واجب الوجود - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Omid در ‏۳ اوت ۲۰۲۶، ساعت ۱۳:۵۳

2026-08-03T13:53:21Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳ اوت ۲۰۲۶، ساعت ۱۳:۵۳
خط ۴۱:		خط ۴۱:
	چنین وجودی همان واجب یا خداوند است که امکان ندارد نباشد؛ زیرا ماهیت و وجود او یکی است و وجودش عین ذات اوست. تنها اوست که وجودش در خود است و به خود وجود دارد؛ این در حالی است که در تمامی موجودات دیگر، وجود همچون امری عارض بر ماهیت است و از همین رو، ممکن‌الوجود به شمار می‌آیند.<ref name=":0" />		چنین وجودی همان واجب یا خداوند است که امکان ندارد نباشد؛ زیرا ماهیت و وجود او یکی است و وجودش عین ذات اوست. تنها اوست که وجودش در خود است و به خود وجود دارد؛ این در حالی است که در تمامی موجودات دیگر، وجود همچون امری عارض بر ماهیت است و از همین رو، ممکن‌الوجود به شمار می‌آیند.<ref name=":0" />

	= پانویس =		== پانویس ==

	=== ارجاعات ===		=== ارجاعات ===

Omid در ‏۳ اوت ۲۰۲۶، ساعت ۱۳:۵۲

2026-08-03T13:52:49Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳ اوت ۲۰۲۶، ساعت ۱۳:۵۲
خط ۹:		خط ۹:
	متکلمان و فیلسوفان مسلمان، بخش مهمی از بحث‌های خود را به اثبات این نکته اختصاص داده‌اند که مفهوم واجب‌الوجود در جهان خارج، دقیقاً یک مصداق دارد و آن مصداق، همان الله است.<ref>. اشراق. ''مجموعه مصنفات. اشراق''. لوح سوّم- در اثبات واجب الوجود و آنچه لایق ذات پاک و عظمت بی‌نهایت اوست. مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی</ref>		متکلمان و فیلسوفان مسلمان، بخش مهمی از بحث‌های خود را به اثبات این نکته اختصاص داده‌اند که مفهوم واجب‌الوجود در جهان خارج، دقیقاً یک مصداق دارد و آن مصداق، همان الله است.<ref>. اشراق. ''مجموعه مصنفات. اشراق''. لوح سوّم- در اثبات واجب الوجود و آنچه لایق ذات پاک و عظمت بی‌نهایت اوست. مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی</ref>

	= دلایل اثبات واجب الوجود =		== دلایل اثبات واجب الوجود ==
	در فلسفه اسلامی، استدلال‌های متعددی برای اثبات وجود واجب‌الوجود یا خداوند مطرح شده است.<ref>طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۰۴۱.</ref>و برخی، «برهان صدیقین» را محکم‌ترین استدلال برای اثبات وجود واجب‌الوجود می‌دانند.<ref>مصباح یزدی، آموزش عقاید، ۱۳۸۴ش، ص۵۸؛ طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۰۴۱</ref>البته این برهان، به صورت‌های گوناگون و با استدلال‌های متعددی بیان شده است.<ref>طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۰۴۲</ref>این برهان با صورت‌بندی‌های گوناگون و استدلال‌های متعددی تبیین گشته است که در این میان، آرای ابن‌سینا، ملاصدرا، ملاهادی سبزواری و علامه طباطبایی از برجسته‌ترین آن‌ها به‌شمار می‌روند.<ref>طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۰۴۲-۱۰۵۴.</ref>		در فلسفه اسلامی، استدلال‌های متعددی برای اثبات وجود واجب‌الوجود یا خداوند مطرح شده است.<ref>طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۰۴۱.</ref>و برخی، «برهان صدیقین» را محکم‌ترین استدلال برای اثبات وجود واجب‌الوجود می‌دانند.<ref>مصباح یزدی، آموزش عقاید، ۱۳۸۴ش، ص۵۸؛ طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۰۴۱</ref>البته این برهان، به صورت‌های گوناگون و با استدلال‌های متعددی بیان شده است.<ref>طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۰۴۲</ref>این برهان با صورت‌بندی‌های گوناگون و استدلال‌های متعددی تبیین گشته است که در این میان، آرای ابن‌سینا، ملاصدرا، ملاهادی سبزواری و علامه طباطبایی از برجسته‌ترین آن‌ها به‌شمار می‌روند.<ref>طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۰۴۲-۱۰۵۴.</ref>

