Shahroudi: ابرابزار

2024-08-22T00:52:25Z

ابرابزار

صفحهٔ تازه

{{برای|درگیریی میان زیاریان با سامانیان و بوییان|نبرد ری (۳۲۹ قمری)}}
{{جعبه جنگ
|نام جنگ=نبرد ری
| بخشی از = [[جنگ بین امین و مأمون|فتنه چهارم]]
|تاریخ=سال ۱۹۵ هجری
|مکان=نزدیکی ری
| تصویر =Rayy-location1.jpg
| توضیح تصویر = نمایی از نقشهٔ تاریخی شهر ری
|نتیجه=پیروزی طاهر
|درگیر۱=سپاهیان مأمون عباسی
|درگیر۲=سپاهیان امین عباسی
|فرمانده۱=طاهر پوشنگی (ذوالیمینین)
|فرمانده۲=علی بن عیسی
|قوا۱=۴۰۰۰ نفر
|قوا۲= ۵۰۰۰۰ نفر
|تلفات۱=اندک
|تلفات۲=سنگین
}}
'''نبرد ری''' نبردی بود بین سپاهیان [[مأمون عباسی]] به رهبری [[طاهر بن حسین]] و سپاهیان [[امین (خلیفه)|امین]] به رهبری [[علی بن عیسی بن ماهان]] در حوالی [[ری]] که به شکست سپاه امین انجامید. سپاه امین چندین برابر سپاه مأمون جمعیت داشت و عدد آن را پنجاه هزار نفر نوشته‌اند ولی سپاهیان طاهر حدود چهار هزار نفر بودند. علی بن عیسی فرمانده قوای امین توسط تیر یکی از سربازان طاهر به نام داوود سیاه کشته شد.

== پیش زمینه ==
پس از مرگ [[هارون الرشید]] و نمودار شدن اختلاف و [[جنگ مأمون و امین]] بر سر خلافت، طاهر عهده‌دار وظایف سنگین تری از سمت مأمون گشت و به کنشگری فعال و عنصری مهم در روند تصاحب قدرت توسط مأمون تبدیل گشت.<ref name="ReferenceA25">{{پک|باسورث|۱۳۶۳|ک=تاریخ ایران کمبریج|ص=۸۲}}</ref><ref name="ReferenceB3">{{پک|خضری|۱۳۸۴|ک=تاریخ خلافت عباسی|ص=۶۵}}</ref><ref>{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۸۱}}</ref> امین در سال ۱۹۵ هجری علی بن عیسی را در راس سپاهی به جنگ با مأمون و دستگیری او گسیل نمود.<ref>{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=صص ۸۱، ۸۵}}</ref><ref name="ReferenceC8">{{پک|التون|۱۳۸۹|ک=تاریخ سیاسی و اجتماعی خراسان در آغاز حکومت عباسیان|ص=۱۹۴}}</ref><ref name="ReferenceD2">{{پک|مفتخری|۱۳۹۵|ک=تاریخ ایران از ورود مسلمانان تا برآمدن طاهریان|ص=۱۴۶}}</ref><ref name="ReferenceE">{{پک|اشپولر|۱۳۶۹|ک=تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی|ص=۹۴}}</ref> مأمون نیز پس از مشورت با [[فضل بن سهل سرخسی|فضل بن سهل]]، وزیر خود، طاهر را به فرماندهی لشکر خود منصوب نمود و او را به جنگ با علی بن عیسی فرستاد.<ref>{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=صص ۵–۸۱، ۱۰۹، ۱۲۴}}</ref><ref>{{پک|مفتخری|۱۳۹۵|ک=تاریخ ایران از ورود مسلمانان تا برآمدن طاهریان|ص=صص ۱۴۷، ۱۴۹}}</ref>

