Shahroudi: ابرابزار

2024-08-21T18:50:45Z

ابرابزار

صفحهٔ تازه

{{جعبه جنگ
|درگیری= '''نبرد دیرالعاقول'''
|بخشی از=
|تصویر=[[پرونده:Battle_of_Dayr_al-'Aqul.svg| 300px]]
|توضیح تصویر=نقشهٔ محل وقوع نبرد، و نیز مسیرهای تسخیرشده توسط صفاریان (قرمز) و نیروهای عباسی (آبی)
|مختصات={{coord|32|55|N|45|5|E|display=inline,title}}
|تاریخ= ۱۰ رجب ۲۶۲ هجری قمری{{سخ}}۸ آوریل ۸۷۶ میلادی
|مکان= ساحل شرقی دجله مابین واسط و بغداد در محلی به نام دیرالعاقول
|علت= پیشروی یعقوب لیث در عراق و لعن شدن وی توسط خلیفه
|قلمرو=
|نتیجه= پیروزی خلافت عباسی
|درگیر۱= {{پرچم عباسیان}} [[خلافت عباسی]]
|درگیر۲= [[صفاریان]]
|فرمانده۱= [[معتمد]]{{سخ}}[[موفق بالله]]{{سخ}}[[ابراهیم بن سیما]]{{سخ}}[[محمد بن خالد بن یزید]]{{سخ}}[[موسی بن بغا]]{{سخ}}[[مسرور بلخی]]
|فرمانده۲= [[یعقوب لیث]]{{سخ}}[[حسن درهمی]]{{سخ}}[[محمد بن کثیر]]
}}
'''نبرد دیرالعاقول''' در [[۱۰ رجب ۲۶۲|۱۰ رجب سال ۲۶۲]] (۸ آوریل ۸۷۶ میلادی برابر با ۲۵ فروردین ۲۵۵) بین سپاه [[یعقوب لیث صفاری]] و [[معتمد]]، خلیفه عباسی در ساحل شرقی [[دجله]] در ۸۰ کیلومتری جنوب بغداد اتفاق افتاد که با پیروزی [[عباسیان]] و توقف پیشروی [[صفاریان]] در عراق همراه بود.

== مقدمات جنگ ==
بعد از تصرف [[فارس (سرزمین)|فارس]] و [[خوزستان]] و سرکوبی [[محمد بن واصل]]<ref>{{پک|باسورث|۱۳۹۰|ک=تاریخ ایران کمبریج|ص=۹۹}}</ref><ref>{{پک|فرای|۱۳۹۲|ک=عصر زرین فرهنگ ایران|ص=۲۱۴}}</ref> توسط یعقوب، توجه وی به بغداد یعنی مرکز خلافت معطوف شد. عامل این توجه می‌تواند شامل؛ تعصبات ضد عربی یعقوب و سودای جهانگشایی او باشد ولی علل دیگری نیز وجود داشت که باعث چنین توجهی شد. این عوامل را باید در مرکز خلافت پیدا کرد که عبارتند از؛ رقابت‌های نزدیکان و اطرافیان خلیفه (ترکان)، آرزوی خلافت [[موفق بالله|موفق]]، برادر خلیفه، که حتی با یعقوب نیز مکاتباتی داشت و دخالت سایر مدعیان خلافت به خصوص فرزندان [[واثق]]، عبدالله و محمد، که حتی عبدالله به یعقوب لیث پیوست و او را برای تصرف بغداد تطمیع کرد.<ref>{{پک|باستانی پاریزی|۱۳۴۴|ک=یعقوب لیث|ص=۲۴۵}}</ref> بنابراین، مسائل فوق ذکر شده، انگیزه‌هایی برای جلب توجه به بغداد شد ولی شخصیت مرموز یعقوب موجب شد که نقشه‌های یعقوب در هیچ جا فاش و منعکس نشود.
بعداز منظم کردن امور فارس و خوزستان که با نظر و دستور خلیفه انجام شده بود، توقف بیش از اندازه یعقوب در فارس و حرکت او به سمت خوزستان و دجله موجب نگرانی خلیفه گردید که باعث شد خلیفه فرمانی را به وی ابلاغ کند. در این حین سفیران [[ترکستان]]، [[هند]]، [[سند (ایالت)|سند]]، [[چین]]، [[زنگبار|زنگ]] و [[روم]] همراه با هدایا و نامه‌های فراوان به دیدار یعقوب در جندی شاپور رفتند و در این دیدار وی را «ملک الدنیا» خواندند که این اتفاق موجب نگرانی بیش از پیش خلیفه شد و کینه خلیفه را افزایش داد؛<ref>{{پک|باستانی پاریزی|۱۳۴۴|ک=یعقوب لیث|ص=۲۴۷}}</ref> بنابراین، خلیفه با مشورت با برادر خود تصمیم گرفت که از طریق مکر و حیله و توطئه، یعقوب را متوقف سازد چون قدرت کافی برای مقاومت در برابر یعقوب را نداشت و اینکه یعقوب بسیار معروف و خوشنام شده بود.
پس خلیفه نامه‌ای به یعقوب مبنی بر دعوت از او برای تجلیل از خدماتش نوشت که هدف از این کار، تلاش برای دور کردن یعقوب از سپاهش و محل تجمع ایرانیان بود ولی مماشات ظاهری خلیفه و برادرش با یعقوب موجب اعتراض بزرگان، نزدیکان و اقوام در نتیجه قیام مردم علیه آن‌ها شد. ادامه این اعتراضات، موجب شد خلیفه، یعقوب را لعن کرده و آماده نبرد وی شود. پس از تغییر ناگهانی رویکرد خلیفه نسبت به یعقوب، وی به [[عسکر مکرم]] آمد و در آنجا نامه‌ای به خلیفه نوشت و خواستار حکومت [[خراسان]]، فارس، [[سیستان]]، [[کرمان]] و [[قزوین]] و شرطگی [[بغداد]] و [[سامرا]] شد و ضمناً خواستار لغو نامه خلع او از مناصب و تکفیر وی شد اما با پاسخ مساعد خلیفه رو به رو نشد؛ بنابراین، از عسکر مکرم، به سمت [[شوش]] رفت و آماده نبرد با خلیفه شد و در مقابل معتمد سپاه خودرا جمع و یعقوب را در مقابل حجاج خراسان لعن کرد.<ref>{{پک|باستانی پاریزی|۱۳۴۴|ک=یعقوب لیث|ص=۲۵۲}}</ref>