	= ویژگی‌های واجب الوجود =		== ویژگی‌های واجب الوجود. ==
	در متون فلسفی، ویژگی‌های متعددی برای واجب‌الوجود برآمده است که برخی از آن‌ها به شرح زیر است:		در متون فلسفی، ویژگی‌های متعددی برای واجب‌الوجود برآمده است که برخی از آن‌ها به شرح زیر است:

خط ۳۳:		خط ۳۳:

	حی‌بودن (حیات)، عالم‌بودن، قادربودن، خالقیت و رزاقیت از دیگر صفات واجب‌الوجود است.<ref>طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۱۰۸، ۱۱۰۹.</ref>گفته شده است که بر اساس قاعده‌ی «واجب‌الوجود بالذات، از جمیع جهات، واجب‌الوجود است»، تمامی صفات جمال و جلال خداوند قابل استنتاج هستند.<ref>ربانی گلپایگانی، «برهان امکان در اندیشه فیلسوفان و متکلمان»، ص۳۶</ref>علامه حلی در کتاب «کشف‌المراد» به پیروی از محقق طوسی در «تجریدالاعتقاد»، بسیاری از صفات الهی را از ضرورتِ واجب‌الوجود بودنِ خداوند استنباط کرده است.<ref>علامه حلی، کشف المراد، ۱۴۱۳ق، ص۲۹۰-۳۰۱؛ علامه حلی، کشف المراد في شرح تجريد الاعتقاد، ۱۴۰۴ق، ص۶۱.</ref>		حی‌بودن (حیات)، عالم‌بودن، قادربودن، خالقیت و رزاقیت از دیگر صفات واجب‌الوجود است.<ref>طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۱۰۸، ۱۱۰۹.</ref>گفته شده است که بر اساس قاعده‌ی «واجب‌الوجود بالذات، از جمیع جهات، واجب‌الوجود است»، تمامی صفات جمال و جلال خداوند قابل استنتاج هستند.<ref>ربانی گلپایگانی، «برهان امکان در اندیشه فیلسوفان و متکلمان»، ص۳۶</ref>علامه حلی در کتاب «کشف‌المراد» به پیروی از محقق طوسی در «تجریدالاعتقاد»، بسیاری از صفات الهی را از ضرورتِ واجب‌الوجود بودنِ خداوند استنباط کرده است.<ref>علامه حلی، کشف المراد، ۱۴۱۳ق، ص۲۹۰-۳۰۱؛ علامه حلی، کشف المراد في شرح تجريد الاعتقاد، ۱۴۰۴ق، ص۶۱.</ref>

			== مصداق واجب‌الوجود ==
			اگرچه حکما «واجب‌الوجود» را به دو قسم «[[واجب بالذات]]» و «[[واجب بالغیر]]» تقسیم کرده‌اند — و گفته‌اند: واجب بالذات، موجودی است که وجودش ذاتاً ضروری و تفکیک‌ناپذیر از ذات اوست، و واجب بالغیر، موجودی است که ضرورتِ وجود را از ناحیه غیر دریافت کرده و ذاتاً ممکن‌الوجود است — اما غالباً هنگامی که اصطلاح «واجب‌الوجود» به‌طور مطلق به کار می‌رود، مقصود همان واجب‌الوجود بالذات (همان خداوند) است؛ چرا که اصطلاح واجب‌الوجود به عنوان یک مقسم، کمتر مورد استفاده قرار می‌گیرد.<ref name=":0">آموزش فلسفه، ج۲، ص۳۵۶</ref>

			از دیدگاه فلاسفه الهی، در رأس هرم هستی، مبدأیی قرار دارد که «واجب‌الوجود» است و هیچ‌گونه وابستگی به دیگری ندارد. وجود او با دلایل عقلی قابل اثبات است، اما شناخت حقیقت و ذات او — از آنجا که هستیِ محض است — برای انسان میسر نیست. تنها می‌توان او را از طریق اوصاف خاصی که ویژه‌ی اوست بازشناخت؛ اوصافی که عموماً نقطه مقابل خواصِ ممکنات هستند. به‌عبارت دیگر، تمامی این ویژگی‌ها از بی‌نیازی او حکایت دارند. در یک کلام: واجب‌الوجود چون سرچشمه‌ی پیدایش تمام موجودات عالم است، نمی‌تواند خود نیازمند و وابسته به دیگری باشد، بلکه باید تمامی کمالات وجودی را به نحو کامل دارا باشد؛ در غیر این صورت، خود نیز یکی از موجودات عالم خواهد بود که نیازمند به مبدأ دیگری است.<ref name=":0" />

