https://www.islamical.org/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D9%85%D9%86%D8%A8%D8%B9%E2%80%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D9%85%D8%B1%D8%B9%D8%B4%DB%8C%D8%A7%D9%86منبعشناسی مرعشیان - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-25T14:20:26Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.41.1https://www.islamical.org/w/index.php?title=%D9%85%D9%86%D8%A8%D8%B9%E2%80%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D9%85%D8%B1%D8%B9%D8%B4%DB%8C%D8%A7%D9%86&diff=90615&oldid=prevShahroudi: ابرابزار2024-08-26T08:46:15Z<p>ابرابزار</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>'''منبعشناسی تاریخ مرعشی''' به آثار مکتوب گوناگونی میپردازد که در شناخت تاریخ سالهای پایانی [[باوندیان]] و دودمانهای [[چلاویان]]، [[مرعشیان]] و [[پادوسپانیان]] در [[طبرستان]] و همچنین [[کیاییان]] در [[گیلان]] کمک میکنند. این منابع شامل منابع متقدم یا اصلی، منابع متأخر یا فرعی و تحقیقات جدید میشوند.<br />
<br />
== منابع متقدم ==<br />
این دسته از مکتوبات در فاصله زمانی کوتاهی از قیام مرعشیان و حکومت آنان نوشته شدند. نویسندگان این دسته از منابع یا خود تاریخ مرعشی را درک کردهاند، یا نقل قولی از دیگر نویسندگان را آوردهاند. برخی از این منابع عبارتند از:<br />
# ''[[تاریخ رویان]]'': اثری از [[مولانا اولیاالله آملی]] که [[تاریخ طبرستان]] را از قدیمیترین ایام تا سال ۷۶۴ هجری قمری آورده است. این سال در حدود دورهٔ تأسیس دودمان مرعشی به دست [[میربزرگ]] است. این کتاب بخش اعظم خود را از ''[[تاریخ طبرستان (ابن اسفندیار)|تاریخ طبرستان]]'' نوشته [[ابن اسفندیار]] به عاریت گرفته است ولی بخشهایی از آن که به حمله [[وجیهالدین مسعود]] [[سربداران|سربدار]] به [[آل باوند]] پرداخته یا وضعیت داخلی باوندیه و [[افراسیاب چلاوی]] را شرح میدهد، برای تاریخ این دوره اهمیت دارد.<ref>{{پک|آژند|۱۳۶۵|ک=قیام مرعشیان|ص=۷–۲۳}}</ref><br />
# ''[[تاریخ طبرستان و رویان و مازندران]]'': این کتاب اثری از [[ظهیرالدین مرعشی]] (زاده ۸۱۰ هجری - متوفی ۸۹۲ هجری) است و بخشهایی از آن تکراری از مطالب ''تاریخ رویان'' اولیاالله است. ظهیرالدین فرزند [[نصیرالدین مرعشی]] و از اعضای [[سادات مرعشی|خاندان مرعشی]] است. او پس از اختلافات پدرش با یکی از عموزادگانش، در پنج سالگی به همراه پدر به دربار [[کیاییان]] در شرق [[گیلان]] پناهنده شد و در درگاه کیایی به مناصبی دست یافت. مهمترین اطلاعات این کتاب در مورد خود دودمان مرعشی است و در میان سالهای ۸۸۱ تا ۸۹۲ نوشته شده. این اثر به [[کارکیا میرزا علی لاهیجانی]] تقدیم شده است.<ref>{{پک|آژند|۱۳۶۵|ک=قیام مرعشیان|ص=۷–۲۳}}</ref> {{سخ}}از آنجا که سید ظهیرالدین خود را جریان اتفاقات بوده، اطلاعات او بسیار ارزشمند است. وی رابطهٔ میان مرعشیان و [[سربداران]] را به خوبی تشریح کرده و از دیدهها و شنیدههای خود مطالبی آورده است.<ref>{{پک|آژند|۱۳۶۵|ک=قیام مرعشیان|ص=۷–۲۳}}</ref><br />
# [[تاریخ گیلان و دیلمستان]]: دیگر کتاب سید ظهیرالدین است که به صورت مکمل کتاب ''تاریخ طبرستان و رویان و مازندران'' است و تمرکز آن بر دودمان [[کیاییان]] است که به دنبال مرعشیان و تحت تعالیم مرعشیه در گیلان تأسیس شد. این کتاب یکی از نخستین آثار دربارهٔ [[تاریخ گیلان]] و [[دیلمستان]] است.