https://www.islamical.org/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D9%85%D9%86%D8%B5%D9%88%D8%B1_%D8%B2%D9%84%D8%B2%D9%84منصور زلزل - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-09T22:41:01Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.41.1https://www.islamical.org/w/index.php?title=%D9%85%D9%86%D8%B5%D9%88%D8%B1_%D8%B2%D9%84%D8%B2%D9%84&diff=90465&oldid=prevShahroudi: ابرابزار2024-08-23T13:23:22Z<p>ابرابزار</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>'''منصور بن جعفر بن زَلزَل رازی''' (متولد ۱۷۶ [[هجری قمری]] در [[کوفه]] و درگذشته در [[بغداد]])، موسیقیدان ایرانیتبار [[سده ۲ (قمری)|سدهٔ دوم هجری قمری]] بود. شهرت وی به خاطر ابداع پردهای در کوک سازهای موسیقی ایرانی است که به «وسطای زلزل» معروف است.<br />
<br />
== زندگینامه ==<br />
زلزل در سال ۱۷۶ قمری در کوفه به دنیا آمد. وی نوازندهٔ [[بربط]] (عود) بود و آواز نمیخواند.<ref>{{پک/بن|موسوعه|ک=الموسوعه العربیه|ص=مدخل زلزل}}</ref><br />
<br />
منصور زلزل برادر زن [[ابراهیم موصلی]]، موسیقیدان شهیر ایرانی بود که در دربار [[مهدی عباسی]] به جایگاه والایی رسید. زلزل زمانی که موصلی آواز میخواند با ساز [[بربط]] او را همراهی میکرد. او را مخترع بربطهای شبوطمانند میدانند (شبوط [[نام عربی]] ماهی [[کپور (سرده)|کپور]] است، و منظور از بربطهای شبوطمانند بربطهایی است که کاسه یا شکم بزرگی دارند). او در این سازها از پردهای جدید استفاده میکرد که به «وسطای زلزل» معروف شد.<ref>{{پک|صفوت|۱۳۵۰|ک=پژوهشی کوتاه|ص=۲۶}}</ref><br />
<br />
زلزل از جوانمردان بود و از پولهایی که به دست میآورد به نیازمندان کمک میکرد. آبانبار زلزل (''برکه زلزل'') در بغداد نیز از موقوفات او بوده است.<ref>{{پک|صفوت|۱۳۵۰|ک=پژوهشی کوتاه|ص=۲۶}}</ref><br />
<br />
زمانی که [[هارون الرشید]] به خلافت رسید، بر زلزل خشم گرفت و او را ده سال به زندان انداخت. زمانی که زلزل از زندان آزاد شد موهایش سپید و خودش فرتوت شده بود و چند سال بعد در بغداد درگذشت.<ref>{{پک/بن|موسوعه|ک=الموسوعه العربیه|ص=مدخل زلزل}}</ref><br />
<br />
== وسطای زلزل ==<br />
{{اصلی|ریزپرده}}<br />
در [[تئوری موسیقی]] آن زمان، نامهایی برای توصیف فواصل بین نتها به کار میرفته، از جمله «زائد» (دارای مقادیر متفاوت)، «سبابه» (نواخته شدن با [[انگشت اشاره]])، «وسطا» (نواخته شدن با [[انگشت میان]])، «بِنصِر» (نواخته شده با [[انگشت انگشتری]])، و «خِنصِر» (نواخته شده با [[انگشت کوچک]])، اما این نامهای معرف یک [[فاصله (موسیقی)|فاصله]] مشخص نبودهاند و متناسب با [[انگشت دست|انگشتان دست]] نوازنده تعریف میشدهاند.<ref>{{پک|کمال پورتراب|۱۳۹۴|ک=نگاهی نو|ص=۱۴}}</ref> تحقیقات [[مهدی برکشلی]] حاکی از آن است که سبابه به فاصلهٔ [[دوم بزرگ]]، بنصر به [[سوم بزرگ]] و خنصر به [[چهارم درست]] اشاره داشته که هیچکدام ریزپردهای نیستند. زائد نیز به فاصلهٔ [[دوم کوچک]] (با [[کوک فیثاغورثی]]) اشاره داشته که همان فاصلهٔ «مجنب» است.<ref group=en>{{پک|Barkechli|1950|ک=La gamme de la musique Iranienne|ص=196|زبان=en}}</ref> اما وسطا به یک فاصلهٔ ریزپردهای اشاره میکرده است.<br />
<br />
