصری|ناصرالدین میرزا]]<br />
|۱۸۹۶<br />
[[تبریز]]، [[ایران]]<br />
|۱۹۷۷<br />
|[[سرورالسلطنه]]<br />
|-<br />
|۱۸<br />
|[[انورالدوله]]<br />
|۱۸۹۶<br />
|؟<br />
|؟<br />
|}<br />
<br />
== دودمان ==<br />
{{ahnentafel top|width=100%}}<br />
{{ahnentafel-compact5<br />
|style=font-size: 90%; line-height: 110%;<br />
|border=1<br />
|boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0;<br />
|boxstyle_1=background-color: #fcc;<br />
|boxstyle_2=background-color: #fb9;<br />
|boxstyle_3=background-color: #ffc;<br />
|boxstyle_4=background-color: #bfc;<br />
|boxstyle_5=background-color: #9fe;<br />
|1= ۱. '''مظفرالدینشاه'''<br />
|2= ۲. [[ناصرالدینشاه قاجار]]<br />
|3= ۳. [[شکوه السلطنه]]<br />
|4= ۴. [[محمدشاه قاجار]]<br />
|5= ۵. [[مهدعلیا]]<br />
|6= ۶. [[فتحالله میرزا شعاعالسلطنه]]<br />
|7= ۷. [[شهربانو خانم]]<br />
|8= ۸. [[عباس میرزا]]<br />
|9= ۹. آسیه خانم قاجار دوانلو<br />
|10= ۱۰. [[محمدقاسم ظهیرالدوله|امیرمحمدقاسمخان امیرکبیر]]<br />
|11= ۱۱. بیگم جان<br />
|12= ۱۲. [[فتحعلیشاه قاجار]]=۱۶=۲۲<br />
|13= ۱۳. [[سنبل باجی]]<br />
|14= ۱۴. [[ابراهیم خان ظهیرالدوله]]<br />
|15= ۱۵. دختر<br />
|16= ۱۶. [[فتحعلیشاه قاجار]]=۱۲=۲۲<br />
|17= ۱۷. آسیه خانم قاجار دوانلو<br />
|18=۱۸. امیر میرزا محمدخان قاجار دوانلو<br />
|20= ۲۰. [[امیرسلیمان خان اعتضادالدوله قاجار]]<br />
|22= ۲۲. [[فتحعلیشاه قاجار]]=۱۲=۱۶<br />
|21= ۲۱. شاه بیگم خانم<br />
|23=۲۳. [[بدر جهان خانم]]<br />
|24= ۲۴. [[حسینقلی جهانسوز|حسینقلی خان قاجار]]<br />
|25=۲۵. آغاباجی مهدعلیا<br />
|26=۲۶. عسگر راوری<br />
|28= ۲۸. [[مهدی قلی خان قاجار قوانلو]]<br />
|29= ۲۹. آسیه خانم قاجار قوانلو<br />
|30= ۳۰. [[ابومحمدخان بسطامی]]<br />
<br />
}}<br />
<br />
{{پایان}}<br />
{{ahnentafel bottom}}<br />
<br />
== زمان حکومت در مقایسه با دیگر شاهان قاجار ==<br />
{{دوره حکومت پادشاهان قاجار}}<br />
<br />
== پانویس ==<br />
<br />
=== ارجاعات ===<br />
{{پانویس|۲}}<br />
<br />
=== منابع ===<br />
* {{یادکرد وب<br />
| عنوان = مظفرالدین شاه<br />
| ناشر = وبگاه مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی<br />
| نشانی = http://www.ir-psri.com/Show.php?Page=ViewArticle&ArticleID=173&SP=Farsi<br />
| تاریخ بازدید = ۱۴ دسامبر ۲۰۱۱<br />
}}<br />
* {{یادکرد وب<br />
| عنوان = مظفر الدین شاه<br />
| ناشر = وبگاه دانشنامه رشد<br />
| نشانی = http://daneshnameh.roshd.ir/mavara/mavara-index.php?page=مظفر+الدین+شاه&SSOReturnPage=Check&Rand=0<br />
| تاریخ بازدید = ۱۴ دسامبر ۲۰۱۱<br />
}}<br />
* {{یادکرد وب<br />
| عنوان = کارنامه مظفرالدین شاه از سلطنت تا مرگ<br />
| ناشر = وبگاه تاریخ ایران<br />
| نشانی = http://tarikhirani.ir/fa/news/4/bodyView/237/کارنامه.%20مظفرالدین.%20شاه.%20از.%20سلطنت.%20تا.%20مرگ.html<br />
| تاریخ بازدید = ۱۴ دسامبر ۲۰۱۱<br />
}}<br />
* تاریخ دههزار سالهٔ ایران، جلد چهارم، عبدالعظیم رضایی، انتشارات اقبال، چاپ چهارم، ۱۳۷۲ خورشیدی.<br />
* ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، علیاصغر شمیم، انتشارات ابنسینا، چاپ اول، ۱۳۴۲ خورشیدی.<br />
* تاریخ تحولات اجتماعی ایران، جان فوران، ترجمهٔ احمد تدین، مؤسسهٔ خدمات فرهنگی رسا، ۱۳۷۷ خورشیدی.<br />
* خلاصهٔ تاریخ ایران، محسن مهدوی، لندن.<br />
