مهدویت - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Nassima در ‏۱۳ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۸:۰۹

2025-11-13T18:09:15Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۳ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۸:۰۹
خط ۱:		خط ۱:
			[[پرونده:Photo 2025-11-13 09-59-21.jpg\|بندانگشتی\|مهدی موعود]]
	'''مهدویت''' یکی از [[عقاید اسلامی]] است. بر اساس این باور، شخصی با عنوان [[مهدی موعود]]، در [[آخرالزمان]] حاضر می‌شود تا جهان را از بدی نجات و به نیکی هدایت کند.		'''مهدویت''' یکی از [[عقاید اسلامی]] است. بر اساس این باور، شخصی با عنوان [[مهدی موعود]]، در [[آخرالزمان]] حاضر می‌شود تا جهان را از بدی نجات و به نیکی هدایت کند.

Shahroudi: خنثی‌سازی نسخهٔ 159136 از Nassima (بحث)

2025-11-11T02:47:20Z

خنثی‌سازی نسخهٔ 159136 از Nassima (بحث)

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۱ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۲:۴۷
خط ۱:		خط ۱:
	~~[[پرونده:منجی.jpg\|بندانگشتی\|عصرظهور]]~~
	'''مهدویت''' یکی از [[عقاید اسلامی]] است. بر اساس این باور، شخصی با عنوان [[مهدی موعود]]، در [[آخرالزمان]] حاضر می‌شود تا جهان را از بدی نجات و به نیکی هدایت کند.		'''مهدویت''' یکی از [[عقاید اسلامی]] است. بر اساس این باور، شخصی با عنوان [[مهدی موعود]]، در [[آخرالزمان]] حاضر می‌شود تا جهان را از بدی نجات و به نیکی هدایت کند.

Nassima در ‏۱۰ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۱۶

2025-11-10T08:16:34Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۰ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۱۶
خط ۱:		خط ۱:
			[[پرونده:منجی.jpg\|بندانگشتی\|عصرظهور]]
	'''مهدویت''' یکی از [[عقاید اسلامی]] است. بر اساس این باور، شخصی با عنوان [[مهدی موعود]]، در [[آخرالزمان]] حاضر می‌شود تا جهان را از بدی نجات و به نیکی هدایت کند.		'''مهدویت''' یکی از [[عقاید اسلامی]] است. بر اساس این باور، شخصی با عنوان [[مهدی موعود]]، در [[آخرالزمان]] حاضر می‌شود تا جهان را از بدی نجات و به نیکی هدایت کند.

Shahroudi در ‏۱۳ ژانویهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۳:۵۴

2024-01-13T13:54:35Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۳ ژانویهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۳:۵۴
خط ۲۲:		خط ۲۲:

	== پانویس ==		== پانویس ==
			=== یادداشت ===
			{{پانویس\|گروه=یادداشت\|اندازه=ریز\|۲}}

			=== ارجاعات ===
			{{پانویس\|۳\|اندازه=ریز}}

			=== منابع ===
			{{آغاز پانویس\|35em}}
			'''منابع فارسی و عربی'''
			* {{یادکرد ژورنال \| نام خانوادگی = الویری \| نام = محسن \| عنوان = نقد نظریه‌ای در پیدایش شیعهٔ اثنی‌عشری \| ژورنال = دین و ارتباطات \| مکان = تهران \| شماره = ۲ \| تاریخ = زمستان ۱۳۷۴ \| صفحه = ۵۱–۸۶ \| پیوند = https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/22481}}
			* {{یادکرد دانشنامه \| نام خانوادگی = پاکتچی \| نام = احمد \| پیوند نویسنده = احمد پاکتچی \| مقاله = امامیه \| دانشنامه = [[دائرةالمعارف بزرگ اسلامی]] \| جلد = ۱۰ \| عنوان جلد = البیری–باباطاهر \| سال = ۱۳۸۰ \| ناشر = [[مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی]] \| مکان = تهران \| شابک = 964-7025-05-X}}
			* {{یادکرد دانشنامه \| نام خانوادگی = پاکتچی \| نام = احمد \| پیوند نویسنده = احمد پاکتچی \| مقاله = حسن عسکری، امام \| دانشنامه = [[دائرةالمعارف بزرگ اسلامی]] \| جلد = ۲۰ \| عنوان جلد = حافظ ابراهیم–حسین (ع)، امام \| سال = ۱۳۹۲ \| ناشر = [[مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی]] \| مکان = تهران \| شابک = 978-600-6326-19-1}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = جعفریان \| نام = رسول \| پیوند نویسنده = رسول جعفریان \| عنوان = حیات فکری و سیاسی امامان شیعه (ع)\| جلد = \| سال = ۱۳۸۷\| ناشر = انصاریان \|مکان = تهران \| شابک =978-964-438-001-3}}
			* {{یادکرد وب\|نشانی=http://www.montazar.net/montazar-far/selecttext.php?ic=1212&subid=1\|عنوان=جعفر کذاب\|ناشر=مرکز جهانی اهل البیت\|تاریخ=\|تاریخ بازدید=۲۴ آوریل ۲۰۱۱\|پیوند بایگانی=https://www.webcitation.org/68aMdDNSj?url=http://www.montazar.net/montazar-far/selecttext.php?ic=1212\|تاریخ بایگانی=21 ژوئن 2012\|ref=مجا}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = حسین \| نام = جاسم \| پیوند نویسنده = جاسم حسین \| عنوان = تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم (عج)\| جلد = \| سال = ۱۳۷۷ \| ناشر = امیرکبیر \|مکان = تهران \| شابک =۹۶۴-۰۰-۰۴۴۷-۲\|مترجم=آیت‌اللهی، محمدتقی}}
			* {{یادکرد ژورنال \| نام خانوادگی = حسینی \| نام = سید علی \| عنوان = مروری اجمالی بر آثار مهدی از غیبت کبری تا قرن هفتم هجری \| ژورنال = پژوهشنامهٔ حکمت و فلسفهٔ اسلامی \| مکان = قم \| شماره = ۱۹ \| تاریخ = پاییز ۱۳۸۵ \| صفحه = ۱۷۵–۱۸۶ \| پیوند = https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/317811/}}
			* {{یادکرد دانشنامه \|نام=صادق\|نام خانوادگی=سجادی\|مقاله=آل باوند\|دانشنامه=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی\|دیگران=زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی \|شهر=تهران\|پیوند مقاله=https://www.cgie.org.ir/fa/publication/entryview/27491 \|تاریخ=۱۳۷۴\|سال=۱۳۷۴\|جلد=۱\|صفحات=۵۸۹–۵۸۵\| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6yQUaA1NR \| تاریخ بایگانی = ۴ آوریل ۲۰۱۸}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = سینا \| نام = حسین \| پیوند نویسنده = حسین سینا \| عنوان = نگاهی به اندیشهٔ سیاسی شیعی در گذر زمان \| کوشش = حسن یوسفی اشکوری \| جلد = ۵ \| سال = ۱۳۷۰ \| ناشر = یادآوران \| مکان = تهران \| شابک =}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = طباطبایی \| نام = سید محمدحسین \| پیوند نویسنده = سید محمدحسین طباطبایی \| کوشش = هادی خسروشاهی \| عنوان = شیعه \| سال = ۱۳۸۷ \| ناشر = بوستان کتاب قم \| مکان = قم \| شابک =978-964-548-928-9}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = کورانی \| نام = علی \| پیوند نویسنده = علی کورانی \| عنوان = عصر ظهور \| سال = ۱۳۸۷ \| ناشر = سازمان تبلیغات اسلامی \| مکان = تهران \| شابک =978-964-304-215-8}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = کوربن\| نام = هانری\| پیوند نویسنده = هانری کربن \| عنوان = [[تاریخ فلسفه اسلامی (کتاب)\|تاریخ فلسفه اسلامی]] \| سال = ۱۳۷۳\| ناشر = کویر، انجمن ایران‌شناسی فرانسه\|مکان = تهران \| شابک = 964-6144-19-5}}
			* {{یادکرد کتاب\|نام خانوادگی=عسکری\|نام=مرتضی\|عنوان=امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در آیینه ادیان\|سال=۱۳۹۱\|مکان=قم\|ناشر=موسسه تحقيقات و نشر معارف اهل البيت (ع)\|پیوند نویسنده=سید مرتضی عسکری}}
			* {{یادکرد ژورنال\|نام۱=حسن\|نام خانوادگی۱=موسوی\|نام۲=نوراالله\|نام خانوادگی۲=کسایی\|شماره=۱۵\|صفحات=۲۷۶-۲۹۲\|عنوان=پژوهشی پیرامون زندگی سیاسی و فرهنگی نواب اربعه\|تاریخ=۱۳۷۸\|ژورنال=دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران\|پیوند=http://ensani.ir/file/download/article/20120618233108-9087-63.pdf}}

