https://www.islamical.org/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D9%85%D9%86%D8%A8%D8%B9%E2%80%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE_%D8%BA%D8%B2%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86منبعشناسی تاریخ غزنویان - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-28T16:55:49Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.41.1https://www.islamical.org/w/index.php?title=%D9%85%D9%86%D8%A8%D8%B9%E2%80%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE_%D8%BA%D8%B2%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86&diff=90919&oldid=prevShahroudi: ابرابزار2024-09-08T02:10:46Z<p>ابرابزار</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>'''منابع دورهٔ غزنوی''' در این مقاله ذکر میشود. این منابع شامل ''تاریخ یمینی''، ''زینالاخبار''، ''تاریخ بیهقی'' و ''تاریخ سیستان'' است. نویسندگان این منابع افراد برجستهای بودند که در حکومت وقت، مشغول بهکار بودند و عمده مطالب این سلسله را ذکر کردند.<br />
<br />
== منابع تاریخشناسی ==<br />
منابع موجود که بهطور عمده به دو زبان فارسی و عربی تألیف کرده، نه تنها از شمار قابل توجهی برخوردار است، بلکه از کیفیت کمنظیر بهرهمند است.<ref>{{پک|فروزانی|1391|ک=غزنویان از پیدایش تا فروپاشی|ص=7-8}}</ref><br />
* '''[[تاریخ یمینی|''تاریخ یمینی عتبی'']]''': تاریخ یمینی از [[ابونصر محمد عتبی]]، وقایع [[غزنویان]] را از ظهور [[سبکتگین]] تا سال ۴۱۲ هجری / ۱۰۲۱ دربرگرفته است. ابونصر محمد بن عبدالجبار عتبی که از نسل وزیر سامانی، ابوالحسن عتبی بود. وی تاریخش را به سبک مصنوع عربی و با استفاده از [[سجع]] بسیار نوشت. در قرن ۷ / ۱۳ جرباذقانی آن را به فارسی ترجمه کرد. به نظر تردول، عتبی در تلاش بوده است تا نشان دهد غزنویان از طریق انتقال مشروع قدرت از [[سامانیان]] به سلطنت رسیدند. عتبی تاریخ خود را با گزارش از ورود [[آلپتگین]] به غزنه، انتخاب سبکتگین و پیرویهای او آغاز میکند و سپس دلایل نفوذ ترکان به قلمرو [[نوح بن منصور]] را بیان میکند.<ref>{{پک|اسکات میثمی|۱۳۹۱|ک=تاریخنگاری فارسی|ص=۷۷–۸۰}}</ref><ref>{{پک|زرینکوب|۱۳۵۵|ک=تاریخ ایران بعد از اسلام|ص=۳۴–۳۵}}</ref><br />
* '''[[زینالاخبار|''زینالاخبار گردیزی'']]''': تاریخ عمومی [[گردیزی|عبدالحی گردیزی]]، زینالاخبار در نیمه قرن ۵ در دربار [[عبدالرشید غزنوی|عبدالرشید]] در [[غزنی|غرنه]] نوشتهشد. دربارهٔ گردیزی اطلاعات کمی موجود است، ممکن است وی یکی از دبیران یا مقامات پایینمرتبه دربار [[محمد غزنوی|محمود]] بودهباشد. وی مدعی است شاهد وقایعی بوده که در گزارشش از حکومت ذکر میکند. شاید او با آن گردیزی که لوای حکومت را از طرف خلیفه [[القادر بالله|القادر]] برای [[سلطان مسعود غزنوی|مسعود]] به [[نیشابور]] آورد نسبتی داشتهباشد. تاریخ گردیزی فاقد مقدمه است و از نقطهٔ شکست محمد به دست مودود قطع میشود. این منبع به تمامی تاریخ ایران بهویژه [[خراسان]] توجه نشان داده است و از پادشاهان [[ایران باستان]] صحبت میکند تا [[غزنویان]]. زینالاخبار جداولی دربارهٔ هر طبقه از فرمانروایان است.