			چنین وجودی همان واجب یا خداوند است که امکان ندارد نباشد؛ زیرا ماهیت و وجود او یکی است و وجودش عین ذات اوست. تنها اوست که وجودش در خود است و به خود وجود دارد؛ این در حالی است که در تمامی موجودات دیگر، وجود همچون امری عارض بر ماهیت است و از همین رو، ممکن‌الوجود به شمار می‌آیند.<ref name=":0" />

	= پانویس =		= پانویس =

Omid در ‏۳ اوت ۲۰۲۶، ساعت ۱۳:۳۷

2026-08-03T13:37:34Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳ اوت ۲۰۲۶، ساعت ۱۳:۳۷
خط ۵۹:		خط ۵۹:

	مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، صدرا، ۱۳۹۰ش		مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، صدرا، ۱۳۹۰ش

			{{برهان‌های خدا}}

Omid در ‏۳ اوت ۲۰۲۶، ساعت ۱۳:۳۶

2026-08-03T13:36:57Z

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-واجب‌الوجود یا به اختصار واجب، در مباحث فلسفه و کلام اسلامی، یکی از دو حالتی است که در تحلیل هستی هر موجودی، می‌توان به آن نسبت داد؛ بدین معنا که درباره وجود هر چیزی، می‌توان قضاوت کرد که آیا بودن آن ضرورت ذاتی دارد (واجب‌الوجود) یا صرفاً امکان وقوع دارد (ممکن‌الوجود)<ref>برهان وجوب و امکان استاد. حسینی‌شاهرودی گردآورنده: زینب شعرباف اکبری کارشناسی ارشد بهار 87</ref>همچنین، این مفهوم یکی از حالاتی است که یک مفهوم ذهنی از منظر امکانِ وجود خارجی می‌تواند داشته باشد؛ یعنی می‌توان گفت که وجودِ یک مفهومِ ذهنیِ خاص، واجب، ممکن یا ممتنع است.<ref>علی، شیروانی. شرح بدایة الحکمه علامه طباطبایی ج4 ص30 الی 34. بوستان کتاب چاپ سوم 1378</ref>
+{{خدا}}
 در واقع، اصطلاح اصلی واجب‌الوجود (به‌علاوه ممکن‌الوجود و ممتنع‌الوجود)، به نحوه رابطه میان هر موضوع و محمول در یک قضیه بازمی‌گردد.<ref>رحمت‌الله، قاضیان. فلسفه اسلامی. ص102. بوستان کتاب</ref>
@@ خط ۳۲: / خط ۳۶: @@
 = پانویس =
 [[رده:فلسفه اسلامی]]
 [[رده:خدا]]
 [[رده:مفاهیم خدا]]
 [[رده:برهان‌های اثبات بودن خدا]]

Omid: + رده:برهان‌های اثبات بودن خدا (هات‌کت)

2026-08-03T13:35:41Z

+ رده:برهان‌های اثبات بودن خدا (هات‌کت)

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳ اوت ۲۰۲۶، ساعت ۱۳:۳۵
خط ۱:		خط ۱:
	~~{{خدا}}~~		واجب‌الوجود یا به اختصار واجب، در مباحث فلسفه و کلام اسلامی، یکی از دو حالتی است که در تحلیل هستی هر موجودی، می‌توان به آن نسبت داد؛ بدین معنا که درباره وجود هر چیزی، می‌توان قضاوت کرد که آیا بودن آن ضرورت ذاتی دارد (واجب‌الوجود) یا صرفاً امکان وقوع دارد (ممکن‌الوجود)<ref>برهان وجوب و امکان استاد. حسینی‌شاهرودی گردآورنده: زینب شعرباف اکبری کارشناسی ارشد بهار 87</ref>همچنین، این مفهوم یکی از حالاتی است که یک مفهوم ذهنی از منظر امکانِ وجود خارجی می‌تواند داشته باشد؛ یعنی می‌توان گفت که وجودِ یک مفهومِ ذهنیِ خاص، واجب، ممکن یا ممتنع است.<ref>علی، شیروانی. شرح بدایة الحکمه علامه طباطبایی ج4 ص30 الی 34. بوستان کتاب چاپ سوم 1378</ref>