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی = افشار |نام = ایرج |سال = ۱۳۶۳ |کتاب = چهل سال تاریخ ایران در دورهٔ پادشاهی ناصرالدین شاه |ناشر = اساطیر |شابک=964-331-018-3}}<br />
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=سپهر|نام=عبدالحسین|پیوند نویسنده=عبدالحسین سپهر|نام ویراستار =نوایی| نام خانوادگی ویراستار =عبدالحسین| پیوند ویراستار =عبدالحسین نوایی| کتاب=مرآت الوقایع مظفری|ناشر=مرکز پژوهشی میراث مکتوب|سری=|جلد=1 و 2|سال=1385|پیوند=http://download.ghbook.ir/downloads/htm/12000/8503-f-13920611-meratol-vakhayekh-mozafary-koli.htm|زبان=fa|تاریخ بازبینی=2017-12-12}}<br />
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=افضلالملک|نام=غلامحسین|پیوند نویسنده=غلامحسینخان افضلالملک|نام خانوادگی۲=سعدوندیان|نام۲=سیروس|نام خانوادگی۳=اتحادیه|نام۳=منصوره|کتاب=افضل التواریخ|ناشر=نشر تاریخ ایران|سری=افضل التواریخ|جلد=1|سال=1361|پیوند=http://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/17692|زبان=fa|تاریخ بازبینی=2013-12-03}}<br />
<br />
== پیوندهای بیرونی ==<br />
{{ویکیانبار-رده|Mozaffar al-Din Shah Qajar}}<br />
* [http://www.bbc.co.uk/persian/iran/story/2005/10/051031_pm-mv-qajar-dynasty.shtml سلسلهٔ قاجار از آغاز تا پایان]<br />
* [https://web.archive.org/web/20060715123535/http://iichs.org/archived/maghalat/tajgozari.htm تاجگذاری محمدعلیشاه]<br />
* [https://web.archive.org/web/20111227214004/http://www.aftabnews.ir/vdcjiaevhuqetaz.fsfu.html خاطرات ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه از سفر به لهستان]<br />
<br />
{{s-start}}<br />
{{s-hou|[[دودمان قاجار]]|۳ فروردین|۱۲۳۲|۱۲ دی|۱۲۸۵}}<br />
{{s-roy|ir|}}<br />
{{s-bef|before=[[ناصرالدینشاه قاجار]]}}<br />
{{s-ttl|title=[[فهرست شاهان ایران|شاه ایران]]<br />
|years=۱۲۷۵–۱۲۸۵}}<br />
{{s-aft|after=[[محمدعلیشاه قاجار]]}}<br />
{{s-reg|}}<br />
{{s-bef|before=[[ناصرالدینشاه قاجار]]}}<br />
{{s-ttl|title=[[دودمان قاجار|رئیس دودمان سلطنتی قاجاریه]]<br />
|years=۱۲۷۵–۱۲۸۵}}<br />
{{s-aft|after=[[محمدعلیشاه قاجار]]}}<br />
{{s-end}}<br />
<br />
{{فرزندان ناصرالدینشاه}}<br />
{{شخصیتهای مشروطه}}<br />
{{شجرهنامه خاندان قاجار}}<br />
{{قاجاریان}}<br />
<br />
[[رده:افراد انقلاب مشروطه]]<br />
[[رده:اهالی تهران]]<br />
[[رده:پادشاهان ایران در سده ۲۰ (میلادی)]]<br />
[[رده:پادشاهان شاهنشاهی ایران]]<br />
[[رده:پادشاهان مسلمان شیعه]]<br />
[[رده:حاکمان قاجار آذربایجان]]<br />
[[رده:حکمرانان آسیا در سده ۱۹ (میلادی)]]<br />
[[رده:حکمرانان سده ۱۹ (میلادی) در خاورمیانه]]<br />
[[رده:خاکسپاریشدگان اهل ایران در کربلا]]<br />
[[رده:دارندگان لژیون دونور]]<br />
[[رده:درگذشتگان ۱۲۶۹ (قمری)]]<br />
[[رده:درگذشتگان ۱۲۸۵]]<br />
[[رده:درگذشتگان ۱۳۲۴ (قمری)]]<br />
[[رده:درگذشتگان ۱۹۰۷ (میلادی)]]<br />
[[رده:دریافتکنندگان صلیب بزرگ لژیون دونور]]<br />
[[رده:دریافتکنندگان نشان آنای مقدس (سنت آنا)]]<br />
[[رده:دریافتکنندگان نشان سنت اندرو]]<br />
[[رده:زادگان ۱۲۳۲]]<br />
[[رده:زادگان ۱۸۵۳ (میلادی)]]<br />
[[رده:شاهان ایران]]<br />
[[رده:شاهان قاجار]]<br />
[[رده:شوالیههای پشم زرین اسپانیا]]<br />
[[رده:شوالیههای پشم زرین]]<br />
[[رده:شوالیههای نشانبند جوراب]]<br />
[[رده:فرزندان ناصرالدینشاه]]<br />
[[رده:فرماندهان کل نیروهای مسلح ایران]]</div>Shahroudi