<ref>{{پک|اسکات میثمی|۱۳۹۱|ک=تاریخنگاری فارسی|ص=۹۲–۹۶}}</ref> یکی از موضوعات اصلی این اثر انتقال قدرت است که غزنویان حلقهٔ آخر این زنجیرهٔ انتقال هستند. در تاریخ گردیزی محمود غزنوی به عنوان سلطان غازی وظیفهٔ حمایت از دین راستین و تبلیغ آن و سرکوبی بدعتگزاران و جلوگیری از گسترش بدعت را دارد. گردیزی به جهاد محمود علیه دیگر ادیان و آداب کشورداری او اشاره میکند؛ وی نکات مهمی از جمله دستور ابن محمد برای اعدام تاهرتی و غلبه او بر درههای قیرات و نور در [[هند]] و پیوستن شاهان آنها به اسلام را شرح میدهد. وی دیدار محمود با فرمانروای [[قراخانیان|قراخانی]]، قدرخان یوسف را که در سال ۴۱۶ هجری / ۱۰۲۵ میلادی شکل گرفته و خود در آن حضور داشته است را بهصورت مفصل شرح میدهد. بخش تاریخی کتاب با گزارش کشتار شاهزادگان و اشراف غزنوی به دستور مودود به قصد انتقام و قتل پدرش پایان مییابد. سبک آن ساده و سر راست است، فاقد صنعتگریهای [[بلاغت|بلاغی]] است و نشاندهنده این است که اثری است تربیتی.<ref>{{پک|اسکات میثمی|۱۳۹۱|ک=تاریخنگاری فارسی|ص=۹۷–۱۰۶}}</ref><ref>{{پک|زرینکوب|۱۳۵۵|ک=تاریخ ایران بعد از اسلام|ص=۲۱}}</ref><br />
* '''[[تاریخ بیهقی|ت''اریخ بیهقی'']]''': [[ابوالفضل بیهقی|ابوالفضل محمد بن حسن بیهقی]] در سال ۳۸۵ / ۴۷۰ هجری _ ۹۹۵ / ۱۰۷۷ میلادی در منطقه [[بیهق]] به دنیا آمد. وی در حدود سال ۴۱۲ / ۱۰۲۱ هجری _ ۱۰۲۱ / ۱۰۲۲ میلادی وارد دیوان رسالت غزنوی شد و بهعنوان دستیار رئیس دیوان، [[ابونصر مشکان]] مشغول به کار شد. بیهقی در حکومت [[مسعود اول]] و جانشینان وی به کار خود ادامه داد و در زمان عبدالرشید به ریاست دیوان رسالت رسید. وی پس از مدتی از کار دربار فاصله گرفت تا تاریخ خود را آغاز کند. نکتهٔ مهم در کار بیهقی این است که شاهد وقایعی که ذکر کرده، بوده است و آنها را از روی اسناد دیوانی شرح میدهد. دیگر جنبهٔ مهم او، بعد اخلاقیاش است که در خطبهای که پیش از حکومت مسعود ذکر کرده است کاملاً مشخص است.<br />
{{نقل قول تزیینی|… و اخبار این پادشاه (مسعود) براندم تا اینجا و واجب چنان کردی که از آن روز که او را خبر رسید که برادرش را به تگیناباد فرو گرفتند، من گفتمی او بر تخت ملک نشست… نخست خطبهای خواهم نبشت و چند فصل سخن بدان پیوست، آنگاه تاریخ روزگار همایون او براند.<ref>{{پک|اسکات میثمی|۱۳۹۱|ک=تاریخنگاری فارسی|ص=۱۱۰–۱۲۰}}</ref>}} به اعتقاد بیهقی خواست و تقدیر الهی بوده که [[غزنویان]] به قدرت رسیدند، اما نگهداری حکومت بستگی به عمل خود انسان دارد و در گرو فعالیتهای فرمانروا است. بیهقی میگوید وقتی در نیشابور بوده است و پیش از آنکه به خدمت غزنویان برسد؛ داستانهایی دربارهٔ کارهای بزرگ مسعود جوان شنیده است، اما دوست داشته شنیدههای خود را از منبع قابل اعتمادی بشنود که آنها را به چشم خود دیدهباشد. پس از اینکه شروع به نوشتن این تاریخ میکند، اشتیاقش بیشتر میشود. بیهقی در کتاب خود به ماجراهای وزیر غزنوی، [[بوسهل زوزنی|بوسهل]]، [[حسنک وزیر|حسنک]] و اعدام وی میپردازد. قتل حسنک بخش طولانی را به خود اختصاص داده است که دارای سبک نمایشی قدرتمندی است. او داستان را جزء به جزء ذکر میکند و حکایتهایی که در گزارش اعدام حسنک گفتهمیشود در خدمت مقاصد تعلیمی و اخلاقی است. نکتهٔ مهم در توصیف این مرگ، تفسیر سیاسی و اخلاقی از مرگ حسنک است. تاریخ بیهقی دربارهٔ حکومت مسعود، تصاویری از امور و دسیسههای درباریان وی را ترسیم میکند و همچنین گزارشی دربارهٔ لشکرکشیهای وی به نقاط مختلف ارائه شده است.<ref>{{پک|اسکات میثمی|۱۳۹۱|ک=تاریخنگاری فارسی|ص=۱۲۵–۱۳۰}}</ref><ref>{{پک|زرینکوب|۱۳۵۵|ک=تاریخ ایران بعد از اسلام|ص=۳۵}}</ref><br />