== جنگ ==
[[پرونده:Dinar of al-Mu'tamid, AH 271.jpg|بندانگشتی|اسلامی، خلافت عباسی. ابوالعباس احمد المعتمد. ۸۷۰–۸۹۲. دینار AV (21 میلی‌متر، ۲٫۸۷ گرم). نعنا سنا. مورخ ۲۷۱ هجری قمری (۵/۸۸۴ م). قسمت اول کلیما؛ به نقل از وارث موفق در ذیل، نعنا و خرما در افسانه باطنی / ادامه کلیمه؛ به نقل از وزیر ذوالویزرتین در زیر. آلبوم ۲۲۳; رجوع کنید به آلبوم ۲۴۰٫۶ برای درهم‌های AR با این نوع. VF خوب. نادر.]]
پس موفق با سپاه خود عازم نبرد با یعقوب شد و در مقابل نیز، یعقوب به سمت بغداد حرکت کرد و دو سپاه در حوالی دیرالعاقول (شرق دجله) باهم رو به رو و مشغول صف آرایی شدند. ابتدا خلیفه و موفق به حیله متوسل شدند و ابراهیم بن سیما را با لباس و اسلحه مخصوص خلیفه به دیدار یعقوب فرستادنند تا بتوانند با حیله یعقوب را غافل گیر کرده و وی را به قتل برسانند ولی یعقوب به این توطئه پی برد و به آن‌ها حمله کرد. در این اتفاق، تعدادی از سپاهیان دو طرف کشته شدند.<ref>{{پک|باستانی پاریزی|۱۳۴۴|ک=یعقوب لیث|ص=۲۵۷}}</ref>
بعداز این درگیری، موفق با حمله‌ای مستقیم به لشکر یعقوب یورش برد و جنگ سنگینی بین دو لشکر رخ داد. هم‌زمان با نبرد، نیروهای کمکی خلافت به فرماندهی [[حیرانی]] و [[محمد بن اوس]] به کمک موفق آمدند که نبرد را شدت بخشید. به دنبال افزایش نیروهای موفق، سپاهیان یعقوب که تاب مقاومت را نداشتند، شروع به فرار کردند. ولی یعقوب به همراه خواص خود به مقاومت پرداخت. نبرد تا [[نماز عصر]] ادامه داشت، در این بین، معتمد آب نهر [[سبت]] (انشعابی از دجله) را درمیان لشکر یعقوب باز کرد<ref>{{پک|یزدانیان|۱۳۴۴|ک=زندگانی یعقوب لیث صفار|ص=۱۵۹}}</ref> و در پشت سپاه وی، به قرارگاه وی حمله کرد و آنجا را به آتش کشید بنابراین سپاه یعقوب بین آب و آتش‌گیر افتادند که باعث شد مقاومت یعقوب درهم بشکند و در این میان [[محمد بن طاهر]]، آخرین امیر [[طاهری]] که اسیر یعقوب بود از بند گریخت<ref>{{پک|باسورث|۱۳۹۰|ک=تاریخ ایران کمبریج|ص=۱۰۱}}</ref> و به خلیفه عباسی پناه برد و درآخر با زخمی شدن وی از ناحیه دست و گلو و کشته شدن دو تن از فرماندهان او، [[حسن درهمی]] و [[محمد بن کثیر]]، وی مجبور به عقب‌نشینی به سمت [[واسط]] شد نتیجتاً این جنگ با پیروزی معتمد در روز ۱۰ رجب ۲۶۲ مصادف با [[عید شعانین]] همراه شد و [[معتمد]] بیان کرده که شب قبل از جنگ خواب دیده که کسی بر سینه وی نوشته است:انّا فتحنا لک فتحاً مبیناً{{سخ}}<small>سوره فتح، آیه ۱ </small><ref>{{پک|باستانی پاریزی|۱۳۴۴|ک=یعقوب لیث|ص=۲۶۰}}</ref>
[[محمد بن عون بلخی]]، [[شاعر]] آن دوران در وصف این پیروزی این دو بیت را سروده است:
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|لله ما یومنا یوم الشعانین|فض الاله به جیش الملاعین}}
{{ب|و طار بالئاکث الصفار و منشمر|کانما بعره غسل السراجین}}
{{پایان شعر}}

