https://www.islamical.org/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8_%D8%AA%D9%87%D8%A7%D9%81%D8%AA 2026-06-06T04:02:39Z تاریخچهٔ نسخه‌ها برای این صفحه در ویکی MediaWiki 1.41.1 https://www.islamical.org/w/index.php?title=%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8_%D8%AA%D9%87%D8%A7%D9%81%D8%AA&diff=91021&oldid=prev 2024-09-11T02:05:30Z

<p>ابرابزار</p> <p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>&#039;&#039;&#039;مکتب تهافت&#039;&#039;&#039;، برگرفته از نام کتاب [[تهافت‌الفلاسفه]] نوشته [[امام محمد غزالی]]، یا &#039;&#039;&#039;نواشعری&#039;&#039;&#039; به اندیشه اندیشمندانی اشاره دارد، که از موضع دیانت اما با روشی فلسفی، با [[فلسفه مشایی]] از در مخالفت و انتقاد درآمدند. در میان ایشان محمد غزالی و [[فخرالدین رازی]] پرآوازه‌تر اند. یکی از اختلافاتی که مایه پاگرفتن [[اشاعره|مکتب اشعری]] و اختلاف با [[معتزله]] بود، [[نام‌های خدا در اسلام|اسما و صفات الاهی]] بود. اشعریان نخستین، رویارو با معتزله، [[اهل تشبیه]] بودند، اما در پی ایشان نواشعریان پی [[اهل تنزیه|تنزیه]] گرفتند و تنها از باب احترام به پیشینیان عبارت «بلاکیف» در نوشته‌ها شان قید می‌کردند. در پاره‌ای موضوعات دیگر هم پس از غزالی عقیده اشاعره چنان دگرگون شد، که می‌توان گفت، رویاروی عقیده پیشینیان شان بود. به همین دلیل و دلایل دیگر، اگرچه مکتب تهافت یا نواشعریان در پی روند خردگراتر شدن اشعریان پدید آمد و اگرچه هم از نگاه ایشان و هم از دستاوردهای کلامی شان بهره داشت، اما هم شیوه‌ای که غزالی و پیروان ش بدان دست یازیدند و هم باورهایی که بر آن‌ها پای می‌فشردند، چندان با شیوه و باور اشعریان پیش از خود متفاوت بود، که می‌توان میان ایشان و پیشینیان شان مرز کشید.<br /> <br /> == زمینه ==<br /> انتقادها از اندیشه مشایی و نگاه [[ارسطو|ارسطویی]] به جهان از همان آغاز در میان مسلمانان طرف‌دار داشت. [[ابوریحان بیرونی]] سخت از این که کسی چون شیخ‌الرییس در پژوهش به راه ارسطو می‌رود، بر او خرده می‌گیرد.&lt;ref&gt;{{پک|مهدی محقق|ک=ابوریحان بیرونی و ابن‌سینا، اسئله و اجوبه|ص=مقدمه}}&lt;/ref&gt; پیش از ابوریحان [[زکریای رازی]] که هم در علوم طبیعی ویژستار بود و هم در فلسفه دست داشت، بر شیوه یونانیان و به‌ویژه مشاییان خرده می‌گیرد. با این همه شیخ‌الرییس خود شاید بزرگ‌ترین منتقد ارسطو باشد. او انتقاد از ارسطو را از همان نام [[متافیزیک|کتاب ارسطو]] می‌آغازد و می‌نویسد: «این علم را آنچه پس از طبیعت نامیده‌اند، حال آن که می‌سزد، که آنچه پیش از طبیعت خوانده شود»&lt;ref&gt;{{پک|سهیل محسن افنان|ک=پیدایش اصطلاحات فلسفی در عربی و فارسی|ص=۸۲}}&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == زبان ==<br /> زبان فلسفه، و در این‌جا زبان فیلسوفان مسلمان، اگرچه پیوسته در دگریسی بود، اما پس از شفای بوعلی بسیاری از واژگانی که او پرسون و موشکافانه تعریف کرده بود، در میان اهل فلسفه پذیرفته افتاده بود. اما به سبب زمینه کلامی غزالی و فخر رازی بود یا ستیز شان حتی با واژگان مشایی، زبان ایشان با زبان فیلسوفان پیشین و پسین متفاوت است. [[سهیل محسن افنان|افنان]] در این باره می‌گوید «غزالی گاه اصلاحات فیلسوفان را به کار می‌گیرد و دیگرگاه اصطلاحات متکلمان را»&lt;ref&gt;{{پک|سهیل محسن افنان|ک=پیدایش اصطلاحات فلسفی در عربی و فارسی|ص=۷۴}}&lt;/ref&gt; همو در بارهٔ فلسفه اخلاق می‌افزاید، که با غزالی مجموعه متفاوتی از اصطلاحات به‌طور دقیق و ماهرانه ترکیب می‌شوند.