* '''''[[تاریخ سیستان]]''''': تاریخ سیستان بیش از یک مؤلف داشته است. بخش نخست آن که به تاریخ سیستان و [[صفاریان |صفاریان]] پرداخته است و در حوالی سال ۴۴۸ هجری / ۱۰۶۲ میلادی تمام میشود به دست یک مؤلف و ادامه آن با سبکی متفاوت به دست مؤلفانی دیگر اتفاقات سالهای ۴۶۵ هجری / ۱۰۷۳ میلادی را دربرگرفته است. تاریخ سیستان در بخش نخست از زد و خورد میان [[خوارج]]، [[امویان|سپاهیان اموی]] و [[عباسیان|عباسی]]، لشکرکشیهای یعقوب در جنوب ایران، اقدامات طاهر و محمود صحبت میکند. در بخش بعد کتاب به روایتهای محدودتری اشاره میکند. در این قسمت به رویدادهای پیش آمده در سیستان به هنگام سلطه غزنویان و [[سلجوقیان]] اشاره میکند؛ از جمله: سرکوب شورشها، غارت زرنگ به دست سپاهیان محمود، قحطی و [[وبا]] و کشمکش میان مقامات غزنوی و رهبران محلی. این بخش با خواندن خطبه به نام [[طغرل سلجوقی]] به اتمام میرسد.<ref>{{پک|اسکات میثمی|۱۳۹۱|ک=تاریخنگاری فارسی|ص=۱۴۵–۱۶۰}}</ref><br />
<br />
== کتابهایی که در این دوره نوشته شده ==<br />
* متأسفانه از کتاب ''غرر اخبار ملوک فرس'' ''و سیرهم'' که [[ابومنصور عبدالملک ثعالبی|ابومنصور عبدالملک ثعالبی نیشابوری]] آن را به زبان عربی در چهار مجلد قبل از سال ۴۱۲ ق به دستور نصر بن ناصرالدین سبکتگین (برادر سلطان محمود) تألیف کرده، بیش از دو جلد (در باب تاریخ ایران باستان و تاریخ جهان تا ظهور اسلام) باقی نمانده است. از این روی ما از اطلاعاتی که دربارهٔ سلسلهها و خاندانهای بزرگ ایرانی و از جمله، سلسله غزنویان که در مجلدهای از میان رفته کتاب یادشده وجود داشته، بیبهرهایم.<ref>{{پک|فروزانی|1391|ک=غزنویان از پیدایش تا فروپاشی|ص=9}}</ref><br />
<br />
== تحقیقات معاصر ==<br />
با آنکه در مورد اوضاع و احوال علمی و فرهنگی و ادبی و نیز شرح حال فرهیختگان عهد غزنوی و آثار آنان در تألیفات متعدد صاحبنظران معاصر ایرانی سخن رفته است، اما در زمینه تألیف ارزشمند و جامع [[ذبیحالله صفا]] با عنوان ''تاریخ ادبیات در ایران''، همچنان جایگاه ممتازی دارد. در قسمتهایی از این کتاب، دربارهٔ اوضاع اجتماعی، سیاسی، علمی، مذهبی و ادبی عهد غزنویان و اندیشمندان و نامآوران عرصه علمی، فرهنگی و مذهبی در آن روزگار به صورتی شایسته سخن گفته شده است.<ref>{{پک|فروزانی|1391|ک=غزنویان از پیدایش تا فروپاشی|ص=36}}</ref><br />
<br />
در کتاب ''از گذشته ادبی ایران'' تألیف [[عبدالحسین زرینکوب]] مطالب جالب توجهی در باب اوضاع علمی و ادبی در عهد غزنویان موجود میباشد.<ref>{{پک|فروزانی|1391|ک=غزنویان از پیدایش تا فروپاشی|ص=36}}</ref><br />
<br />
== پانویس ==<br />
<br />
=== ارجاعات ===<br />
{{پانویس|۲}}<br />
<br />
=== منابع ===<br />
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=اسکات میثمی|نام=جولی|پیوند نویسنده=جولی اسکات میثمی|فصل=|ویراستار=|عنوان= تاریخنگاری فارسی |ترجمه=محمد دهقانی|جلد=|سال=۱۳۹۱|ناشر=ماهی|مکان= تهران|شابک=۹۷۸-۹۶۴-۲۰۹-۰۸۴-۶}}<br />
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=زرینکوب|نام=عبدالحسین|پیوند نویسنده=عبدالحسین زرینکوب|فصل=|ویراستار=|عنوان= تاریخ ایران بعد از اسلام|ترجمه=|جلد=|سال=۱۳۵۵|ناشر=امیرکبیر|مکان= تهران|شابک=}}<br />
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =فروزانی| نام =سید ابولقاسم| پیوند نویسنده =سید ابوالقاسم فروزانی| عنوان =غزنویان از پیدایش تا فروپاشی| سال =1391| ناشر =[[سمت (انتشارات)|سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها]] |مکان =تهران| شابک =978-964-530-016-4}}<br />
[[رده:غزنویان]]<br />
[[رده:منبعشناسی بر پایه دوره]]</div>Shahroudi