			'''منابع انگلیسی'''
			* {{یادکرد دانشنامه \| نام خانوادگی = Amanat \| نام = Abbas \| پیوند نویسنده = عباس امانت \| مقاله = Islam in Iran v. Messianic Islam in Iran \| دانشنامه = [[دانشنامه ایرانیکا\|Encyclopædia Iranica]] \| سال = ۲۰۰۷ \| پیوند مقاله = http://www.iranicaonline.org/articles/islam-in-iran-v-messianic-islam-in-iran \| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/65NKcFsaG \| تاریخ بایگانی = 11 February 2011 \| تاریخ بازبینی = 22 May 2019 \| زبان = en}}
			* {{یادکرد دانشنامه \| نام خانوادگی = Amir Arjomand \| نام = Said \| پیوند نویسنده = سعید امیرارجمند \| مقاله = {{unicode\|Ḡayba}} \| دانشنامه = [[دانشنامه ایرانیکا\|Encyclopædia Iranica]] \| سال = ۲۰۰۰\| پیوند مقاله = http://www.iranicaonline.org/articles/gayba \|پیوند بایگانی= http://www.webcitation.org/65NLC7mMx \| تاریخ بایگانی = 11 February 2011 \| تاریخ بازبینی = 22 May 2019 \| زبان = en}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = Amir–Moezzi\| نام =Mohammad Ali \| پیوند نویسنده =محمدعلی امیرمعزی \| عنوان =The divine guide in early Shiʻism: the sources of esotericism in Islam \| جلد = \| سال = ۱۹۹۴\| ناشر = SUNY Press\|مکان = \| شابک =0791421228 \|زبان = en}}
			* {{یادکرد دانشنامه \| نام خانوادگی = Amir–Moezzi \| نام = Mohammad Ali \| پیوند نویسنده =محمدعلی امیرمعزی \| مقاله = Islam in Iran vii. The Concept of Mahdi in Twelver Shi{{unicode\|ʿ}}ism \| دانشنامه = [[دانشنامه ایرانیکا\|Encyclopædia Iranica]] \| سال = ۲۰۰۷ \| ناشر = \| پیوند مقاله= http://www.iranicaonline.org/articles/islam-in-iran-vii-the-concept-of-mahdi-in-twelver-shiism \| تاریخ بازبینی = \| زبان = en}}
			* {{یادکرد دانشنامه \| نام خانوادگی = Aslan \| نام = Reza \| پیوند نویسنده = رضا اصلان \| نام ویراستار = Juan \| نام خانوادگی ویراستار = Eduardo Campo \| مقاله = Mahdī \| ویرایش = 1st \| دانشنامه = Encyclopaedia of Islam \| سال = ۲۰۰۹ \| ناشر = Infobase Publishing \| مکان = New York \| شابک = \| صفحه = 447–448 \| پیوند = \| زبان = en}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = Berkey\| نام =Jonathan P. \| پیوند نویسنده = \| عنوان =The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800 \| جلد = \| سال = ۲۰۰۳\| ناشر = Cambridge University Press\|مکان = \| شابک =978-0-511-06580-4\|زبان = en}}
			* {{یادکرد دانشنامه \|نام خانوادگی=Calmard \|نام=Jean \|پیوند نویسنده=جان کالمارد\|مقاله=Jamkarān \|دانشنامه=Encyclopædia Iranica \|سال=۲۰۱۱\|پیوند مقاله=http://www.iranicaonline.org/articles/jamkaran \| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/68aMIsiFp \| تاریخ بایگانی = 21 June 2012 \| تاریخ بازبینی = 22 May 2019 \| زبان = en}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = Corbin \| نام = Henry \| پیوند نویسنده = هانری کربن \| عنوان = History of Islamic Philosophy \| ترجمه = Liadain Sherrard, Philip Sherrard \| نشانی = \| ویرایش = \| سال = ۱۹۹۳ \| ناشر = Paul International in association with Islamic Publications for The Institute of Ismaili Studies \| مکان = London \| شابک = 0710304161 \| زبان = en}}
			* {{یادکرد دانشنامه \| نام خانوادگی = Eliash \| نام = J. \| پیوند نویسنده = \| مقاله = {{unicode\|Ḥasan al–ʿAskarī}} \| دانشنامه = Encyclopaedia of Islam \| جلد= 3 \| سال = ۱۹۸۶ \| ناشر = E. J. Brill \| مکان = \| زبان = en \| شابک = 9004078193 \| صفحه = 246–247 \| پیوند = \| تاریخ بازبینی =}}
			* {{یادکرد \|نام خانوادگی= Fathi \|نام= Nazila \|عنوان= In Iran, Debate Over an Article of Faith \|نشانی= http://www.webcitation.org/mainframe.php \|خبرگزاری= \|تاریخ بازبینی= March 6, 2011 \|تاریخ انتشار= May 18, 2008 \|ناشر= [[نیویورک تایمز\|The New York Times]] \|نشانی بایگانی= https://web.archive.org/web/20130822210654/http://www.webcitation.org/mainframe.php \|تاریخ بایگانی= ۲۲ اوت ۲۰۱۳ \|زبان= en \|url-status= dead }}
			* {{یادکرد ژورنال \| نام خانوادگی = Filiu \| نام = \| پیوند نویسنده = \| عنوان = The Return of Political Mahdism \| ژورنال = Current Trends in Islamist Ideology \| سری = \| دوره = vol. 8 \| شماره = \| مکان = \| ناشر = \| تاریخ = 21 May 2009 \| صفحه = 26–38 \| زبان = en \| تاریخ دسترسی =}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = Furnish \| نام = Timothy R. \| پیوند نویسنده = \| نام خانوادگی۲ = Rubin \| نام۲ = Michael \|عنوان = Holiest wars: Islamic Mahdis, their Jihads, and Osama bin Lade \| سال = ۲۰۰۵ \| ناشر = Praeger Publishers \| شابک = 0275983838 \| زبان = en}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = Halm \| نام = Heinz \| پیوند نویسنده = هاینز هالم \| عنوان = Shi'ism \| جلد = \| سال = ۱۹۸۷ \| ناشر = Columbia University Press \|مکان = \| شابک = 0231135874 \| زبان = en}}
			* {{یادکرد دانشنامه \| نام خانوادگی = Hodgson \| نام = M. G. S. \| پیوند نویسنده = \| مقاله = {{unicode\|Ḥudjdja}} \| دانشنامه = [[دانشنامه اسلام\|Encyclopeadia of Islam]] \| جلد = 3 \| سال = ۱۹۸۶ \| ناشر = Brill \| مکان = Leiden \| شابک = 90 04 08118 6 \| صفحه = 544–545 \| زبان = en}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = Hussain \| نام = .Jassim M \| پیوند نویسنده = \| نام ویراستار۱ =Seyyed Hossein \| نام خانوادگی ویراستار۱ = Nasr \| نام ویراستار۲ =Hamid \|نام خانوادگی ویراستار۲ = Dabashi \|نام ویراستار۳ = Seyyed Vali Reza \|نام خانوادگی ویراستار۳ =Nasr \| فصل = Chapter 2: Messianism and the Mahdi \| نشانی فصل = \| نویسندگان سایر بخش‌ها = \| عنوان = Expectation of the millennium: Shiʻism in history \| کوشش = \| ویرایش = 2nd \| سال = ۱۹۸۷ \| ماه = \| سال اصلی = \| ناشر = SUNY Press \| مکان = Albany, USA \| شابک = 0887068448 \| زبان = en}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = Hussain \| نام = .Jassim M \| پیوند نویسنده = \| نام ویراستار = \| نام خانوادگی ویراستار = \| پیوند =https://www.al-islam.org/occultation-twelfth-imam-historical-background-jassim-m-hussain \| فصل = \| نشانی فصل = \| نویسندگان سایر بخش‌ها = \| عنوان = The Occultation of the Twelfth Imam (A Historical Background) \| کوشش = \| ویرایش = \| سال = 1982 \| ماه = \| سال اصلی = \| ناشر = Muhammadi Trust of Great Britain and Northern Ireland \| مکان = \| شابک = 9780907794011\| زبان = en}}
			* {{یادکرد دانشنامه \| نام خانوادگی = Klemm \| نام = Verena \| پیوند نویسنده = ورنا کلم\| مقاله = Islam in Iran ix. The Deputies of Mahdi \| دانشنامه = Encyclopædia Iranica \| سال = ۲۰۰۷ \| ناشر = \| مکان = \| شابک = \| صفحه = \| پیوند مقاله = http://www.iranicaonline.org/articles/islam-in-iran-ix-the-deputies-of-mahdi \| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/65TQCxlyF \| تاریخ بایگانی = 15 February 2012 \| تاریخ بازبینی = 1 March 2011 \| زبان = en}}
			* {{یادکرد ژورنال \| نام خانوادگی = Kohlberg \| نام = Etan \| پیوند نویسنده =\| عنوان = From Imāmiyya to Ithnā-'ashariyya \| ژورنال = Bulletin of the School of Oriental and African Studies \| سری = \| دوره = 39\| شماره = 3 \| مکان = \| ناشر = Cambridge University Press on behalf of School of Oriental and African Studies \| تاریخ = \| سال = ۱۹۷۶ \| ماه = \| صفحه = 521–534 \| تاریخ دسترسی =\| زبان = en}}
			* {{یادکرد دانشنامه \| نام خانوادگی = Kohlberg \| نام = Etan \| پیوند نویسنده = ایتان کولبرگ \| دانشنامه = [[دانشنامه اسلام\|Encyclopaedia of Islam]] \| مقاله = Safīr \| ویرایش = 2nd \| سال = ۱۹۸۶ \| ناشر = [[انتشارات بریل\|E. J. Brill]] \| مکان = Leiden \| زبان = en \| شابک = 90 04 09834 8 \| جلد = 5}}
			* {{یادکرد دانشنامه \| نام خانوادگی = Madelung \| نام = Wilferd \| پیوند نویسنده = ویلفرد مادلونگ \| دانشنامه = [[دانشنامه اسلام\|Encyclopaedia of Islam]] \| مقاله = al–Mahdī \| ویرایش = 2nd \| سال = ۱۹۸۶ \| ناشر = [[انتشارات بریل\|E. J. Brill]] \| جلد = 5 \| عنوان جلد = Khe-Mahi \| مکان = Leiden \| شابک =90-04-07819-3 \| صفحه = 1231–1238 \| زبان = en}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = Modarressi\| نام = Hossein\| پیوند نویسنده =حسین مدرسی \| عنوان = Crisis and Consolidation in the Formative Period of Shi'Ite Islam: Abu Ja'Far Ibn Qiba Al-Razi and His Contribution to Imamite Shi'Ite Thought\| جلد = \| سال = ۱۹۹۳\| ناشر =Princeton: Darwin Press \|مکان = \| شابک =0-878-50095-2 \| زبان = en}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = Momen\| نام = Moojan\| پیوند نویسنده =موژان مؤمن \| عنوان = An Introduction to Shi'i Islam\| جلد = \| سال = ۱۹۸۵\| ناشر = Yale University Press\|مکان = \| زبان = en \| شابک = 0300035314}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = Robinson\| نام =Chase F. \| پیوند نویسنده =چیز رابینسون \| عنوان = The New Cambridge History of Islam, Volume 1 \| جلد = 1\| سال = 2010\| ناشر = Cambridge University Press\|مکان = \| شابک =9780521515368 \|زبان = en}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = Sachedina \| نام = Abdulaziz Abdulhussein \| پیوند نویسنده = عبدالعزیز ساشادینا \| عنوان = Islamic messianism: the idea of Mahdī in twelver Shīʻism \| جلد = \| سال = ۱۹۸۱ \| ناشر = SUNY press \|مکان = \| زبان = en\| شابک = 0-87395-442-4}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = Sachedina \| نام = .Jassim MAbdulaziz Abdulhussein \| پیوند نویسنده = \| نام ویراستار۱ =Seyyed Hossein \| نام خانوادگی ویراستار۱ = Nasr \| نام ویراستار۲ =Hamid \|نام خانوادگی ویراستار۲ = Dabashi \|نام ویراستار۳ = Seyyed Vali Reza \|نام خانوادگی ویراستار۳ =Nasr \| پیوند ویراستار = \| فصل = Chapter 2: Messianism and the Mahdi \| نشانی فصل = \| نویسندگان سایر بخش‌ها = \| عنوان = Expectation of the millennium: Shiʻism in history \| کوشش = \| ویرایش = 2nd \| سال = ۱۹۸۷ \| ماه = \| سال اصلی = \| ناشر = SUNY Press \| مکان = Albany, USA \| شابک = 0887068448 \| زبان = en}}
			* {{یادکرد ژورنال \| نام خانوادگی = Poonawala \| نام = Ismail K \| پیوند نویسنده =اسماعیل پوناوالا\| عنوان = Crisis and Consolidation in the Formative Period of Shi'ite Islam: Abu Ja'far ibn Qiba al-Razi and His Contribution to Imamite Shi'ite Thought by Hossein Modarressi \| ژورنال = Journal of Law and Religion \| سری = \| دوره = 15\| شماره = 1/2 \| مکان = \| ناشر = Journal of Law and Religion, Inc. \| تاریخ = \| سال =۲۰۰۰–۲۰۰۱ \| صفحه = 455–458 \| زبان = en \| تاریخ دسترسی =}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = Silverstein \| نام = Adam \| پیوند نویسنده = \| عنوان = Islamic history: Avery short introduction \| جلد = \| سال = ۲۰۱۰ \| ناشر = [[انتشارات دانشگاه آکسفورد\|OUP]] \|مکان = \| شابک = 9780199545728 \| زبان = en}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = Tabatabaee \| نام = Sayyid Mohammad Hosayn \| پیوند نویسنده = علامه طباطبایی \| ترجمه = [[سید حسین نصر\|Seyyed Hossein Nasr]] \| کتاب = Shi'ite Islam \| ناشر = Suny press\| سال = 1979 \| شابک =0-87395-272-3\|زبان = en}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = Tabatabi \| نام = Allamah \| پیوند نویسنده = علامه طباطبایی \| نام ویراستار۱ =Seyyed Hossein \| نام خانوادگی ویراستار۱ = Nasr \| نام ویراستار۲ =Hamid \|نام خانوادگی ویراستار۲ = Dabashi \|نام ویراستار۳ = Seyyed Vali Reza \|نام خانوادگی ویراستار۳ =Nasr\| فصل = Chapter 2: Messianism and the Mahdi \| عنوان = Expectation of the millennium: Shiʻism in history \| ویرایش = 2nd \| سال = ۱۹۸۹ \| ناشر = SUNY Press \| مکان = Albany, USA \| زبان = en \| شابک = 0887068448}}
			{{پایان پانویس}}

			{{حجت بن الحسن}}
			{{درجه‌بندی\|نیازمند پیوند=خیر\|نیازمند رده=خیر\|نیازمند جعبه اطلاعات=بله\|نیازمند تصویر=خیر\|نیازمند استانداردسازی=خیر\|نیازمند ویراستاری=خیر\|مقابله نشده با دانشنامه‌ها=تاحدودی\|تاریخ خوبیدگی=\|تاریخ برگزیدگی=\|توضیحات=}}

			[[رده:مهدویت]]
			[[رده:باور و اصول دینی]]

Shahroudi در ‏۱۳ ژانویهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۳:۵۳

2024-01-13T13:53:44Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر	نسخهٔ ‏۱۳ ژانویهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۳:۵۳
خط ۱:	خط ۱:
		'''مهدویت''' یکی از [[عقاید اسلامی]] است. بر اساس این باور، شخصی با عنوان [[مهدی موعود]]، در [[آخرالزمان]] حاضر می‌شود تا جهان را از بدی نجات و به نیکی هدایت کند.