== لشکرکشی طاهر ==
طاهر در سال ۱۹۵ هجری/ ۱۱–۸۱۰ میلادی برای جنگ با علی بن عیسی به سمت [[شهر ری|ری]] حرکت نمود و بر آن تسلط پیدا کرده و خود را مهیای نبرد با علی نمود.<ref name="ReferenceA">{{پک|باسورث|۱۳۶۳|ک=تاریخ ایران کمبریج|ص=۸۲}}</ref><ref name="ReferenceB2">{{پک|خضری|۱۳۸۴|ک=تاریخ خلافت عباسی|ص=۶۵}}</ref><ref name="ReferenceF">{{پک|فرای|۱۳۶۳|ک=عصر زرین فرهنگ ایران|ص=۲۰۵}}</ref><ref name="ReferenceG7">{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۸۸}}</ref> روایت است که در طی مدتی که طاهر مشغول به تجهیز و آماده‌سازی لشکر خویش در ری بود، از اطراف و به خصوص خراسان برای او کمک‌های زیادی ارسال شد.<ref name="ReferenceG">{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۸۸}}</ref> او سپس در راه‌ها پادگان‌هایی مستقر ساخت و در همه‌جا دیده‌بان قرار داد و به اطراف جاسوسانی را برای کسب اطلاعات و وصول اخبار گسیل نمود.<ref name="ReferenceA2">{{پک|باسورث|۱۳۶۳|ک=تاریخ ایران کمبریج|ص=۸۲}}</ref><ref name="ReferenceG6">{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۸۸}}</ref> پس از رسیدن به ری، طاهر به گزینش آرایش سپاهیان و تاکتیک خود برای نبرد پیش‌رو پرداخت. فرماندهان او پیشنهاد نمودند که در شهر ری مستقر شوند تا در صورت طولانی گشتن جنگ از نظر آذوقه دچار مشکل نشوند، از سرمای هوا نیز مصون باشند و بتوانند در صورت لزوم منتظر کمک از سوی خراسان بمانند. اما طاهر پیشنهاد آنان را نپذیرفت و بیان داشت که تحصن در شهر ناتوان پنداشتن خود می‌باشد و موجب تمایل عامهٔ مردم به سمت دشمن می‌گردد؛ زیرا قدرت دشمن افزون جلوه می‌کند و در نتیجه مشکلی بزرگ از جانب مردم شهر متوجه خودشان می‌شود. پس طاهر پیشنهاد داد که در صورت شکست به شهر پناه بیاورند که این نظر مورد قبول فرماندهان قرار گرفت و او به همراه لشکرش در سال ۱۹۵ هجری/ ۸۱۱ میلادی از شهر خارج شد و در [[قسطانه]] یا [[قلوصه]] اردو زدند.<ref name="ReferenceG3">{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۸۸}}</ref> تعداد سپاهیان طاهر را از ۳۸۰۰ تا ۲۰۰۰۰ تن بیان نموده‌اند که اکثریت آنان را خراسانیان تشکیل می‌دادند.<ref name="ReferenceC7">{{پک|التون|۱۳۸۹|ک=تاریخ سیاسی و اجتماعی خراسان در آغاز حکومت عباسیان|ص=۱۹۴}}</ref><ref name="ReferenceG4">{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۸۸}}</ref> البته لازم است ذکر شود که تعدادی از سپاهیان طاهر با مشاهدهٔ سپاه عظیم علی بن عیسی، به علی پیوستند.<ref name="ReferenceG2">{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۸۸}}</ref> طاهر در طی مدتی که به آماده‌سازی سپاه اشتغال داشت به تقویت روحیه و تهییج آنان می‌پرداخت و سعی می‌کرد، تا آنان را برای جنگ مهیا نماید. به همین سبب از تعلل در جنگ اجتناب می‌ورزید تا روحیهٔ سپاهیان خودی از مشاهدهٔ فزونی لشکر علی بن عیسی تضعیف نگردد و دشمنان نیز بی‌پروا نگردند.<ref name="ReferenceG5">{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۸۸}}</ref> همچنین، او با تلاش مداوم و شبانه‌روزی به تجهیز سپاهیان خویش می‌پرداخت و لحظه‌ای قرار و توقف نداشت.<ref name="ReferenceH5">{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۹۰}}</ref> طاهر به علت تعداد زیاد لشکریان دشمن و قلت لشکرش به اتخاذ آرایشی در جنگ پرداخت که به روایت خود او خارجی‌گونه بود و بر اساس آن سپاهیانش را به دسته‌های چهارگوش تقسیم نمود و هفتصد تن از [[خوارزم]]یان را در قلب سپاه جای داد.<ref>{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۹۰–۸۹}}</ref> او برای پیروزی در نبرد، از روش‌های دیگر نیز بهره گرفت. [[احمد بن هشام]] را مأمور ساخت تا عهدنامه‌ای را که علی به فرمان هارون و در پایان حکومت خویش بر خراسان از مردم و برای مأمون اخذ نموده بود، بر سر نیزه کند و پیمان‌شکنی علی را برای سپاهیان به تصویر بکشد تا در لشکر علی، ایجاد بی‌نظمی‌کرده و جبههٔ او را تضعیف نماید.<ref name="ReferenceH">{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۹۰}}</ref> طاهر همچنین به سپاهش تأکید می‌کرد که با درنده‌خویی [[خوارج]] بر دشمن بتازند.<ref name="ReferenceA22">{{پک|باسورث|۱۳۶۳|ک=تاریخ ایران کمبریج|ص=۸۲}}</ref> علاوه بر آن سپاهیان را تشویق می‌کرد تا سعی نمایند یکی از پرچمداران دشمن را به عقب برانند و عقیده داشت که عقب‌نشینی یکی از آنان موجب عقب‌نشینی سایر پرچمداران خواهد گشت، که این راهکار مؤثر واقع شد و یکی از دلایل پیروزی طاهر در میدان نبرد بود.<ref>{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۱–۹۰}}</ref> بر طبق روایات، در لشکر طاهر سردارانی همچون [[داوود سیاه]]، میکاییل، [[سبسل]]، [[الرستمی]] و [[محمد بن مصعب]] حضور داشتند.<ref name="ReferenceC22">{{پک|التون|۱۳۸۹|ک=تاریخ سیاسی و اجتماعی خراسان در آغاز حکومت عباسیان|ص=۱۹۴}}</ref><ref name="ReferenceH4">{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۹۰}}</ref>