تا پیش از زلزل، در مورد موقعیت دقیق «وسطا» اختلاف بود؛ برخی به «وسطای قدیم» (با نسبت [[بسامد]] ۳۲:۲۷ یا همان [[سوم کوچک]]، تقریباً معادل ۲۹۴ [[سنت (موسیقی)|سنت]] از سیم آزاد یا «مطلق») را به کار میبردند و برخی «وسطای فارسی» (با نسبت بسامد ۸۱:۶۸ تقریباً معادل ۳۰۳ سنت، یعنی نزدیک به [[سوم کوچک]]). زلزل، اندازهٔ جدیدی برای فاصلهٔ وسطا معرفی کرد که مطابق متون تعریفی که [[فارابی]] در ''[[کتاب موسیقی کبیر]]'' آورده، نسبت بسامد ۲۷:۲۲ را دارد (یعنی فاصلهٔ آن با مطلق تقریباً برابر با ۳۵۵ سنت است، معادل [[سوم نیمبزرگ]]).<ref>{{پک/بن|موسوعه|ک=الموسوعه العربیه|ص=مدخل زلزل}}</ref><ref group=en>{{پک|Rashed|1996|ک=Encyclopedia of the History of Arabic Science|ص=575|زبان=en}}</ref><ref group=en>{{پک|Famourzadeh|2005|ک=La musique persane|ص=9|زبان=en}}</ref> [[ابن سینا]] فاصلهٔ دیگری را برای وسطای زلزل مناسب میدانست (نسبت بسامد ۳۹:۳۲، تقریباً برابر با ۳۴۳ سنت).<ref group=en>{{پک|Famourzadeh|2005|ک=La musique persane|ص=9|زبان=en}}</ref><ref group=en>{{پک|Barkechli|1950|ک=La gamme de la musique Iranienne|ص=196|زبان=en}}</ref><br />
<br />
زلزل یک قرن و نیم پیش از فارابی میزیست و اولین اثر مکتوبی که وسطای زلزل را شرح میدهد، ''[[کتاب موسیقی کبیر]]'' فارابی است. با این حال، برکشلی معقتد است که استفاده از فواصل ریزپردهای (نظیر [[دوم خنثی]]) دست کم از پنج قرن پیش از فارابی مرسوم بوده است و وسطای زلزل اولین نمونه از این دست نبوده است.<ref group=en>{{پک|Barkechli|1950|ک=La gamme de la musique Iranienne|ص=170||زبان=en}}</ref><br />
<br />
== پانویس ==<br />
<br />
=== ارجاعات ===<br />
{{پانویس|گروه=en|چپچین=بله|۲}}<br />
<br />
=== منابع ===<br />
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی = صفوت| نام = داریوش | پیوند نویسنده = داریوش صفوت |عنوان=پژوهشی کوتاه دربارهٔ استادان موسیقی ایران و الحان موسیقی ایرانی|ناشر = وزارت فرهنگ و هنر | سال = ۱۳۵۰ | مکان = تهران | صفحات = ۱۰۱ صفحه |پینوشت =. (شماره کتابشناسی ملی: [http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/851403 ۴۶۰۱۹ّ])}}<br />
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=کمال پورتراب|نام=مصطفی|عنوان = نگاهی نو به تئوری موسیقی ایرانی کلنل علینقی وزیری | ترجمه = | جلد = | سال = ۱۳۹۴ | ناشر = نشر نای و نی | مکان = تهران | شابک =978-600-905-772-6 | صفحه = | پیوند = | بازیابی =}}<br />
* {{یادکرد وب |ref = {{harvid|موسوعه}} |نویسنده = |نشانی = https://www.arab-ency.com/ar/البحوث/زلزل-منصور |عنوان = زلزل (منصور-) |ناشر = الموسوعه العربیه |تاریخ = |تاریخ بازدید = ۱۸ فوریه ۲۰۱۸ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160312102217/http://www.arab-ency.com/ar/%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%AD%D9%88%D8%AB/%D8%B2%D9%84%D8%B2%D9%84-%D9%85%D9%86%D8%B5%D9%88%D8%B1 |archivedate = ۱۲ مارس ۲۰۱۶ |dead-url = yes }}<br />
{{چپچین}}<br />
* {{cite journal|ref={{harvid|Barkechli|1950}}|last=Barkechli|first=Mehdi|title= La gamme de la musique Iranienne | journal = Annales des Télécommunications|year=1950|volume=5|issue=5|page=195-203|doi=10.1007/BF03012055}}<br />
* {{cite thesis|ref={{harvid|Famourzadeh|2005}}|last=Famourzadeh |first=Vedad |date=2005 |title=La musique persane, formalisation algébrique des structures |publisher=Université du Maine}}<br />
* {{cite book|ref={{harvid|Rashed|1996}}|last=Rashed|first = Roshdi| title = Encyclopedia of the History of Arabic Science| volume = 2 | publisher = Routledge|year = 1996|location= New York|isbn= 0-415-02063-8}}<br />
{{پایان چپچین}}<br />
<br />
[[رده:اهالی خلافت عباسیان در سده ۹ (میلادی)]]<br />
[[رده:اهالی کوفه]]<br />
[[رده:خوانندگان عربزبان]]<br />
[[رده:موسیقیدانان اهل ایران]]<br />
[[رده:موسیقیدانان دوره عباسیان]]<br />
[[رده:موسیقیدانان عراقی]]</div>Shahroudi