== علل شکست یعقوب ==
* بازکردن آب [[دجله]] به روی سپاهیان یعقوب که موجب گیر کردن سواران در گل و عدم حرکت آن‌ها شد
* تشکیل شدن سپاه یعقوب از افراد و گروه‌های مختلف فکری و سیاسی از جمله [[مطوعه]]، [[عیاران]]، [[خوارج]] و … که هر کدام نسبت به خلیفه یک رفتار و تفکر داشتند
* تلاش یعقوب برای رسیدن به هدف خود بدون جنگ با استفاده از [[موفق بالله]]<ref>{{پک|تاریخی، ترکمنی آذر و پرگاری|۱۳۹۳|ک=تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوره طاهریان، صفاریان و علویان|ص=۸۹}}</ref>

== پانویس ==

=== ارجاعات ===
{{پانویس|۲}}

=== منابع ===
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =[[باستانی پاریزی]]| نام =محمدابراهیم| پیوند نویسنده =|فصل=ملک الدنیا| عنوان =یعقوب لیث| سال =۱۳۴۴}}
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =باسورث| نام =ک. ا| پیوند نویسنده =کلیفورد ادموند باسورث|فصل=طاهریان و صفاریان|ویراستار=ریچارد نلسون فرای| عنوان =تاریخ ایران کمبریج| ترجمه =حسن انوشه| جلد =۴| سال =۱۳۹۰| ناشر =انتشارات امیرکبیر|مکان =تهران| شابک =978-964-00-0302-2}}
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =زمانی|نام=حسین | نام خانوادگی۲=ترکمنی آذر|نام۲=پروین| نام خانوادگی۳= پرگاری| نام۳=صالح| پیوند نویسنده =حسین زمانی|پیوند نویسنده۲=پروین ترکمنی آذر| عنوان =تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوره طاهریان، صفاریان و علویان| ترجمه =| سال =۱۳۹۳| ناشر =انتشارات سمت|مکان =تهران |شابک =978-964-530-986-0}}
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =فرای| نام =ریچارد ن.| پیوند نویسنده =ریچارد نلسون فرای| عنوان =عصر زرین فرهنگ ایران| ترجمه =مسعود رجب‌نیا| سال =۱۳۹۲| ناشر =انتشارات سروش|مکان =تهران| شابک =-40622-12-978-964}}
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =یزدانیان| نام =حسین| پیوند نویسنده =حسین یزدانیان| عنوان =زندگانی یعقوب لیث صفار| ترجمه =| سال =۱۳۵۶| ناشر =انتشارات توس|مکان =تهران| شابک =}}

== پیوندهای بیرونی ==
* [http://www.iranicaonline.org/articles/yaqub-b-lay-b-moaddal مقاله یعقوب لیث صفاری در ایرانیکا]
* [http://rch.ac.ir/article/Details/11175 مقاله نبرد دیرالعاقول در دانشنامه جهان اسلام]

[[رده:۸۷۶ (میلادی)]]
[[رده:آسیا در ۸۷۶ (میلادی)]]
[[رده:جنگ‌های خاندان صفاری]]
[[رده:جنگ‌های خلافت عباسی]]
[[رده:خلافت عباسیان در ۸۷۶ (میلادی)]]
[[رده:خلافت عباسیان در سده ۹ (میلادی)]]
[[رده:درگیری‌های دهه ۸۷۰ (میلادی)]]
[[رده:صفاریان]]
[[رده:عراق تحت خلافت عباسی]]
[[رده:عراق در سده ۹ (میلادی)]]

نبرد دیرالعاقول - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Shahroudi: ابرابزار