== لشکرکشی علی بن عیسی ==
علی بن عیسی در سال ۱۹۵ هجری/ ۸۱۱ میلادی به همراه سپاهی که تعدادش را ۴۰۰۰۰ تا ۶۰۰۰۰ تن ذکر نموده‌اند به سمت ری به راه افتاد.<ref name="ReferenceC6">{{پک|التون|۱۳۸۹|ک=تاریخ سیاسی و اجتماعی خراسان در آغاز حکومت عباسیان|ص=۱۹۴}}</ref><ref name="ReferenceI4">{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۸۶}}</ref> امین نیز تا دروازهٔ خراسان یا [[نهروان]] به همراه لشکر آمده و سخنان و نصایحی را برای لشکریان ایراد نمود و با خراسانیان نیز به خوبی برخورد نمود و سپس آنان را روانه کرد.<ref name="ReferenceC5">{{پک|التون|۱۳۸۹|ک=تاریخ سیاسی و اجتماعی خراسان در آغاز حکومت عباسیان|ص=۱۹۴}}</ref><ref name="ReferenceI5">{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۸۶}}</ref> منقول است که سپاه علی، بسیار کامل و آراسته بود و علاوه بر آن در مسیر لشکرکشی از سوی حاکمان محلی نیز مورد حمایت قرار می‌گرفت، به طوری که به دستور امین [[ابودلف عجلی]] و [[هلال بن عبدالله حضرمی]]، علی را یاری می‌دادند.<ref name="ReferenceI3">{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۸۶}}</ref> علی نیز نامه و هدایایی برای حاکمان [[دیلمستان|دیلم]] و [[طبرستان]] ارسال کرده و از آنان درخواست یاری و اخلال در کار لشکر خراسان را طلب نمود.<ref name="ReferenceI">{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۸۶}}</ref> او عقیده داشت که سپاهیان طاهر با مشاهدهٔ لشکر وی پابه‌فرار خواهند گذاشت، که چنین اتفاقی رخ نداد و علی به‌ناچار به توانمندی طاهر اعتراف نمود.<ref>{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۸۷}}</ref> علی آرایش جنگی خود را اینگونه برگزید که ده پرچم برای سپاه تعیین نمود که در زیر هر پرچم هزار نفر قرار داشتند و به اندازهٔ مسافت یک تیر رها شده با یکدیگر فاصله داشتند. زره‌پوشان را پیشاپیش لشکر خود قرار داد و مقرر کرد هنگامی که گروه اولین پرچم از جنگ فرسوده گشتند، گروه بعدی جای آنان را بگیرند تا بدین ترتیب همواره افراد تازه‌نفس به نبرد با لشکریان طاهر بپردازند. او سپس نیزه‌داران را پیشاپیش پرچمداران مستقر ساخت و خود به همراه یارانش در قلب لشکر جای گرفت.<ref name="ReferenceJ2">{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۸۹}}</ref> علی به سربازانش توصیه نمود که به سرعت بر لشکریان خراسان بتازند، زیرا موجب عقب‌نشینی آنان می‌گردد.<ref name="ReferenceJ">{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۸۹}}</ref> منقول است که وی، به حدی به توانایی خود و پیروزی‌اش اطمینان داشت که زنجیری نقره‌ای همراه خود داشت تا به وسیلهٔ آن مأمون را دربند کند.<ref name="ReferenceB22">{{پک|خضری|۱۳۸۴|ک=تاریخ خلافت عباسی|ص=۶۵}}</ref><ref name="ReferenceC4">{{پک|التون|۱۳۸۹|ک=تاریخ سیاسی و اجتماعی خراسان در آغاز حکومت عباسیان|ص=۱۹۴}}</ref><ref name="ReferenceD">{{پک|مفتخری|۱۳۹۵|ک=تاریخ ایران از ورود مسلمانان تا برآمدن طاهریان|ص=۱۴۶}}</ref><ref name="ReferenceI2">{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۸۶}}</ref>