		== مهدویت در نظرگاه تاریخ ==
		چنان‌که جاسم حسین توضیح می‌دهد مفهوم «مهدی» به‌عنوانِ شخصِ هدایت‌شده از زمان پیامبر استعمال می‌شد. هم اهل سنت آن را برای [[خلفای راشدین]] به‌کار بردند و هم شیعه آن را برای امامان استفاده کرد. برای مثال در قیام [[حسین بن علی]] شیعیانِ [[کوفه]] از وی به‌عنوان مهدی دعوت کردند و هم [[سلیمان بن صرد خزاعی\|سلیمان بن صُرَد]] پس از کشته شدنش با این عنوان از او تجلیل کرد. اما کاربرد آن در مفهومِ منجی از زمانِ [[قیام مختار ثقفی\|قیام مختار]] و توسط [[مختار ثقفی\|مختار ثَقَفی]] برای [[محمد حنفیه]] پدیدار شد.<ref>{{پک\|حسین\|۱۳۷۷\|ک=تاریخ سیاسی غیبت\|ص=۳۴–۳۵، ۵۵، ۲۲۵}}</ref>[[پرونده:Katibeh(13420)-Karbobala.jpg\|بندانگشتی\|242x242پیکسل\|[[تایپوگرافی]] نام حجت بن الحسن العسکری بر دیواره‌ای از [[حرم امام حسین]] در [[کربلا]]]]به‌گفتهٔ [[سعید امیرارجمند]] و [[ویلفرد مادلونگ]]،<ref group="یادداشت">Wilferd Madelung</ref> اولین اشارات به وجود «باور به مهدی»، غیبت و منجی در نزد مسلمانان به زمان فرقهٔ شیعهٔ [[کیسانیه\|کِیْسانیّه]] بازمی‌گردد؛ فرقه‌ای که پس از سرکوب قیام مختار شکل گرفت.<ref>{{پک\|Amir Arjomand\|2000\|ف=Ḡayba\|ک=Iranica\|زبان=en}}</ref><ref>{{پک\|Madelung\|1986\|ف=al–Mahdī\|ک=EoI2\|زبان=en}}</ref> آنان [[محمد حنفیه]]، فرزندِ علی و امام اول شیعیان را مهدی می‌دانستند و پس از فوتِ او چنین اعلام کردند که او نمرده‌است و در کوه [[رضوا\|رَضْوا]] در مدینه در غیبت به‌سر می‌بَرد و روزی به‌عنوان مهدی و قائم بازخواهد گشت.<ref>{{پک\|Amir Arjomand\|2000\|ف=Ḡayba\|ک=Iranica\|زبان=en}}</ref> به‌نوشتهٔ مادلونگ، شیعیان بارها به افرادِ متعددی از خاندانِ پیامبر اسلام به‌عنوان مهدی روی آوردند. اما این افراد نتوانستند انتظاراتِ شیعیان را برآورده سازند. افرادی مانند [[محمد حنفیه]]، [[ابوهاشم حنفیه\|ابوهاشم فرزند محمد حنفیه]]، محمد بن معاویه از خاندان [[جعفر بن ابی‌طالب\|جعفر ابوطالب]]، [[محمد بن عبدالله نفس زکیه]]، [[جعفر صادق]] و موسی کاظم هر کدام در برهه‌ای، مهدی موعود شیعیان شناخته می‌شدند.<ref>{{پک\|Madelung\|1986\|ف=al–Mahdī\|ک=EoI2\|زبان=en}}</ref> علاوه بر کیسانیه، [[زیدیه]] از عنوانِ مهدی با مفهومِ منجیِ انتهای تاریخ برای رهبران‌شان که قیام مسلحانه کردند، مکرراً استفاده نمودند. همچنین گروه‌های منشعب از امامیه نظیر [[ناووسیه]] و [[واقفیه]] این لقب را با همین مفهوم برای امامان ششم و هفتم پس از درگذشت‌شان به‌کار بردند.<ref>{{پک\|حسین\|۱۳۷۷\|ک=تاریخ سیاسی غیبت\|ص=۳۵–۳۶}}</ref>

		هم [[محمد باقر]] و هم [[جعفر صادق]] در موارد مختلف توسطِ پیروان‌شان مورد اطمینان قرار گرفتند که اگر در مقابلِ حکومت وقت قیام کنند از آن‌ها پشتیبانی خواهند نمود؛ ولی این امامان در پاسخ، شیعیان‌شان را به آرامش فرامی‌خوانند و می‌گفتند گرچه همهٔ امامان قائم هستند و قابلیتِ سرنگون کردن حکومت‌های جور را دارند، ولی قائمِ موعود پس از غیبت به‌فرمان خدا ظهور خواهد کرد تا بی‌عدالتی را از میان ببرَد.<ref>{{پک\|Sachedina\|1981\|ک=Islamic messianism\|ص=15–16\|زبان=en}}</ref> در خصوص کاربرد مهدی به‌عنوان منجیْ توسط امامیه اختلاف نظر وجود دارد. به‌نوشتهٔ مُدرّسی امامیه از زمان علی و [[کیسانیه]] با ایدهٔ [[قائم آل محمد\|قائم]] آشنا بودند. تا زمان دوران موسوم به غیبت صغری، مفهوم مهدی یک ایده متعلق به غیر امامیه بود. شیعیان در دوران غیبت به‌تدریج ایدهٔ مهدی متعلق به غیر امامیه و قائم متعلق به امامیه را در هم ادغام کردند. هرچند در کتاب‌های برجامانده تا دهه‌های آخر قرن سوم هجری/نهم میلادی، امام دوازدهمِ شیعه همان قائم دانسته می‌شد. اما از شروع قرن بعدی، کتاب‌های شیعه، امام دوازدهمِ شیعه را مهدی می‌نامیدند.<ref>{{پک\|Modarressi\|1993\|ک=Crisis and Consolidation\|ص=88–91\|زبان=en}}</ref> ساشادینا نیز می‌گوید مهدویتِ امام دوازدهم بسطِ نظریهٔ امامتِ امام غایب بود که آن را با عقیدهٔ ظهور مهدی و ایجاد عدالت ترکیب نمود در حالی که پیش از آن، امام دوازدهمْ مهدی موعود تلقی نمی‌شد. در مقابل جاسم حسین می‌نویسد نه تنها مهدی به‌معنای منجی نزد امامیه از زمان ائمه به‌کار می‌رفته، بلکه امامان پیشین معتقد بودند هر یک از آنان اگر شرایط ایجاب کند می‌تواند مهدیِ قائم باشد.<ref>{{پک\|حسین\|۱۳۷۷\|ک=تاریخ سیاسی غیبت\|ص=۲۲۴–۲۲۵، ۲۳۸}}</ref> وی می‌گوید از نخستین سال‌ها مسلمانان باور داشتند که پیامبر نویدِ آمدنِ مردی از نسل [[حسین بن علی]] را داده که در آینده با شمشیر قیام می‌کند تا [[بدعت]]ها را از اسلام بزداید. اما رقابتِ سیاسی میان مسلمانان سبب شد برخی گروه‌ها اقدام به بهره‌برداری و تحریفِ احادیث نبوی نمایند تا از آن‌ها در نبرد سیاسی استفاده بَرند.<ref>{{پک\|Hussain\|1987\|ف=Messianism\|ک=Expectation of the millennium\|ص=15\|زبان=en}}</ref>

		به‌گفتهٔ ارجمند بیشترِ این کیسانی‌ها، ایرانیان نومسلمان بودند و احتمالاً این ایرانیان با باورهای زردشتی در مورد منجی آشنا بودند؛ با قهرمانانی مانند [[گرشاسپ (پهلوان)\|گَرشاسْب]] که پس از بیداری از یک خواب طولانی، اهریمنان را از زمین برمی‌چینند.<ref>{{پک\|Amir Arjomand\|2000\|ف=Ḡayba\|ک=Iranica\|زبان=en}}</ref> به‌نوشتهٔ محمدعلی امیرمعزی و تیموتی فرنیش،<ref group="یادداشت">Timothy Furnish</ref> بسیاری از اعتقادات مسلمانان در مورد منجی، ظهور منجی، غیبت و مؤلفه‌های آن، مدیونِ ادیان پیشین مانند مانویت، دین زردشت، یهودیت و مسیحیت است.<ref>{{پک\|Amir–Moezzi\|2007\|ف=Islam in Iran vii.\|ک=Iranica\|زبان=en}}</ref><ref>{{پک\|Furnish\|Rubin\|2005\|ک=Holiest wars\|ص=8–11\|زبان=en}}</ref>

		اما به‌نوشتهٔ جاسم حسین منشأِ دیدگاهِ مهدی به‌عنوان منجی در احادیث پیامبر بوده‌است که توسط بیست و شش نفر از [[صحابه]] و در کتاب‌های حدیثِ اهل سنت، زیدیه و امامیه نقل شده‌است. وی [[علم حدیث\|ضعیف]] بودن احادیث را رد می‌کند و می‌گوید این احادیث در زمان امویان نیز رواج داشته و در ''[[کتاب سلیم بن قیس هلالی\|کتاب سلیم بن قیس]]'' منسوب به [[سلیم بن قیس هلالی\|سُلَیْم بن قِیْسِ هلالی]] (و. حدود ۸۰–۹۰ ه‍.ق/۶۹۹–۷۰۸ م) هم آورده شده‌است.<ref>{{پک\|حسین\|۱۳۷۷\|ک=تاریخ سیاسی غیبت\|ص=۳۶–۴۶}}</ref> از سوی دیگر، مورخان و مُتِکَلِّمان شیعه نظیر [[سید مرتضی عسکری]] با تأکید بر اشتراکِ ادیان مختلف در خصوص کلیتِ موضوعِ نوید به آمدن مهدی و برپایی دین و برقراری عدل در زمین، این موضوع را از مشترکاتِ ادیان الهی و ناشی از منشأ [[فطرت\|فطریِ]] ادیان می‌دانند.<ref>{{پک\|عسکری\|۱۳۹۱\|ک=امام مهدی در آینه ادیان\|ص=۱}}</ref> این گروه نخستین اشاره به مهدی را در احادیث پیامبر اسلام که از طرقِ شیعه و سنی روایت شده ذکر می‌کنند برمی‌شمارند و وجود وی را از ضروریاتِ تحققِ وعده‌های اسلام و قرآن در برپاییِ عدل و قِسط در زمین می‌دانند.<ref>{{پک\|Tabatabaee\|1979\|ک=Shi'ite Islam\|ص=212\|زبان=en}}</ref><ref>{{پک\|Corbin\|1993\|ک=History of Islamic Philosophy\|ص=68–74\|زبان=en}}</ref>