&lt;ref&gt;{{پک|سهیل محسن افنان|ک=پیدایش اصطلاحات فلسفی در عربی و فارسی|ص=۷۸}}&lt;/ref&gt; [[ویلیام مونتگومری وات|منتگمری وات]] بر این رای است، که متکلمان و فقیهان پیش از مقاصدالفلاسفه یا به نوشته‌های فیلسوفان دسترس نبودند، یا فهمیدن شان ایشان را دشوار بود و غزالی را نخستین متکلمی می‌داند، که به زبان فیلسوفان سخن گفت.&lt;ref&gt;{{پک|ویلیام منتگری وات|ک=فلسفه و کلام اسلامی|ص=۱۳۱}}&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == واکنش به تهافت ==<br /> === ابن رشد ===<br /> [[ابن رشد]] از نامدارترین کسانی است، که به پاسخ‌گویی به اتهامات غزالی برآمد. او بزرگ‌ترین شرح‌دهنده مسلمان ارسطو است و از فلسفه ارسطو سیراب شده و هرگز از مرزهای نگاه ارسطویی بیرون نرفت. ابن رشد اگرچه در پاسخ به غزالی [[تهافت‌التهافت]] را نوشت، اما در آن هر جا ابن‌سینا و فارابی کوتاهی کرده بودند، آنان را مورد انتقاد قرار می‌دهد. و هرگاه غزالی محق باشد، حق را به او می‌دهد، همچنین وقتی خطا کرده یا عمداً از راه صواب منحرف شده باشد، او را استهزاء کرده و متهم به سفسطه می‌کند.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب |نشانی=http://www.iptra.ir/vdch236mnnk.html |عنوان=کانون ایرانی پژوهشگران فلسفه و حکمت - تهافتیان سرسخت&lt;!-- عنوان تصحیح شده توسط ربات --&gt; |بازبینی=۲۳ مه ۲۰۱۲ |archive-date=۱۳ ژوئن ۲۰۱۲ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120613182549/http://www.iptra.ir/vdch236mnnk.html |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === نصیرالدین طوسی ===<br /> [[خواجه نصیرالدین طوسی]] در پاسخ به خرده‌گیری‌های فخرالدین رازی در شرح اشارات، خود بر اشارات شیخ‌الرییس شرحی نوشت و اشتباهات و بدفهمی‌های فخر رازی را یک‌به‌یک برشمرد و نشان داد.&lt;ref group=&quot;یادداشت&quot;&gt;خواجه خود نیز بر آنچه شیخ در اشارات آورده است، اشکالات فراوان دارد، اما چندان که در مقدمه سوگند خورده است، در شرح سخن شیخ رای خود را رونمی‌کند و آماج ش فقط سخن و رای شیخ را روشن کردن است. با این همه درباره علم الاهی به جزییات متغیر، گویی تاب از کف داده باشد، بر شیخ خرده می‌گیرد. پیدا است، که در این باره خواجه از سهروردی و فلسفه اشراقی اثر پذیرفته است.