== نبرد ==
پس از گفتارها و اعمال معمول قبل از جنگ، نبرد میان دو لشکر آغاز شد و به زودی شدت گرفت.<ref name="ReferenceC3">{{پک|التون|۱۳۸۹|ک=تاریخ سیاسی و اجتماعی خراسان در آغاز حکومت عباسیان|ص=۱۹۴}}</ref><ref name="ReferenceH3">{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۹۰}}</ref> طاهر در اثنای نبرد نیز به تهییج سپاهیان خویش می‌پرداخت و آنان را در جهت شکست دشمن راهنمایی می‌کرد.<ref name="ReferenceA24">{{پک|باسورث|۱۳۶۳|ک=تاریخ ایران کمبریج|ص=۸۲}}</ref><ref name="ReferenceH2">{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۹۰}}</ref> روایت است جنگ ادامه داشت تا زمانی که علی بن عیسی در جریان جنگ، بر اثر تیر یا ضربت داوود سیاه از اسب سرنگون گشته و کشته شد و با مرگ او، سپاهیان امین همگی راه فرار در پیش گرفتند.<ref name="ReferenceA23">{{پک|باسورث|۱۳۶۳|ک=تاریخ ایران کمبریج|ص=۸۲}}</ref><ref name="ReferenceB">{{پک|خضری|۱۳۸۴|ک=تاریخ خلافت عباسی|ص=۶۵}}</ref><ref name="ReferenceC2">{{پک|التون|۱۳۸۹|ک=تاریخ سیاسی و اجتماعی خراسان در آغاز حکومت عباسیان|ص=۱۹۴}}</ref><ref name="ReferenceE2">{{پک|اشپولر|۱۳۶۹|ک=تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی|ص=۹۴}}</ref><ref name="ReferenceF2">{{پک|فرای|۱۳۶۳|ک=عصر زرین فرهنگ ایران|ص=۲۰۵}}</ref><ref name="ReferenceK3">{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۹۱}}</ref><ref>{{پک|مفتخری|۱۳۹۵|ک=تاریخ ایران از ورود مسلمانان تا برآمدن طاهریان|ص=۱۴۷}}</ref> عدهٔ زیادی از لشکریان امین تسلیم طاهر گشتند و غنایم و ثروت بسیاری از جمله هفتصد کیسه هزار [[درهم]]ی به چنگ طاهر افتاد.<ref name="ReferenceK">{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۹۱}}</ref> طاهر به شکرانه این پیروزی نماز شکر به جای آورد و نامه‌ای در اعلام پیروزی خود برای مأمون یا فضل بن سهل ارسال نمود.<ref name="ReferenceC32">{{پک|التون|۱۳۸۹|ک=تاریخ سیاسی و اجتماعی خراسان در آغاز حکومت عباسیان|ص=۱۹۴}}</ref><ref name="ReferenceK2">{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۹۱}}</ref> مردم نیز از شنیدن خبر پیروزی وی سراسر سرور شده و مأمون را تحت عنوان خلیفه تهنیت گفتند.<ref name="ReferenceC">{{پک|التون|۱۳۸۹|ک=تاریخ سیاسی و اجتماعی خراسان در آغاز حکومت عباسیان|ص=۱۹۴}}</ref><ref name="ReferenceL">{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۹۲}}</ref> منقول است که مأمون، [[هرثمه بن اعین|هرثمه]] را به همراه سپاهی برای یاری طاهر گسیل نمود، اما با توجه به تأخیر آنان در پیوستن به طاهر و دریافت گزارش‌هایی مبنی بر شورش سپاهیان در خراسان علیه مأمون، ممکن است که این لشکر رغبت زیادی برای جنگ را دارا نبوده است.<ref name="ReferenceL2">{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۹۲}}</ref> مأمون پس از این پیروزی در خطبه‌ای خطاب به مردم وعدهٔ اجرای حق و رعایت حال آنان را داد.<ref name="ReferenceL3">{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۹۲}}</ref> در سمتی دیگر، امین نیز پس از شنیدن خبر شکست لشکر علی، بسیار مضطرب و پریشان گشت و سپاهی دیگر را برای جلوگیری از پیشروی طاهر مهیا و اعزام نمود.<ref>{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۳–۹۲}}</ref><ref>{{پک|التون|۱۳۸۹|ک=تاریخ سیاسی و اجتماعی خراسان در آغاز حکومت عباسیان|ص=۱۹۵}}</ref>