		[[ویلفرد مادلونگ]] در [[دانشنامه اسلام]]، تأکید دارد نظریه غیبت پیش از غیبت امام دوازدهم به اندازه کافی بوسیله روایات ائمهٔ پیشین شیعه مورد تصدیق قرار گرفته‌است، طوری که پس از مرگ امام یازدهم اکثریت امامیه به وجود مهدی موعود عقیده داشتند. بعلاوه مادلونگ چندین محقق سنی مذهب را نام می‌برد که اعتقادات مشابهی دارند.<ref>{{پک\|Madelung\|1986\|ف=al–Mahdī\|ک=EoI2\|زبان=en}}</ref> همچنین در حدیثی که هم شیعه و هم اهل سنت اعتبارش را تأیید می‌کنند، محمد گفته‌است: «اگر تنها یک روز از عمر زمین باقی باشد، خداوند آن روز را آنقدر طولانی خواهد کرد تا خداوند مردی از خاندان من خواهد فرستاد که همنام من است. او زمین را را از عدالت پر خواهد کرد همان‌طور که از بی عدالتی پر شده‌است.»<ref>{{پک\|Tabatabaee\|1979\|ک=Shi'ite Islam\|ص=۲۱۰-۲۱۱\|زبان=en}}</ref>

		== مهدویت در نظرگاه سیاسی ==
		از زمان حکومتِ [[متوکل\|مُتِوَکّلِ عباسی]] (۲۳۲–۲۴۷ ه‍.ق/۸۴۷–۸۶۱ م) سیاستِ مُدارای [[مأمون]] (۱۹۸–۲۱۸ ه‍.ق/۸۱۳–۸۳۳ م) و خلفای پس از وی با شیعیان یک‌باره به کنار گذشته شد. در دوران متوکّل و به‌دستور او، حرم [[حسین بن علی]] تخریب شد و امام دهم شیعه، [[علی نقی\|هادی]]، به‌همراه فرزندش حسن عسکری از مدینه به سامرّا فراخوانده شد تا تحت نظارتِ خلیفه باشد. متوکّل از هیچ وسیلهٔ ممکن در آزار رساندن و بی‌احترامی به وی دریغ نمی‌کرد. گزارش‌ها حاکی از آن است که فشارِ شدیدی بر امامان در سامرّا می‌آمد و شیعیان در عراق و حجاز در شرایطِ اسف‌باری زندگی می‌کردند. [[منتصر\|مُنتَصِر]]، پسر و جانشین متوکل این سیاست‌ها را برداشت و در نتیجه، امام هادی آزادی بیشتری پیدا کرد. سیاست‌های متوکل در زمان [[مستعین\|مُستَعین]] (۸۶۲–۸۶۶ م) هم ادامه یافت. احتمالاً در این زمان بود که امام دهم شیعه [[عثمان بن سعید]] را به نمایندگی خود در عراق برگزید که البته این نمایندگی در زمان امام یازدهم [[حسن عسکری]] نیز تأیید شد.<ref>{{پک\|Sachedina\|1981\|ک=Islamic messianism\|ص=27–29\|زبان=en}}</ref><ref>{{پک\|پاکتچی\|۱۳۹۲\|ف=حسن عسکری، امام\|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی\|ص=۶۱۸}}</ref> در دوران آخرین امامان شیعه، شبکه‌ای از وُکَلا شکل گرفته بود؛ البته این شبکه بیشتر از آنکه به‌مانند سایر شبکه‌های عَلَویِ آن زمان ([[اسماعیلیه]]، [[زیدیه]]، نوادگان حسن بن علی) به‌قصدِ برپاییِ قیام تشکیل شده باشد، کارِ گردآوریِ وجوهاتِ دینی مانند خُمس و زَکات را انجام می‌داد.<ref>{{پک\|Momen\|1985\|ک=An Introduction to Shi'i Islam\|ص=74–75\|زبان=en}}</ref>

		به‌واسطهٔ سیاست‌های اداری، مالی و نظامی متوکل از جمله ولخرجی فراوان، عدم ثبات مقاماتِ اداری و تغییر مکانِ پایتخت به سامرّا و نیز چرخش مذهبیِ وی به سمت [[حنبلی\|حَنابِله]]، خلافت تضعیف شد و با قتل وی در ۲۴۷ ه‍.ق/۸۶۱ م توسط غلامانِ تُرک، زمینهٔ زوالِ قدرت عباسیان فراهم شد.<ref>{{پک\|Bonner\|2010\|ف=The waning of empire\|ک=History of Islam\|ص=305–313\|زبان=en}}</ref> با وقوع [[هرج‌ومرج در سامرا\|جنگ داخلی در بغداد و سامرّا]] طی یک دهه پس از مرگ متوکل که به کشته شدنِ چهار خلیفه انجامید، امپراتوری عباسی عملاً تکه‌تکه شد و سلسله‌های نسبتاً مستقلی توسط قدرت‌های نظامیِ محلی تحت عنوان «امیر» در جای‌جای سرزمین‌های اسلامی ظهور کردند. این سلسله‌های جدید مانند [[صفاریان]]، برخلاف امرای قبلی نظیر [[طاهریان]] در پیِ خودمختاری و مرکزگریزی بودند.<ref>{{پک\|Bonner\|2010\|ف=The waning of empire\|ک=History of Islam\|ص=315–313\|زبان=en}}</ref> شرایط سیاسی و مذهبیِ سال‌های آخرِ امامتِ [[حسن عسکری]] و نخستین دهه‌های پس از مرگ او — همزمان با خلافت [[معتمد (خلیفه)\|مُعتَمِد عباسی]] (۲۵۶–۲۷۹ ه‍.ق/۸۷۶–۸۹۲ م) — بسیار پُرچالش بود. این دوران به جهت سیاسی، مصادف بود با عصر ضعف خلافتِ [[عباسیان]]؛ بدین صورت آنان از اِعمالِ مؤثرِ حاکمیت خود جز در بخش محدودی از سرزمین [[عراق]] ناتوان بودند. در این دوره، افراد مختلف در جای‌جای قلمرو عباسیان قیام کرده‌بودند و سرزمین مسلمانان دچار تجزیهٔ سیاسی شده‌بود. معتمد عباسی، حسن عسکری را — که رقیبی بِالْقوّه برای خلافت به‌شمار می‌رفت — در [[سامرا]] تحت نظارت و مراقبت قرار داده و او را حتی از ملاقات با پیروانش نیز بازداشته بود.<ref>{{پک\|Sachedina\|1981\|ک=Islamic messianism\|ص=29\|زبان=en}}</ref><ref>{{پک\|Tabatabaee\|1979\|ک=Shi'ite Islam\|ص=209\|زبان=en}}</ref> از سوی دیگر، معتمد عباسی، خود، تحت سلطهٔ برادرش [[موفق بالله\|مُوَفَّق بالله]] بود که فرماندهی سپاه را در اختیار، و دیوان را تحت تسلط داشت، به‌طوری‌که از ۸۸۲ عملاً خلیفه تحت اسارتِ خانگی قرار داشت و قدرتی نداشت.<ref>{{پک\|Bonner\|2010\|ف=The waning of empire\|ک=History of Islam\|ص=323\|زبان=en}}</ref> موفق و پسرش [[معتضد\|مُعتَضِد]] (خلافت از ۸۹۲ تا ۹۰۲ م)، و فرزندان وی [[مکتفی\|مُکتَفی]] (از ۹۰۲ تا ۹۰۸ میلادی) و [[مقتدر (خلیفه)\|مُقتَدِر]] (از ۹۰۸ تا ۹۳۲ میلادی) موفق شدند با به‌کارگیری دستگاه دیوانی و قدرت نظامی، نهادِ خلافت را احیا کنند. هرچند که سرزمین‌های تحتِ حکمرانیِ مستقیمِ آن محدود به عراق شده بود، آن‌ها توانستند با به‌کارگیری نیروی نظامی و دیپلماسی، به‌تدریج سلطهٔ خود را بر [[مصر]] و غرب و مرکز [[ایران]] گسترش دهند. از دورهٔ معتضد تا چند دهه بعد، دیوان عباسی تحت ادارهٔ خاندان شیعی [[آل فرات]] و خاندان تازه‌مسلمانِ [[آل جراح]] بود. رقابت این دو خاندان سبب شد دیوانسالاریِ عباسیان دچار فرقه‌گرایی شود.<ref>{{پک\|Bonner\|2010\|ف=The waning of empire\|ک=History of Islam\|ص=332–339\|زبان=en}}</ref>

		طی دهه‌های پایانی سدهٔ سوم هجری که شیعیان [[عراق]] در بحرانِ امامت به‌سر می‌بردند، جنبش‌های شیعی، به‌خصوص [[اسماعیلیه]]، در مناطق مختلف از جمله شمال آفریقا و شمال [[سوریه]] سر برآوردند. در این زمان دعوتِ اسماعیلیان فزونی گرفت و نهایتاً [[ابوعبدالله شیعی]] موفق شد در [[مغرب عربی]] پیروانی را جمع کند. در این زمان شخصی به نام سعید بن حسین، موسوم به [[عبیدالله مهدی]] ادعای امامت کرد و ابوعبدالله شیعی به وی گروید. ابوعبدالله شیعی موفق شد در ۲۹۷ ه‍.ق/۹۰۹ م [[افریقیه]] را تصرف کند. سپس، در همان سال عبیدالله مهدی، منصبِ خلافت را برعهده گرفت و دولت [[فاطمیان]] را تأسیس نمود. اسماعیلیانی که خلافت فاطمیان را نپذیرفتند، جنبش [[قرمطیان\|قَرمَطیان]] را ایجاد کردند. از سوی دیگر، شیعیانِ [[زیدی]] در سال ۲۵۰ ه‍.ق/۸۶۴ م دولتی را در [[طبرستان]] و در سال ۲۸۴ ه‍.ق/۸۹۷ م دولتی را در [[یمن]] تأسیس کردند.<ref>{{پک\|Bonner\|2010\|ف=The waning of empire\|ک=History of Islam\|ص=325–332\|زبان=en}}</ref> در این دوره مکتبِ کلامیِ استدلالیِ [[ابوسهل نوبختی]] (۲۳۷–۳۱۱ ه‍.ق) در میان شیعهٔ امامیه محوریت یافت و به تعالیمِ مذهب شیعه انسجام بخشید، که در سدهٔ بعد به مکتبِ کلامیِ شیخ مفید انجامید.<ref>{{پک\|پاکتچی\|۱۳۸۰\|ف=امامیه\|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی\|ص=۱۶۴–۱۶۵}}</ref>

		سال‌های آغازینِ موسوم به غیبت کبری، هم‌زمان با دورانی بود که به «قرن شیعه» معروف است. در دهه‌های ابتدایی سدهٔ چهارم هجری/دهم میلادی خاندان زیدی‌مذهبِ [[آل بویه\|آل‌بویه]] بر مناطق مهم ایران شامل [[پارس (سرزمین)\|فارس]]، [[شهر ری\|ری]] و [[اصفهان]] دست یافتند.<ref>{{پک\|Bonner\|2010\|ف=The waning of empire\|ک=History of Islam\|ص=347–348\|زبان=en}}</ref> در سال ۳۳۴ ه‍.ق/۹۴۵ م بنی‌عباس تحت سلطهٔ حکومت شیعهٔ آل‌بویه درآمد؛ آل‌بویه با اینکه احتمالاً در آغاز [[زیدیه\|زیدی]] بودند، هنگامی که به حکومت رسیدند به شیعهٔ دوازده امامی گرایش یافتند؛ آل‌بویه چون از نسلِ پیامبرِ مسلمانان نبودند باید امامی زیدی از نسل پیامبر را برای اطاعتِ کامل از او به امامت می‌رساندند؛ بنابراین احتمالاً به همین دلیل بود آنان پس از رسیدن به حکومت، به شیعهٔ دوازده امامی متمایل شدند و ایدهٔ یک امامِ غایب از نظر سیاسی برای بوییان مطلوب‌تر بود.<ref>{{پک\|Berkey\|2003\|ک=The Formation of Islam\|ص=135\|زبان=en}}</ref><ref>{{پک\|Momen\|1985\|ک=An Introduction to Shi'i Islam\|ص=75–76\|زبان=en}}</ref> هم‌زمان با آل‌بویه، حکمرانانِ شیعهٔ دیگر، شامل [[خلافت فاطمیان\|فاطمیان]] در مصر و شمال آفریقا، [[حمدانیان\|خاندان بنی حَمْدان]] در شمال عراق و سوریه و [[ادریسیان\|اِدریسیان]] بر بخش‌هایی از شمال آفریقا حکمرانی می‌کردند.<ref>{{پک\|Momen\|1985\|ک=An Introduction to Shi'i Islam\|ص=75–76\|زبان=en}}</ref> شیعه در این زمان به دلیل نفوذِ سلسله‌های فاطمیان و آل‌بویه در قلبِ سرزمین‌های اسلامی، مستحکم‌ترین بنیادهای دینی و فکری خود را بنیان نهاد. در این دوره بود که آثارِ بنیادینِ اعتقادی شیعه برای نسل‌های بعدی فراهم شد. آل‌بویه علوم شیعی را ترویج نمودند و علمای دینی را از مکاتب گوناگون حمایت کردند و زمینهٔ ورود علوم کلامیِ [[معتزله\|معتزلی]] به شیعه را فراهم ساختند.<ref>{{پک\|Sachedina\|1981\|ک=Islamic messianism\|ص=40–41\|زبان=en}}</ref>