<ref>{{پک|آژند|۱۳۶۵|ک=قیام مرعشیان|ص=۷–۲۳}}</ref><br />
# آثار [[حافظ ابرو]]: حافظ ابرو مطالبی دربارهٔ مرعشیان را در دو کتاب خود به نامهای ''مجموعه'' و ''[[زبدة التواریخ (حافظ ابرو)|زبدة التواریخ]]'' آورده است. در ''زبدةالتواریخ'' سالشماری برای مرعشیان نوشته شده. این مطالب بیشتر در مورد حملات تیمور به طبرستان و تبعید مرعشیان هستند. همچنین مقدمات قیام مرعشیان به صورت خلاصهای آمده که این مطالب گاه اشتباهاتی نیز دارند.<ref>{{پک|آژند|۱۳۶۵|ک=قیام مرعشیان|ص=۷–۲۳}}</ref><br />
# ''[[مجمل فصیحی]]'': اثری از [[فصیحی خوافی]] که در جلد سوم آن مطالبی دربارهٔ مرعشیان، گاه به اشتباه، آورده شده است. این مطالب به صورت سالشمار است و به دورهٔ بازگشت مرعشیان از تبعید و اخلاف [[کمالالدین مرعشی]] میپردازد.<ref>{{پک|آژند|۱۳۶۵|ک=قیام مرعشیان|ص=۷–۲۳}}</ref><br />
# ''[[مطلع السعدین]]'': اثری از [[عبدالرزاق سمرقندی]] که اتفاقات منجر به تشکیل شده دولت مرعشیان و قیام [[میربزرگ]] علیه [[چلاویان]] را آورده است و اطلاعاتی دربارهٔ [[اسکندر شیخی]] دارد.<ref>{{پک|آژند|۱۳۶۵|ک=قیام مرعشیان|ص=۷–۲۳}}</ref><br />
# ''[[تذکرةالشعرا]]'': کتابی از [[دولتشاه سمرقندی]] که در قسمت مربوط به [[سربداران]] مسائلی که میان [[سید عزالدین سوغندی]] و [[قوامالدین مرعشی]] روی داده، آورده است. گرچه مطالب او دارای اشتباهاتی هستند و بسیار مختصرند ولیکن در دیگر منابع مشابه آن وجود ندارد و دارای اهمیت است.<ref>{{پک|آژند|۱۳۶۵|ک=قیام مرعشیان|ص=۷–۲۳}}</ref><br />
# ''[[روضة الصفا]]'': در این اثر [[میرخواند]] اطلاعات چندانی دربارهٔ مرعشیان وجود ندارد. او تنها یک صفحه دربارهٔ قیام میربزرگ نوشته و در همانجا هم میگوید که چون حافظ ابرو و عبدالرزاق مطالب این قیام را گفتهاند، نیازی به توضیح مجدد نمیبیند. فلذا مطالب دربارهٔ مرعشیان را از دوره حملهٔ تیمور آورده و شرح تبعید آنان را در خود دارد.<ref>{{پک|آژند|۱۳۶۵|ک=قیام مرعشیان|ص=۷–۲۳}}</ref><br />
# ''[[ظفرنامه (شرفالدین علی یزدی)|ظفرنامه]]'': این کتاب شامل مطالبی از [[ظفرنامه شامی]] است و [[شرفالدین علی یزدی]] در واقع آن کتاب را سادهنویسی کرده. یک فصل از این کتاب به نام «گفتار در تسخیر آمل و ساری و ماهانهسر» به شرح حملات تیمور و سپس تبعید سادات مرعشی پرداخته که دارای جزئیات مهمی است.<ref>{{پک|آژند|۱۳۶۵|ک=قیام مرعشیان|ص=۷–۲۳}}</ref><br />
<br />
== منابع متأخر ==<br />
این دسته از منابع غالباً از روی منابع متقدم نوشته شدند و از منابع زمانهٔ خود بهره یافتند و همچنین شامل تاریخ دورههای بعدی مرعشیان هستند.<br />
# ''[[حبیبالسیر]]'': جلد سوم از کتاب چهار جلدی [[خواندمیر]] که در پایان عهد تیموری و آغاز [[صفوی]] نوشته شده، اطلاعاتی دربارهٔ مرعشیان و کیاییان دارد که اکثراً برگرفته از کتب سید ظهیرالدین است ولیکن مطالب جدیدی در بین آن نیز وجود دارد.<ref>{{پک|آژند|۱۳۶۵|ک=قیام مرعشیان|ص=۷–۲۳}}</ref><br />
# ''[[تاریخ جهانآرای عباسی|تاریخ جهانآرا]]'': فصل مخصوصی از کتاب [[قاضی احمد غفاری]] به سادات مرعشی پرداخته که شامل حوادث دوره میربزرگ تا [[سلطان مرادخان]] (م ۹۶۹ هجری) است. همچنین در دیکر کتابش، ''[[تاریخ نگارستان]]''، مطالبی دربارهٔ کیاییان و مرعشیان دارد.