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> <br /> === یادداشت‌ها ===<br /> {{پانویس|گروه=یادداشت|۲}}<br /> <br /> === ارجاعات ===<br /> {{پانویس|۲}}<br /> <br /> === منابع ===<br /> * {{یادکرد ژورنال | نام خانوادگی = دباشی | نام = حمید | پیوند نویسنده = حمید دباشی | عنوان = جایگاه فلسفه در جهان بینی عقیدتی شهرستانی | ژورنال = ایران‌شناسی | مکان = تهران | شماره = ۱۷ | تاریخ = بهار ۱۳۷۲ | صفحه = ۱۰۴–۹۶ | پیوند = http://noo.rs/H0BBy}}<br /> * {{یادکرد ژورنال | عنوان = تهافتیان سرسخت | ژورنال = پژوهشگران ایرانی فلسفه و حکمت | پیوند = http://www.iptra.ir/vdch236mnnk.html}}<br /> * {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی = فنایی اشکوری | نام = محمد | پیوند نویسنده = محمد فنایی اشکوری | عنوان = درآمدی بر تاریخ فلسفه اسلامی | سال = ۱۳۹۶ | ناشر = سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت) | مکان = تهران | شابک = 978-964-530-674-6}}<br /> * {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی = زرین‌کوب | نام = عبدالحسین | پیوند نویسنده = عبدالحسین زرین‌کوب | عنوان = فرار از مدرسه (درباره زندگی و اندیشه ابوحامد غزالی) | سال = ۱۳۸۱ | ناشر = امیرکبیر | مکان = تهران | شابک = 964-00-0001-9}}<br /> * {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی = نصر | نام = حسین | پیوند نویسنده = سیدحسین نصر | عنوان = سه حکیم مسلمان | مترجم= احمد آرام | سال = ۱۳۸۱ | ناشر = علمی فرهنگی | مکان = تهران | شابک = 964-445-371-9}}<br /> * {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی = فرامز قراملکی | نام = احد | پیوند نویسنده = احد فرامرز قراملکی | عنوان = جستار در میراث منطق‌دانان مسلمان | سال = ۱۳۹۱ | ناشر = پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی | مکان = تهران | شابک = 978-964-426-561-7}}<br /> * {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی = ابراهیمی دینانی | نام = غلام‌حسین | پیوند نویسنده =غلامحسین ابراهیمی دینانی| عنوان = نصیرالدین طوسی فیلسوف گفتگو | سال = ۱۳۹۶ | ناشر = هرمس | مکان = تهران | شابک = 978-964-363-44-90}}<br /> * {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی = نصر | نام = حسین | پیوند نویسنده = سید حسین نصر | عنوان = Islamic philosophy from its origin to the present: philosophy in the land of prophecy | سال = 2006 | ناشر = State University of New York Press | مکان = نیو یورک | شابک = 0-7914-6800-3}}<br /> * {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی = افنان | نام = سهیل | پیوند نویسنده = سهیل محسن افنان | عنوان = پیدایش اصطلاحات فلسفی در عربی و فارسی | سال = ۱۳۹۱ | مترجم= محمد فیروزکوهی | ناشر = حکمت | مکان = تهران | شابک = 978-964-8713-62-6}}<br /> * {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی = وات | نام = ویلیام منتگمری | پیوند نویسنده = ویلیام مونتگومری وات | عنوان = فلسفه و کلام اسلامی | سال = ۱۳۸۰ | ناشر = انتشارات علمی و فرهنگی | مکان = تهران | شابک = 964-445-302-6}}<br /> * {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی = شیخ | نام = سعید | پیوند نویسنده = سعید شیخ | عنوان = مطالعات تطبیقی در فلسفه اسلامی | مترجم= مصطفی محقق داماد | سال = ۱۳۶۹ | ناشر = خوارزمی | مکان = تهران}}<br /> <br /> {{فلسفه اسلامی}}<br /> {{تاریخ فلسفه و حکمت ایران}}<br /> <br /> [[رده:فلسفه اسلامی]]<br /> [[رده:مکتب‌های فلسفی اسلامی]]</div>

Shahroudi