		== پانویس ==

Shahroudi: صفحه را خالی کرد

2024-01-13T13:49:50Z

صفحه را خالی کرد

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۳ ژانویهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۳:۴۹
خط ۱:		خط ۱:
	~~#تغییر_مسیر [[مهدویت در باور شیعه دوازده‌امامی]]~~

Mojtabakd: تغییر مسیر

2023-10-22T11:24:46Z

تغییر مسیر

صفحهٔ تازه

#تغییر_مسیر [[مهدویت در باور شیعه دوازده‌امامی]]

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۳ ژانویهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۳:۵۴
خط ۲۲:		خط ۲۲:

	== پانویس ==		== پانویس ==
			=== یادداشت ===
			{{پانویس\|گروه=یادداشت\|اندازه=ریز\|۲}}

			=== ارجاعات ===
			{{پانویس\|۳\|اندازه=ریز}}

			=== منابع ===
			{{آغاز پانویس\|35em}}
			'''منابع فارسی و عربی'''
			* {{یادکرد ژورنال \| نام خانوادگی = الویری \| نام = محسن \| عنوان = نقد نظریه‌ای در پیدایش شیعهٔ اثنی‌عشری \| ژورنال = دین و ارتباطات \| مکان = تهران \| شماره = ۲ \| تاریخ = زمستان ۱۳۷۴ \| صفحه = ۵۱–۸۶ \| پیوند = https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/22481}}
			* {{یادکرد دانشنامه \| نام خانوادگی = پاکتچی \| نام = احمد \| پیوند نویسنده = احمد پاکتچی \| مقاله = امامیه \| دانشنامه = [[دائرةالمعارف بزرگ اسلامی]] \| جلد = ۱۰ \| عنوان جلد = البیری–باباطاهر \| سال = ۱۳۸۰ \| ناشر = [[مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی]] \| مکان = تهران \| شابک = 964-7025-05-X}}
			* {{یادکرد دانشنامه \| نام خانوادگی = پاکتچی \| نام = احمد \| پیوند نویسنده = احمد پاکتچی \| مقاله = حسن عسکری، امام \| دانشنامه = [[دائرةالمعارف بزرگ اسلامی]] \| جلد = ۲۰ \| عنوان جلد = حافظ ابراهیم–حسین (ع)، امام \| سال = ۱۳۹۲ \| ناشر = [[مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی]] \| مکان = تهران \| شابک = 978-600-6326-19-1}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = جعفریان \| نام = رسول \| پیوند نویسنده = رسول جعفریان \| عنوان = حیات فکری و سیاسی امامان شیعه (ع)\| جلد = \| سال = ۱۳۸۷\| ناشر = انصاریان \|مکان = تهران \| شابک =978-964-438-001-3}}
			* {{یادکرد وب\|نشانی=http://www.montazar.net/montazar-far/selecttext.php?ic=1212&subid=1\|عنوان=جعفر کذاب\|ناشر=مرکز جهانی اهل البیت\|تاریخ=\|تاریخ بازدید=۲۴ آوریل ۲۰۱۱\|پیوند بایگانی=https://www.webcitation.org/68aMdDNSj?url=http://www.montazar.net/montazar-far/selecttext.php?ic=1212\|تاریخ بایگانی=21 ژوئن 2012\|ref=مجا}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = حسین \| نام = جاسم \| پیوند نویسنده = جاسم حسین \| عنوان = تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم (عج)\| جلد = \| سال = ۱۳۷۷ \| ناشر = امیرکبیر \|مکان = تهران \| شابک =۹۶۴-۰۰-۰۴۴۷-۲\|مترجم=آیت‌اللهی، محمدتقی}}
			* {{یادکرد ژورنال \| نام خانوادگی = حسینی \| نام = سید علی \| عنوان = مروری اجمالی بر آثار مهدی از غیبت کبری تا قرن هفتم هجری \| ژورنال = پژوهشنامهٔ حکمت و فلسفهٔ اسلامی \| مکان = قم \| شماره = ۱۹ \| تاریخ = پاییز ۱۳۸۵ \| صفحه = ۱۷۵–۱۸۶ \| پیوند = https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/317811/}}
			* {{یادکرد دانشنامه \|نام=صادق\|نام خانوادگی=سجادی\|مقاله=آل باوند\|دانشنامه=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی\|دیگران=زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی \|شهر=تهران\|پیوند مقاله=https://www.cgie.org.ir/fa/publication/entryview/27491 \|تاریخ=۱۳۷۴\|سال=۱۳۷۴\|جلد=۱\|صفحات=۵۸۹–۵۸۵\| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6yQUaA1NR \| تاریخ بایگانی = ۴ آوریل ۲۰۱۸}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = سینا \| نام = حسین \| پیوند نویسنده = حسین سینا \| عنوان = نگاهی به اندیشهٔ سیاسی شیعی در گذر زمان \| کوشش = حسن یوسفی اشکوری \| جلد = ۵ \| سال = ۱۳۷۰ \| ناشر = یادآوران \| مکان = تهران \| شابک =}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = طباطبایی \| نام = سید محمدحسین \| پیوند نویسنده = سید محمدحسین طباطبایی \| کوشش = هادی خسروشاهی \| عنوان = شیعه \| سال = ۱۳۸۷ \| ناشر = بوستان کتاب قم \| مکان = قم \| شابک =978-964-548-928-9}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = کورانی \| نام = علی \| پیوند نویسنده = علی کورانی \| عنوان = عصر ظهور \| سال = ۱۳۸۷ \| ناشر = سازمان تبلیغات اسلامی \| مکان = تهران \| شابک =978-964-304-215-8}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = کوربن\| نام = هانری\| پیوند نویسنده = هانری کربن \| عنوان = [[تاریخ فلسفه اسلامی (کتاب)\|تاریخ فلسفه اسلامی]] \| سال = ۱۳۷۳\| ناشر = کویر، انجمن ایران‌شناسی فرانسه\|مکان = تهران \| شابک = 964-6144-19-5}}
			* {{یادکرد کتاب\|نام خانوادگی=عسکری\|نام=مرتضی\|عنوان=امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در آیینه ادیان\|سال=۱۳۹۱\|مکان=قم\|ناشر=موسسه تحقيقات و نشر معارف اهل البيت (ع)\|پیوند نویسنده=سید مرتضی عسکری}}
			* {{یادکرد ژورنال\|نام۱=حسن\|نام خانوادگی۱=موسوی\|نام۲=نوراالله\|نام خانوادگی۲=کسایی\|شماره=۱۵\|صفحات=۲۷۶-۲۹۲\|عنوان=پژوهشی پیرامون زندگی سیاسی و فرهنگی نواب اربعه\|تاریخ=۱۳۷۸\|ژورنال=دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران\|پیوند=http://ensani.ir/file/download/article/20120618233108-9087-63.pdf}}