<ref>{{پک|آژند|۱۳۶۵|ک=قیام مرعشیان|ص=۷–۲۳}}</ref><br />
# ''[[تاریخ مازندران (ملا شیخ علی گیلانی)|تاریخ مازندران]]'': کتابی از [[ملا شیخ علی گیلانی]] است که در سال ۱۰۴۴ هجری نوشته شد. گفتارهای او تماماً اقتباس شده از دیگر آثار است و شامل مطالبی در مورد باوندیه، چلاویه و نسب و تسلط مرعشیه است.<ref>{{پک|آژند|۱۳۶۵|ک=قیام مرعشیان|ص=۷–۲۳}}</ref><br />
# ''[[مجمع التواریخ]]'': کتابی از [[میرزا عبدالخلیل مرعشی]] که در زمان [[صفویان]] نوشته شد. نگارنده خود از سادات مرعشی است و مطالبی دربارهٔ آغاز کار میربزرگ و موقعیت این خاندان در زمان [[شاه طهماسب]] آورده است که غالب آن برگرفته از سید ظهیرالدین است.<ref>{{پک|آژند|۱۳۶۵|ک=قیام مرعشیان|ص=۷–۲۳}}</ref><br />
# ''[[مجالس المومنین]]'': کتابی از [[قاضی نورالله شوشتری]] است که در آن بخشی تحت عنوان «جلد چهاردهم، در سلاطین علویه قوامیه مرعشیه مازندران» وجود دارد و مطالبی با اقتباس از ظهیرالدین به صورت خلاصه در آن آمده است.<ref>{{پک|آژند|۱۳۶۵|ک=قیام مرعشیان|ص=۷–۲۳}}</ref><br />
# ''[[تاریخ خاندان مرعشی مازندران]]'': کتابی است که شخصی به نام [[میرتیمور مرعشی]] به صورت ادامهٔ اثر ظهیرالدین نوشته است. این کتاب به شرح وقایع پس از سال ۸۸۱ هجری در قلمرو مرعشیان پرداخته است و تا سال ۱۰۷۵ هجری آن را ادامه داده. این کتاب هنگامی نوشته شده که پنجاه سال از پراکنده کردن مرعشیان توسط [[شاه عباس کبیر]] گذشته بود.<ref>{{پک|آژند|۱۳۶۵|ک=قیام مرعشیان|ص=۷–۲۳}}</ref><br />
# ''[[التدوین فی احوال جبال شروین]]'': کتابی از [[اعتمادالسلطنه]] است که در زمان [[ناصرالدین شاه]] نوشته شد و از ظهیرالدین استفاده کرده.<ref>{{پک|آژند|۱۳۶۵|ک=قیام مرعشیان|ص=۷–۲۳}}</ref><br />
# ''[[احقاق الحق]]'': تألیف دیگری از [[قاضی نورالله شوشتری]] است که خود مرعشی بوده. مقدمهای که [[آیتالله نجفی مرعشی]] بر آن نوشته، دارای اهمیت فراوانی است. در این مقدمه مطالب بسیاری دربارهٔ مرعشیان و طرز انشعابشان در مناطق مختلف آمده و دارای منابع مختلفی است. این مقدمه دارای نام «''اللئالی المنتظمه و الدررالثمینه''» است.<ref>{{پک|آژند|۱۳۶۵|ک=قیام مرعشیان|ص=۷–۲۳}}</ref><br />
# ''[[تاریخ خانی]]'': این کتاب به خواست [[خان احمد خان|سلطان احمد خان]] به عنوان دنبالهٔ ''تاریخ گیلان و دیلمستان'' ظهیرالدین نوشته شد و از سال ۸۸۰ تا ۹۲۰ هجری است. خود کتاب در ۹۲۱–۹۲۲ نوشته شد و مطالبش در مورد حاکمان کیاییان است.<ref>{{پک|آژند|۱۳۶۵|ک=قیام مرعشیان|ص=۷–۲۳}}</ref><br />
# ''فردوس'': این کتاب تألیفی از [[علاءالملک حسینی شوشتری]] است که خود مرعشی بود و شرحی از پخش شدن مرعشیان مازندران در نقاط مختلف به خصوص [[شوشتر]] دارد و از مشاهیر مرعشیان شوشتر نام برده.<ref>{{پک|آژند|۱۳۶۵|ک=قیام مرعشیان|ص=۷–۲۳}}</ref><br />
<br />
== پانویس ==<br />
<br />
=== ارجاعات ===<br />
{{پانویس|۳}}<br />
<br />
=== منابع ===<br />
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=آژند|نام=یعقوب|پیوند نویسنده=یعقوب آژند|عنوان=قیام مرعشیان |تاریخ=۱۳۶۵ |ناشر=کتابهای شکوفه (وابسته به امیرکبیر) |مکان=تهران |صفحه=۷–۲۳}}<br />
<br />
{{منبعشناسی تاریخ ایران}}<br />
{{مرعشیان}}<br />
{{کیاییان}}<br />
<br />
[[رده:چلاویان]]<br />
[[رده:سادات عمادی مازندرانی]]<br />
[[رده:کیاییان]]<br />
[[رده:مرعشیان]]<br />
[[رده:منبعشناسی بر پایه دوره]]</div>Shahroudi