== دلایل شکست ==
دلایل احتمالی شکست لشکر امین:<ref>{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۸۵، ۹۱–۸۷}}</ref>
* انتخاب علی بن عیسی به عنوان فرماندهٔ لشکر توسط امین با توجه به ذهنیت سراسر تاریک و منفی از او در اذهان مردم خراسان و در نتیجه اجماع و همدلی آنان به همراه عزمی راسخ برای شکستش و کسب انتقام سال‌هایی که توسط وی به عنوان امیر خراسان مورد ظلم واقع گشتند؛
* غرور کاذب علی بن عیسی در مصاف با طاهر و در نتیجه، ناچیز شمردن او و بی‌توجهی به توانایی‌هایش به علت سابقهٔ خدمت طاهر در رکابش و زیردست بودن او؛
* در نظر نگرفتن جوانب احتیاط و عدم اعمال اقدامات ضروری پیش از جنگ از سمت علی مانند ارسال جاسوس به اطراف به منظور کسب اخبار و اطلاعات، به رغم اصرار فرماندهان؛
* بروز رفتارهایی از جانب علی بن عیسی که از پیوستن سپاهیان طاهر به او جلوگیری می‌کرد، مانند تازیانه زدن عده‌ای از افراد طاهر که ترک اردو کرده و به وی ملحق گشته بودند؛
* هنرنمایی طاهر در آغاز جنگ با کشتن یکی از سربازان لشکر علی بن عیسی که موجب ایجاد ترس و تزلزل در لشکریان بغداد گشت؛
* استفاده طاهر از جاسوسان و ایجاد ضعف و تشنج در لشکر دشمن با اقداماتی همچون یادآوری تعهدنامه‌ای که علی به دستور هارون، از مردم برای مأمون اخذ نموده بود؛
* مرگ علی بن عیسی در اثنای جنگ که موجب فروپاشی لشکر گشته و همه یا راه گریز در پیش گرفتند یا تسلیم گشتند.

== پانویس ==

=== ارجاعات ===
{{پانویس|۳}}

=== منابع ===
* {{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی|نام خانوادگی=اشپولر|نام=برتولد|ترجمه=مریم میراحمدی|سال=۱۳۶۹|ناشر=شرکت انتشارات علمی و فرهنگی|مکان=تهران|}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|نام خانوادگی=اکبری|نام=امیر|ناشر=سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی|سال=۱۳۸۴|شابک=|مکان=تهران|}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ سیاسی و اجتماعی خراسان در آغاز حکومت عباسیان|نام خانوادگی=التون|نام=دانیل|پیوند نویسنده=التون دانیل|ترجمه=مسعود رجب‌نیا|پیوند نویسنده|سال=۱۳۸۹|ناشر=شرکت انتشارات علمی و فرهنگی|مکان=تهران|}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ ایران کمبریج|نام خانوادگی=باسورث|نام=ک. ا|پیوند نویسنده=کلیفورد ادموند باسورث|ناشر=انتشارات امیرکبیر|سال=۱۳۶۳|شابک=|مکان=تهران|}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ خلافت عباسی|نام خانوادگی=خضری|نام=احمدرضا|ناشر=سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی|سال=۱۳۸۴|شابک=|مکان=تهران|}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان=عصر زرین فرهنگ ایران|نام خانوادگی=فرای|نام=ریچارد نلسون|پیوند نویسنده=ریچارد فرای|ناشر=انتشارات سروش|سال=۱۳۶۳|شابک=|مکان=تهران|}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ ایران از ورود مسلمانان تا برآمدن طاهریان|نام خانوادگی=مفتخری|نام=حسین|ناشر=سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی|سال=۱۳۹۵|شابک=|مکان=تهران|}}
{{جنگ‌های داخلی مسلمانان در سده‌های نخست}}

[[رده:۸۱۱ (میلادی)]]
[[رده:تاریخ ری]]
[[رده:جنگ بین امین و مأمون]]
[[رده:جنگ‌های خلافت عباسی]]
[[رده:خلافت عباسی]]
[[رده:خلافت عباسیان در سده ۹ (میلادی)]]
[[رده:درگیری‌های دهه ۸۱۰ (میلادی)]]
[[رده:طاهریان]]

نبرد ری (۱۹۵ هجری) - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Shahroudi: ابرابزار