			'''منابع انگلیسی'''
			* {{یادکرد دانشنامه \| نام خانوادگی = Amanat \| نام = Abbas \| پیوند نویسنده = عباس امانت \| مقاله = Islam in Iran v. Messianic Islam in Iran \| دانشنامه = [[دانشنامه ایرانیکا\|Encyclopædia Iranica]] \| سال = ۲۰۰۷ \| پیوند مقاله = http://www.iranicaonline.org/articles/islam-in-iran-v-messianic-islam-in-iran \| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/65NKcFsaG \| تاریخ بایگانی = 11 February 2011 \| تاریخ بازبینی = 22 May 2019 \| زبان = en}}
			* {{یادکرد دانشنامه \| نام خانوادگی = Amir Arjomand \| نام = Said \| پیوند نویسنده = سعید امیرارجمند \| مقاله = {{unicode\|Ḡayba}} \| دانشنامه = [[دانشنامه ایرانیکا\|Encyclopædia Iranica]] \| سال = ۲۰۰۰\| پیوند مقاله = http://www.iranicaonline.org/articles/gayba \|پیوند بایگانی= http://www.webcitation.org/65NLC7mMx \| تاریخ بایگانی = 11 February 2011 \| تاریخ بازبینی = 22 May 2019 \| زبان = en}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = Amir–Moezzi\| نام =Mohammad Ali \| پیوند نویسنده =محمدعلی امیرمعزی \| عنوان =The divine guide in early Shiʻism: the sources of esotericism in Islam \| جلد = \| سال = ۱۹۹۴\| ناشر = SUNY Press\|مکان = \| شابک =0791421228 \|زبان = en}}
			* {{یادکرد دانشنامه \| نام خانوادگی = Amir–Moezzi \| نام = Mohammad Ali \| پیوند نویسنده =محمدعلی امیرمعزی \| مقاله = Islam in Iran vii. The Concept of Mahdi in Twelver Shi{{unicode\|ʿ}}ism \| دانشنامه = [[دانشنامه ایرانیکا\|Encyclopædia Iranica]] \| سال = ۲۰۰۷ \| ناشر = \| پیوند مقاله= http://www.iranicaonline.org/articles/islam-in-iran-vii-the-concept-of-mahdi-in-twelver-shiism \| تاریخ بازبینی = \| زبان = en}}
			* {{یادکرد دانشنامه \| نام خانوادگی = Aslan \| نام = Reza \| پیوند نویسنده = رضا اصلان \| نام ویراستار = Juan \| نام خانوادگی ویراستار = Eduardo Campo \| مقاله = Mahdī \| ویرایش = 1st \| دانشنامه = Encyclopaedia of Islam \| سال = ۲۰۰۹ \| ناشر = Infobase Publishing \| مکان = New York \| شابک = \| صفحه = 447–448 \| پیوند = \| زبان = en}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = Berkey\| نام =Jonathan P. \| پیوند نویسنده = \| عنوان =The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800 \| جلد = \| سال = ۲۰۰۳\| ناشر = Cambridge University Press\|مکان = \| شابک =978-0-511-06580-4\|زبان = en}}
			* {{یادکرد دانشنامه \|نام خانوادگی=Calmard \|نام=Jean \|پیوند نویسنده=جان کالمارد\|مقاله=Jamkarān \|دانشنامه=Encyclopædia Iranica \|سال=۲۰۱۱\|پیوند مقاله=http://www.iranicaonline.org/articles/jamkaran \| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/68aMIsiFp \| تاریخ بایگانی = 21 June 2012 \| تاریخ بازبینی = 22 May 2019 \| زبان = en}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = Corbin \| نام = Henry \| پیوند نویسنده = هانری کربن \| عنوان = History of Islamic Philosophy \| ترجمه = Liadain Sherrard, Philip Sherrard \| نشانی = \| ویرایش = \| سال = ۱۹۹۳ \| ناشر = Paul International in association with Islamic Publications for The Institute of Ismaili Studies \| مکان = London \| شابک = 0710304161 \| زبان = en}}
			* {{یادکرد دانشنامه \| نام خانوادگی = Eliash \| نام = J. \| پیوند نویسنده = \| مقاله = {{unicode\|Ḥasan al–ʿAskarī}} \| دانشنامه = Encyclopaedia of Islam \| جلد= 3 \| سال = ۱۹۸۶ \| ناشر = E. J. Brill \| مکان = \| زبان = en \| شابک = 9004078193 \| صفحه = 246–247 \| پیوند = \| تاریخ بازبینی =}}
			* {{یادکرد \|نام خانوادگی= Fathi \|نام= Nazila \|عنوان= In Iran, Debate Over an Article of Faith \|نشانی= http://www.webcitation.org/mainframe.php \|خبرگزاری= \|تاریخ بازبینی= March 6, 2011 \|تاریخ انتشار= May 18, 2008 \|ناشر= [[نیویورک تایمز\|The New York Times]] \|نشانی بایگانی= https://web.archive.org/web/20130822210654/http://www.webcitation.org/mainframe.php \|تاریخ بایگانی= ۲۲ اوت ۲۰۱۳ \|زبان= en \|url-status= dead }}
			* {{یادکرد ژورنال \| نام خانوادگی = Filiu \| نام = \| پیوند نویسنده = \| عنوان = The Return of Political Mahdism \| ژورنال = Current Trends in Islamist Ideology \| سری = \| دوره = vol. 8 \| شماره = \| مکان = \| ناشر = \| تاریخ = 21 May 2009 \| صفحه = 26–38 \| زبان = en \| تاریخ دسترسی =}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = Furnish \| نام = Timothy R. \| پیوند نویسنده = \| نام خانوادگی۲ = Rubin \| نام۲ = Michael \|عنوان = Holiest wars: Islamic Mahdis, their Jihads, and Osama bin Lade \| سال = ۲۰۰۵ \| ناشر = Praeger Publishers \| شابک = 0275983838 \| زبان = en}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = Halm \| نام = Heinz \| پیوند نویسنده = هاینز هالم \| عنوان = Shi'ism \| جلد = \| سال = ۱۹۸۷ \| ناشر = Columbia University Press \|مکان = \| شابک = 0231135874 \| زبان = en}}
			* {{یادکرد دانشنامه \| نام خانوادگی = Hodgson \| نام = M. G. S. \| پیوند نویسنده = \| مقاله = {{unicode\|Ḥudjdja}} \| دانشنامه = [[دانشنامه اسلام\|Encyclopeadia of Islam]] \| جلد = 3 \| سال = ۱۹۸۶ \| ناشر = Brill \| مکان = Leiden \| شابک = 90 04 08118 6 \| صفحه = 544–545 \| زبان = en}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = Hussain \| نام = .Jassim M \| پیوند نویسنده = \| نام ویراستار۱ =Seyyed Hossein \| نام خانوادگی ویراستار۱ = Nasr \| نام ویراستار۲ =Hamid \|نام خانوادگی ویراستار۲ = Dabashi \|نام ویراستار۳ = Seyyed Vali Reza \|نام خانوادگی ویراستار۳ =Nasr \| فصل = Chapter 2: Messianism and the Mahdi \| نشانی فصل = \| نویسندگان سایر بخش‌ها = \| عنوان = Expectation of the millennium: Shiʻism in history \| کوشش = \| ویرایش = 2nd \| سال = ۱۹۸۷ \| ماه = \| سال اصلی = \| ناشر = SUNY Press \| مکان = Albany, USA \| شابک = 0887068448 \| زبان = en}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = Hussain \| نام = .Jassim M \| پیوند نویسنده = \| نام ویراستار = \| نام خانوادگی ویراستار = \| پیوند =https://www.al-islam.org/occultation-twelfth-imam-historical-background-jassim-m-hussain \| فصل = \| نشانی فصل = \| نویسندگان سایر بخش‌ها = \| عنوان = The Occultation of the Twelfth Imam (A Historical Background) \| کوشش = \| ویرایش = \| سال = 1982 \| ماه = \| سال اصلی = \| ناشر = Muhammadi Trust of Great Britain and Northern Ireland \| مکان = \| شابک = 9780907794011\| زبان = en}}
			* {{یادکرد دانشنامه \| نام خانوادگی = Klemm \| نام = Verena \| پیوند نویسنده = ورنا کلم\| مقاله = Islam in Iran ix. The Deputies of Mahdi \| دانشنامه = Encyclopædia Iranica \| سال = ۲۰۰۷ \| ناشر = \| مکان = \| شابک = \| صفحه = \| پیوند مقاله = http://www.iranicaonline.org/articles/islam-in-iran-ix-the-deputies-of-mahdi \| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/65TQCxlyF \| تاریخ بایگانی = 15 February 2012 \| تاریخ بازبینی = 1 March 2011 \| زبان = en}}
			* {{یادکرد ژورنال \| نام خانوادگی = Kohlberg \| نام = Etan \| پیوند نویسنده =\| عنوان = From Imāmiyya to Ithnā-'ashariyya \| ژورنال = Bulletin of the School of Oriental and African Studies \| سری = \| دوره = 39\| شماره = 3 \| مکان = \| ناشر = Cambridge University Press on behalf of School of Oriental and African Studies \| تاریخ = \| سال = ۱۹۷۶ \| ماه = \| صفحه = 521–534 \| تاریخ دسترسی =\| زبان = en}}
			* {{یادکرد دانشنامه \| نام خانوادگی = Kohlberg \| نام = Etan \| پیوند نویسنده = ایتان کولبرگ \| دانشنامه = [[دانشنامه اسلام\|Encyclopaedia of Islam]] \| مقاله = Safīr \| ویرایش = 2nd \| سال = ۱۹۸۶ \| ناشر = [[انتشارات بریل\|E. J. Brill]] \| مکان = Leiden \| زبان = en \| شابک = 90 04 09834 8 \| جلد = 5}}
			* {{یادکرد دانشنامه \| نام خانوادگی = Madelung \| نام = Wilferd \| پیوند نویسنده = ویلفرد مادلونگ \| دانشنامه = [[دانشنامه اسلام\|Encyclopaedia of Islam]] \| مقاله = al–Mahdī \| ویرایش = 2nd \| سال = ۱۹۸۶ \| ناشر = [[انتشارات بریل\|E. J. Brill]] \| جلد = 5 \| عنوان جلد = Khe-Mahi \| مکان = Leiden \| شابک =90-04-07819-3 \| صفحه = 1231–1238 \| زبان = en}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = Modarressi\| نام = Hossein\| پیوند نویسنده =حسین مدرسی \| عنوان = Crisis and Consolidation in the Formative Period of Shi'Ite Islam: Abu Ja'Far Ibn Qiba Al-Razi and His Contribution to Imamite Shi'Ite Thought\| جلد = \| سال = ۱۹۹۳\| ناشر =Princeton: Darwin Press \|مکان = \| شابک =0-878-50095-2 \| زبان = en}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = Momen\| نام = Moojan\| پیوند نویسنده =موژان مؤمن \| عنوان = An Introduction to Shi'i Islam\| جلد = \| سال = ۱۹۸۵\| ناشر = Yale University Press\|مکان = \| زبان = en \| شابک = 0300035314}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = Robinson\| نام =Chase F. \| پیوند نویسنده =چیز رابینسون \| عنوان = The New Cambridge History of Islam, Volume 1 \| جلد = 1\| سال = 2010\| ناشر = Cambridge University Press\|مکان = \| شابک =9780521515368 \|زبان = en}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = Sachedina \| نام = Abdulaziz Abdulhussein \| پیوند نویسنده = عبدالعزیز ساشادینا \| عنوان = Islamic messianism: the idea of Mahdī in twelver Shīʻism \| جلد = \| سال = ۱۹۸۱ \| ناشر = SUNY press \|مکان = \| زبان = en\| شابک = 0-87395-442-4}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = Sachedina \| نام = .Jassim MAbdulaziz Abdulhussein \| پیوند نویسنده = \| نام ویراستار۱ =Seyyed Hossein \| نام خانوادگی ویراستار۱ = Nasr \| نام ویراستار۲ =Hamid \|نام خانوادگی ویراستار۲ = Dabashi \|نام ویراستار۳ = Seyyed Vali Reza \|نام خانوادگی ویراستار۳ =Nasr \| پیوند ویراستار = \| فصل = Chapter 2: Messianism and the Mahdi \| نشانی فصل = \| نویسندگان سایر بخش‌ها = \| عنوان = Expectation of the millennium: Shiʻism in history \| کوشش = \| ویرایش = 2nd \| سال = ۱۹۸۷ \| ماه = \| سال اصلی = \| ناشر = SUNY Press \| مکان = Albany, USA \| شابک = 0887068448 \| زبان = en}}
			* {{یادکرد ژورنال \| نام خانوادگی = Poonawala \| نام = Ismail K \| پیوند نویسنده =اسماعیل پوناوالا\| عنوان = Crisis and Consolidation in the Formative Period of Shi'ite Islam: Abu Ja'far ibn Qiba al-Razi and His Contribution to Imamite Shi'ite Thought by Hossein Modarressi \| ژورنال = Journal of Law and Religion \| سری = \| دوره = 15\| شماره = 1/2 \| مکان = \| ناشر = Journal of Law and Religion, Inc. \| تاریخ = \| سال =۲۰۰۰–۲۰۰۱ \| صفحه = 455–458 \| زبان = en \| تاریخ دسترسی =}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = Silverstein \| نام = Adam \| پیوند نویسنده = \| عنوان = Islamic history: Avery short introduction \| جلد = \| سال = ۲۰۱۰ \| ناشر = [[انتشارات دانشگاه آکسفورد\|OUP]] \|مکان = \| شابک = 9780199545728 \| زبان = en}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = Tabatabaee \| نام = Sayyid Mohammad Hosayn \| پیوند نویسنده = علامه طباطبایی \| ترجمه = [[سید حسین نصر\|Seyyed Hossein Nasr]] \| کتاب = Shi'ite Islam \| ناشر = Suny press\| سال = 1979 \| شابک =0-87395-272-3\|زبان = en}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = Tabatabi \| نام = Allamah \| پیوند نویسنده = علامه طباطبایی \| نام ویراستار۱ =Seyyed Hossein \| نام خانوادگی ویراستار۱ = Nasr \| نام ویراستار۲ =Hamid \|نام خانوادگی ویراستار۲ = Dabashi \|نام ویراستار۳ = Seyyed Vali Reza \|نام خانوادگی ویراستار۳ =Nasr\| فصل = Chapter 2: Messianism and the Mahdi \| عنوان = Expectation of the millennium: Shiʻism in history \| ویرایش = 2nd \| سال = ۱۹۸۹ \| ناشر = SUNY Press \| مکان = Albany, USA \| زبان = en \| شابک = 0887068448}}
			{{پایان پانویس}}

			{{حجت بن الحسن}}
			{{درجه‌بندی\|نیازمند پیوند=خیر\|نیازمند رده=خیر\|نیازمند جعبه اطلاعات=بله\|نیازمند تصویر=خیر\|نیازمند استانداردسازی=خیر\|نیازمند ویراستاری=خیر\|مقابله نشده با دانشنامه‌ها=تاحدودی\|تاریخ خوبیدگی=\|تاریخ برگزیدگی=\|توضیحات=}}

			[[رده:مهدویت]]
			[[رده:باور و اصول دینی]]

→ نسخهٔ قدیمی‌تر	نسخهٔ ‏۱۳ ژانویهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۳:۵۳
خط ۱:	خط ۱:
		'''مهدویت''' یکی از [[عقاید اسلامی]] است. بر اساس این باور، شخصی با عنوان [[مهدی موعود]]، در [[آخرالزمان]] حاضر می‌شود تا جهان را از بدی نجات و به نیکی هدایت کند.

		== مهدویت در نظرگاه تاریخ ==
		چنان‌که جاسم حسین توضیح می‌دهد مفهوم «مهدی» به‌عنوانِ شخصِ هدایت‌شده از زمان پیامبر استعمال می‌شد. هم اهل سنت آن را برای [[خلفای راشدین]] به‌کار بردند و هم شیعه آن را برای امامان استفاده کرد. برای مثال در قیام [[حسین بن علی]] شیعیانِ [[کوفه]] از وی به‌عنوان مهدی دعوت کردند و هم [[سلیمان بن صرد خزاعی\|سلیمان بن صُرَد]] پس از کشته شدنش با این عنوان از او تجلیل کرد. اما کاربرد آن در مفهومِ منجی از زمانِ [[قیام مختار ثقفی\|قیام مختار]] و توسط [[مختار ثقفی\|مختار ثَقَفی]] برای [[محمد حنفیه]] پدیدار شد.<ref>{{پک\|حسین\|۱۳۷۷\|ک=تاریخ سیاسی غیبت\|ص=۳۴–۳۵، ۵۵، ۲۲۵}}</ref>[[پرونده:Katibeh(13420)-Karbobala.jpg\|بندانگشتی\|242x242پیکسل\|[[تایپوگرافی]] نام حجت بن الحسن العسکری بر دیواره‌ای از [[حرم امام حسین]] در [[کربلا]]]]به‌گفتهٔ [[سعید امیرارجمند]] و [[ویلفرد مادلونگ]]،<ref group="یادداشت">Wilferd Madelung</ref> اولین اشارات به وجود «باور به مهدی»، غیبت و منجی در نزد مسلمانان به زمان فرقهٔ شیعهٔ [[کیسانیه\|کِیْسانیّه]] بازمی‌گردد؛ فرقه‌ای که پس از سرکوب قیام مختار شکل گرفت.<ref>{{پک\|Amir Arjomand\|2000\|ف=Ḡayba\|ک=Iranica\|زبان=en}}</ref><ref>{{پک\|Madelung\|1986\|ف=al–Mahdī\|ک=EoI2\|زبان=en}}</ref> آنان [[محمد حنفیه]]، فرزندِ علی و امام اول شیعیان را مهدی می‌دانستند و پس از فوتِ او چنین اعلام کردند که او نمرده‌است و در کوه [[رضوا\|رَضْوا]] در مدینه در غیبت به‌سر می‌بَرد و روزی به‌عنوان مهدی و قائم بازخواهد گشت.<ref>{{پک\|Amir Arjomand\|2000\|ف=Ḡayba\|ک=Iranica\|زبان=en}}</ref> به‌نوشتهٔ مادلونگ، شیعیان بارها به افرادِ متعددی از خاندانِ پیامبر اسلام به‌عنوان مهدی روی آوردند. اما این افراد نتوانستند انتظاراتِ شیعیان را برآورده سازند. افرادی مانند [[محمد حنفیه]]، [[ابوهاشم حنفیه\|ابوهاشم فرزند محمد حنفیه]]، محمد بن معاویه از خاندان [[جعفر بن ابی‌طالب\|جعفر ابوطالب]]، [[محمد بن عبدالله نفس زکیه]]، [[جعفر صادق]] و موسی کاظم هر کدام در برهه‌ای، مهدی موعود شیعیان شناخته می‌شدند.<ref>{{پک\|Madelung\|1986\|ف=al–Mahdī\|ک=EoI2\|زبان=en}}</ref> علاوه بر کیسانیه، [[زیدیه]] از عنوانِ مهدی با مفهومِ منجیِ انتهای تاریخ برای رهبران‌شان که قیام مسلحانه کردند، مکرراً استفاده نمودند. همچنین گروه‌های منشعب از امامیه نظیر [[ناووسیه]] و [[واقفیه]] این لقب را با همین مفهوم برای امامان ششم و هفتم پس از درگذشت‌شان به‌کار بردند.<ref>{{پک\|حسین\|۱۳۷۷\|ک=تاریخ سیاسی غیبت\|ص=۳۵–۳۶}}</ref>

		هم [[محمد باقر]] و هم [[جعفر صادق]] در موارد مختلف توسطِ پیروان‌شان مورد اطمینان قرار گرفتند که اگر در مقابلِ حکومت وقت قیام کنند از آن‌ها پشتیبانی خواهند نمود؛ ولی این امامان در پاسخ، شیعیان‌شان را به آرامش فرامی‌خوانند و می‌گفتند گرچه همهٔ امامان قائم هستند و قابلیتِ سرنگون کردن حکومت‌های جور را دارند، ولی قائمِ موعود پس از غیبت به‌فرمان خدا ظهور خواهد کرد تا بی‌عدالتی را از میان ببرَد.<ref>{{پک\|Sachedina\|1981\|ک=Islamic messianism\|ص=15–16\|زبان=en}}</ref> در خصوص کاربرد مهدی به‌عنوان منجیْ توسط امامیه اختلاف نظر وجود دارد. به‌نوشتهٔ مُدرّسی امامیه از زمان علی و [[کیسانیه]] با ایدهٔ [[قائم آل محمد\|قائم]] آشنا بودند. تا زمان دوران موسوم به غیبت صغری، مفهوم مهدی یک ایده متعلق به غیر امامیه بود. شیعیان در دوران غیبت به‌تدریج ایدهٔ مهدی متعلق به غیر امامیه و قائم متعلق به امامیه را در هم ادغام کردند. هرچند در کتاب‌های برجامانده تا دهه‌های آخر قرن سوم هجری/نهم میلادی، امام دوازدهمِ شیعه همان قائم دانسته می‌شد. اما از شروع قرن بعدی، کتاب‌های شیعه، امام دوازدهمِ شیعه را مهدی می‌نامیدند.<ref>{{پک\|Modarressi\|1993\|ک=Crisis and Consolidation\|ص=88–91\|زبان=en}}</ref> ساشادینا نیز می‌گوید مهدویتِ امام دوازدهم بسطِ نظریهٔ امامتِ امام غایب بود که آن را با عقیدهٔ ظهور مهدی و ایجاد عدالت ترکیب نمود در حالی که پیش از آن، امام دوازدهمْ مهدی موعود تلقی نمی‌شد. در مقابل جاسم حسین می‌نویسد نه تنها مهدی به‌معنای منجی نزد امامیه از زمان ائمه به‌کار می‌رفته، بلکه امامان پیشین معتقد بودند هر یک از آنان اگر شرایط ایجاب کند می‌تواند مهدیِ قائم باشد.<ref>{{پک\|حسین\|۱۳۷۷\|ک=تاریخ سیاسی غیبت\|ص=۲۲۴–۲۲۵، ۲۳۸}}</ref> وی می‌گوید از نخستین سال‌ها مسلمانان باور داشتند که پیامبر نویدِ آمدنِ مردی از نسل [[حسین بن علی]] را داده که در آینده با شمشیر قیام می‌کند تا [[بدعت]]ها را از اسلام بزداید. اما رقابتِ سیاسی میان مسلمانان سبب شد برخی گروه‌ها اقدام به بهره‌برداری و تحریفِ احادیث نبوی نمایند تا از آن‌ها در نبرد سیاسی استفاده بَرند.<ref>{{پک\|Hussain\|1987\|ف=Messianism\|ک=Expectation of the millennium\|ص=15\|زبان=en}}</ref>

		به‌گفتهٔ ارجمند بیشترِ این کیسانی‌ها، ایرانیان نومسلمان بودند و احتمالاً این ایرانیان با باورهای زردشتی در مورد منجی آشنا بودند؛ با قهرمانانی مانند [[گرشاسپ (پهلوان)\|گَرشاسْب]] که پس از بیداری از یک خواب طولانی، اهریمنان را از زمین برمی‌چینند.<ref>{{پک\|Amir Arjomand\|2000\|ف=Ḡayba\|ک=Iranica\|زبان=en}}</ref> به‌نوشتهٔ محمدعلی امیرمعزی و تیموتی فرنیش،<ref group="یادداشت">Timothy Furnish</ref> بسیاری از اعتقادات مسلمانان در مورد منجی، ظهور منجی، غیبت و مؤلفه‌های آن، مدیونِ ادیان پیشین مانند مانویت، دین زردشت، یهودیت و مسیحیت است.<ref>{{پک\|Amir–Moezzi\|2007\|ف=Islam in Iran vii.\|ک=Iranica\|زبان=en}}</ref><ref>{{پک\|Furnish\|Rubin\|2005\|ک=Holiest wars\|ص=8–11\|زبان=en}}</ref>

		اما به‌نوشتهٔ جاسم حسین منشأِ دیدگاهِ مهدی به‌عنوان منجی در احادیث پیامبر بوده‌است که توسط بیست و شش نفر از [[صحابه]] و در کتاب‌های حدیثِ اهل سنت، زیدیه و امامیه نقل شده‌است. وی [[علم حدیث\|ضعیف]] بودن احادیث را رد می‌کند و می‌گوید این احادیث در زمان امویان نیز رواج داشته و در ''[[کتاب سلیم بن قیس هلالی\|کتاب سلیم بن قیس]]'' منسوب به [[سلیم بن قیس هلالی\|سُلَیْم بن قِیْسِ هلالی]] (و. حدود ۸۰–۹۰ ه‍.ق/۶۹۹–۷۰۸ م) هم آورده شده‌است.<ref>{{پک\|حسین\|۱۳۷۷\|ک=تاریخ سیاسی غیبت\|ص=۳۶–۴۶}}</ref> از سوی دیگر، مورخان و مُتِکَلِّمان شیعه نظیر [[سید مرتضی عسکری]] با تأکید بر اشتراکِ ادیان مختلف در خصوص کلیتِ موضوعِ نوید به آمدن مهدی و برپایی دین و برقراری عدل در زمین، این موضوع را از مشترکاتِ ادیان الهی و ناشی از منشأ [[فطرت\|فطریِ]] ادیان می‌دانند.<ref>{{پک\|عسکری\|۱۳۹۱\|ک=امام مهدی در آینه ادیان\|ص=۱}}</ref> این گروه نخستین اشاره به مهدی را در احادیث پیامبر اسلام که از طرقِ شیعه و سنی روایت شده ذکر می‌کنند برمی‌شمارند و وجود وی را از ضروریاتِ تحققِ وعده‌های اسلام و قرآن در برپاییِ عدل و قِسط در زمین می‌دانند.<ref>{{پک\|Tabatabaee\|1979\|ک=Shi'ite Islam\|ص=212\|زبان=en}}</ref><ref>{{پک\|Corbin\|1993\|ک=History of Islamic Philosophy\|ص=68–74\|زبان=en}}</ref>

		[[ویلفرد مادلونگ]] در [[دانشنامه اسلام]]، تأکید دارد نظریه غیبت پیش از غیبت امام دوازدهم به اندازه کافی بوسیله روایات ائمهٔ پیشین شیعه مورد تصدیق قرار گرفته‌است، طوری که پس از مرگ امام یازدهم اکثریت امامیه به وجود مهدی موعود عقیده داشتند. بعلاوه مادلونگ چندین محقق سنی مذهب را نام می‌برد که اعتقادات مشابهی دارند.<ref>{{پک\|Madelung\|1986\|ف=al–Mahdī\|ک=EoI2\|زبان=en}}</ref> همچنین در حدیثی که هم شیعه و هم اهل سنت اعتبارش را تأیید می‌کنند، محمد گفته‌است: «اگر تنها یک روز از عمر زمین باقی باشد، خداوند آن روز را آنقدر طولانی خواهد کرد تا خداوند مردی از خاندان من خواهد فرستاد که همنام من است. او زمین را را از عدالت پر خواهد کرد همان‌طور که از بی عدالتی پر شده‌است.»<ref>{{پک\|Tabatabaee\|1979\|ک=Shi'ite Islam\|ص=۲۱۰-۲۱۱\|زبان=en}}</ref>

		== مهدویت در نظرگاه سیاسی ==
		از زمان حکومتِ [[متوکل\|مُتِوَکّلِ عباسی]] (۲۳۲–۲۴۷ ه‍.ق/۸۴۷–۸۶۱ م) سیاستِ مُدارای [[مأمون]] (۱۹۸–۲۱۸ ه‍.ق/۸۱۳–۸۳۳ م) و خلفای پس از وی با شیعیان یک‌باره به کنار گذشته شد. در دوران متوکّل و به‌دستور او، حرم [[حسین بن علی]] تخریب شد و امام دهم شیعه، [[علی نقی\|هادی]]، به‌همراه فرزندش حسن عسکری از مدینه به سامرّا فراخوانده شد تا تحت نظارتِ خلیفه باشد. متوکّل از هیچ وسیلهٔ ممکن در آزار رساندن و بی‌احترامی به وی دریغ نمی‌کرد. گزارش‌ها حاکی از آن است که فشارِ شدیدی بر امامان در سامرّا می‌آمد و شیعیان در عراق و حجاز در شرایطِ اسف‌باری زندگی می‌کردند. [[منتصر\|مُنتَصِر]]، پسر و جانشین متوکل این سیاست‌ها را برداشت و در نتیجه، امام هادی آزادی بیشتری پیدا کرد. سیاست‌های متوکل در زمان [[مستعین\|مُستَعین]] (۸۶۲–۸۶۶ م) هم ادامه یافت. احتمالاً در این زمان بود که امام دهم شیعه [[عثمان بن سعید]] را به نمایندگی خود در عراق برگزید که البته این نمایندگی در زمان امام یازدهم [[حسن عسکری]] نیز تأیید شد.<ref>{{پک\|Sachedina\|1981\|ک=Islamic messianism\|ص=27–29\|زبان=en}}</ref><ref>{{پک\|پاکتچی\|۱۳۹۲\|ف=حسن عسکری، امام\|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی\|ص=۶۱۸}}</ref> در دوران آخرین امامان شیعه، شبکه‌ای از وُکَلا شکل گرفته بود؛ البته این شبکه بیشتر از آنکه به‌مانند سایر شبکه‌های عَلَویِ آن زمان ([[اسماعیلیه]]، [[زیدیه]]، نوادگان حسن بن علی) به‌قصدِ برپاییِ قیام تشکیل شده باشد، کارِ گردآوریِ وجوهاتِ دینی مانند خُمس و زَکات را انجام می‌داد.<ref>{{پک\|Momen\|1985\|ک=An Introduction to Shi'i Islam\|ص=74–75\|زبان=en}}</ref>

		به‌واسطهٔ سیاست‌های اداری، مالی و نظامی متوکل از جمله ولخرجی فراوان، عدم ثبات مقاماتِ اداری و تغییر مکانِ پایتخت به سامرّا و نیز چرخش مذهبیِ وی به سمت [[حنبلی\|حَنابِله]]، خلافت تضعیف شد و با قتل وی در ۲۴۷ ه‍.ق/۸۶۱ م توسط غلامانِ تُرک، زمینهٔ زوالِ قدرت عباسیان فراهم شد.<ref>{{پک\|Bonner\|2010\|ف=The waning of empire\|ک=History of Islam\|ص=305–313\|زبان=en}}</ref> با وقوع [[هرج‌ومرج در سامرا\|جنگ داخلی در بغداد و سامرّا]] طی یک دهه پس از مرگ متوکل که به کشته شدنِ چهار خلیفه انجامید، امپراتوری عباسی عملاً تکه‌تکه شد و سلسله‌های نسبتاً مستقلی توسط قدرت‌های نظامیِ محلی تحت عنوان «امیر» در جای‌جای سرزمین‌های اسلامی ظهور کردند. این سلسله‌های جدید مانند [[صفاریان]]، برخلاف امرای قبلی نظیر [[طاهریان]] در پیِ خودمختاری و مرکزگریزی بودند.<ref>{{پک\|Bonner\|2010\|ف=The waning of empire\|ک=History of Islam\|ص=315–313\|زبان=en}}</ref> شرایط سیاسی و مذهبیِ سال‌های آخرِ امامتِ [[حسن عسکری]] و نخستین دهه‌های پس از مرگ او — همزمان با خلافت [[معتمد (خلیفه)\|مُعتَمِد عباسی]] (۲۵۶–۲۷۹ ه‍.ق/۸۷۶–۸۹۲ م) — بسیار پُرچالش بود. این دوران به جهت سیاسی، مصادف بود با عصر ضعف خلافتِ [[عباسیان]]؛ بدین صورت آنان از اِعمالِ مؤثرِ حاکمیت خود جز در بخش محدودی از سرزمین [[عراق]] ناتوان بودند. در این دوره، افراد مختلف در جای‌جای قلمرو عباسیان قیام کرده‌بودند و سرزمین مسلمانان دچار تجزیهٔ سیاسی شده‌بود. معتمد عباسی، حسن عسکری را — که رقیبی بِالْقوّه برای خلافت به‌شمار می‌رفت — در [[سامرا]] تحت نظارت و مراقبت قرار داده و او را حتی از ملاقات با پیروانش نیز بازداشته بود.<ref>{{پک\|Sachedina\|1981\|ک=Islamic messianism\|ص=29\|زبان=en}}</ref><ref>{{پک\|Tabatabaee\|1979\|ک=Shi'ite Islam\|ص=209\|زبان=en}}</ref> از سوی دیگر، معتمد عباسی، خود، تحت سلطهٔ برادرش [[موفق بالله\|مُوَفَّق بالله]] بود که فرماندهی سپاه را در اختیار، و دیوان را تحت تسلط داشت، به‌طوری‌که از ۸۸۲ عملاً خلیفه تحت اسارتِ خانگی قرار داشت و قدرتی نداشت.<ref>{{پک\|Bonner\|2010\|ف=The waning of empire\|ک=History of Islam\|ص=323\|زبان=en}}</ref> موفق و پسرش [[معتضد\|مُعتَضِد]] (خلافت از ۸۹۲ تا ۹۰۲ م)، و فرزندان وی [[مکتفی\|مُکتَفی]] (از ۹۰۲ تا ۹۰۸ میلادی) و [[مقتدر (خلیفه)\|مُقتَدِر]] (از ۹۰۸ تا ۹۳۲ میلادی) موفق شدند با به‌کارگیری دستگاه دیوانی و قدرت نظامی، نهادِ خلافت را احیا کنند. هرچند که سرزمین‌های تحتِ حکمرانیِ مستقیمِ آن محدود به عراق شده بود، آن‌ها توانستند با به‌کارگیری نیروی نظامی و دیپلماسی، به‌تدریج سلطهٔ خود را بر [[مصر]] و غرب و مرکز [[ایران]] گسترش دهند. از دورهٔ معتضد تا چند دهه بعد، دیوان عباسی تحت ادارهٔ خاندان شیعی [[آل فرات]] و خاندان تازه‌مسلمانِ [[آل جراح]] بود. رقابت این دو خاندان سبب شد دیوانسالاریِ عباسیان دچار فرقه‌گرایی شود.<ref>{{پک\|Bonner\|2010\|ف=The waning of empire\|ک=History of Islam\|ص=332–339\|زبان=en}}</ref>

		طی دهه‌های پایانی سدهٔ سوم هجری که شیعیان [[عراق]] در بحرانِ امامت به‌سر می‌بردند، جنبش‌های شیعی، به‌خصوص [[اسماعیلیه]]، در مناطق مختلف از جمله شمال آفریقا و شمال [[سوریه]] سر برآوردند. در این زمان دعوتِ اسماعیلیان فزونی گرفت و نهایتاً [[ابوعبدالله شیعی]] موفق شد در [[مغرب عربی]] پیروانی را جمع کند. در این زمان شخصی به نام سعید بن حسین، موسوم به [[عبیدالله مهدی]] ادعای امامت کرد و ابوعبدالله شیعی به وی گروید. ابوعبدالله شیعی موفق شد در ۲۹۷ ه‍.ق/۹۰۹ م [[افریقیه]] را تصرف کند. سپس، در همان سال عبیدالله مهدی، منصبِ خلافت را برعهده گرفت و دولت [[فاطمیان]] را تأسیس نمود. اسماعیلیانی که خلافت فاطمیان را نپذیرفتند، جنبش [[قرمطیان\|قَرمَطیان]] را ایجاد کردند. از سوی دیگر، شیعیانِ [[زیدی]] در سال ۲۵۰ ه‍.ق/۸۶۴ م دولتی را در [[طبرستان]] و در سال ۲۸۴ ه‍.ق/۸۹۷ م دولتی را در [[یمن]] تأسیس کردند.<ref>{{پک\|Bonner\|2010\|ف=The waning of empire\|ک=History of Islam\|ص=325–332\|زبان=en}}</ref> در این دوره مکتبِ کلامیِ استدلالیِ [[ابوسهل نوبختی]] (۲۳۷–۳۱۱ ه‍.ق) در میان شیعهٔ امامیه محوریت یافت و به تعالیمِ مذهب شیعه انسجام بخشید، که در سدهٔ بعد به مکتبِ کلامیِ شیخ مفید انجامید.<ref>{{پک\|پاکتچی\|۱۳۸۰\|ف=امامیه\|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی\|ص=۱۶۴–۱۶۵}}</ref>

		سال‌های آغازینِ موسوم به غیبت کبری، هم‌زمان با دورانی بود که به «قرن شیعه» معروف است. در دهه‌های ابتدایی سدهٔ چهارم هجری/دهم میلادی خاندان زیدی‌مذهبِ [[آل بویه\|آل‌بویه]] بر مناطق مهم ایران شامل [[پارس (سرزمین)\|فارس]]، [[شهر ری\|ری]] و [[اصفهان]] دست یافتند.<ref>{{پک\|Bonner\|2010\|ف=The waning of empire\|ک=History of Islam\|ص=347–348\|زبان=en}}</ref> در سال ۳۳۴ ه‍.ق/۹۴۵ م بنی‌عباس تحت سلطهٔ حکومت شیعهٔ آل‌بویه درآمد؛ آل‌بویه با اینکه احتمالاً در آغاز [[زیدیه\|زیدی]] بودند، هنگامی که به حکومت رسیدند به شیعهٔ دوازده امامی گرایش یافتند؛ آل‌بویه چون از نسلِ پیامبرِ مسلمانان نبودند باید امامی زیدی از نسل پیامبر را برای اطاعتِ کامل از او به امامت می‌رساندند؛ بنابراین احتمالاً به همین دلیل بود آنان پس از رسیدن به حکومت، به شیعهٔ دوازده امامی متمایل شدند و ایدهٔ یک امامِ غایب از نظر سیاسی برای بوییان مطلوب‌تر بود.<ref>{{پک\|Berkey\|2003\|ک=The Formation of Islam\|ص=135\|زبان=en}}</ref><ref>{{پک\|Momen\|1985\|ک=An Introduction to Shi'i Islam\|ص=75–76\|زبان=en}}</ref> هم‌زمان با آل‌بویه، حکمرانانِ شیعهٔ دیگر، شامل [[خلافت فاطمیان\|فاطمیان]] در مصر و شمال آفریقا، [[حمدانیان\|خاندان بنی حَمْدان]] در شمال عراق و سوریه و [[ادریسیان\|اِدریسیان]] بر بخش‌هایی از شمال آفریقا حکمرانی می‌کردند.<ref>{{پک\|Momen\|1985\|ک=An Introduction to Shi'i Islam\|ص=75–76\|زبان=en}}</ref> شیعه در این زمان به دلیل نفوذِ سلسله‌های فاطمیان و آل‌بویه در قلبِ سرزمین‌های اسلامی، مستحکم‌ترین بنیادهای دینی و فکری خود را بنیان نهاد. در این دوره بود که آثارِ بنیادینِ اعتقادی شیعه برای نسل‌های بعدی فراهم شد. آل‌بویه علوم شیعی را ترویج نمودند و علمای دینی را از مکاتب گوناگون حمایت کردند و زمینهٔ ورود علوم کلامیِ [[معتزله\|معتزلی]] به شیعه را فراهم ساختند.<ref>{{پک\|Sachedina\|1981\|ک=Islamic messianism\|ص=40–41\|زبان=en}}</ref>

		== پانویس ==