	واجب‌الوجود یا به اختصار واجب، در مباحث [[فلسفه ~~اسلامی\|فلسفه]]~~ و [[کلام ~~اسلامی]]،~~ یکی از دو حالتی است که در تحلیل هستی هر موجودی، می‌توان به آن نسبت داد؛ بدین معنا که درباره وجود هر چیزی، می‌توان قضاوت کرد که آیا بودن آن ضرورت ذاتی دارد (واجب‌الوجود) یا صرفاً امکان وقوع دارد (ممکن‌الوجود)<ref>برهان وجوب و امکان استاد. حسینی‌شاهرودی گردآورنده: زینب شعرباف اکبری کارشناسی ارشد بهار 87</ref>همچنین، این مفهوم یکی از حالاتی است که یک مفهوم ذهنی از منظر امکانِ وجود خارجی می‌تواند داشته باشد؛ یعنی می‌توان گفت که وجودِ یک مفهومِ ذهنیِ خاص، ~~[[واجب]]،~~ ممکن یا [[ممتنع]] است.<ref>علی، شیروانی. شرح بدایة الحکمه علامه طباطبایی ج4 ص30 الی 34. بوستان کتاب چاپ سوم 1378</ref>

	در واقع، اصطلاح اصلی واجب‌الوجود (به‌علاوه ممکن‌الوجود و ممتنع‌الوجود)، به نحوه رابطه میان هر موضوع و محمول در یک قضیه بازمی‌گردد.<ref>رحمت‌الله، قاضیان. فلسفه اسلامی. ص102. بوستان کتاب</ref>		در واقع، اصطلاح اصلی واجب‌الوجود (به‌علاوه ممکن‌الوجود و ممتنع‌الوجود)، به نحوه رابطه میان هر موضوع و محمول در یک قضیه بازمی‌گردد.<ref>رحمت‌الله، قاضیان. فلسفه اسلامی. ص102. بوستان کتاب</ref>

	متکلمان و فیلسوفان مسلمان، بخش مهمی از بحث‌های خود را به اثبات این نکته اختصاص داده‌اند که مفهوم واجب‌الوجود در جهان خارج، دقیقاً یک مصداق دارد و آن مصداق، همان [[الله]] است.<ref>. اشراق. ''مجموعه مصنفات. اشراق''. لوح سوّم- در اثبات واجب الوجود و آنچه لایق ذات پاک و عظمت بی‌نهایت اوست. مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی</ref>		متکلمان و فیلسوفان مسلمان، بخش مهمی از بحث‌های خود را به اثبات این نکته اختصاص داده‌اند که مفهوم واجب‌الوجود در جهان خارج، دقیقاً یک مصداق دارد و آن مصداق، همان الله است.<ref>. اشراق. ''مجموعه مصنفات. اشراق''. لوح سوّم- در اثبات واجب الوجود و آنچه لایق ذات پاک و عظمت بی‌نهایت اوست. مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی</ref>

	= دلایل اثبات واجب الوجود =		= دلایل اثبات واجب الوجود =
	در فلسفه اسلامی، استدلال‌های متعددی برای اثبات وجود واجب‌الوجود یا [[خداوند]] مطرح شده است.<ref>طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۰۴۱.</ref>و برخی، ~~«[[برهان صدیقین]]»~~ را محکم‌ترین استدلال برای اثبات وجود واجب‌الوجود می‌دانند.<ref>مصباح یزدی، آموزش عقاید، ۱۳۸۴ش، ص۵۸؛ طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۰۴۱</ref>البته این برهان، به صورت‌های گوناگون و با استدلال‌های متعددی بیان شده است.<ref>طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۰۴۲</ref>این برهان با صورت‌بندی‌های گوناگون و استدلال‌های متعددی تبیین گشته است که در این میان، آرای ~~[[ابن‌سینا\|~~ابن‌سینا،~~]] [[ملاصدرا\|~~ملاصدرا،~~]] [[~~ملاهادی سبزواری~~\|سبزواری]]~~ و [[علامه طباطبایی]] از برجسته‌ترین آن‌ها به‌شمار می‌روند.<ref>طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۰۴۲-۱۰۵۴.</ref>		در فلسفه اسلامی، استدلال‌های متعددی برای اثبات وجود واجب‌الوجود یا خداوند مطرح شده است.<ref>طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۰۴۱.</ref>و برخی، «برهان صدیقین» را محکم‌ترین استدلال برای اثبات وجود واجب‌الوجود می‌دانند.<ref>مصباح یزدی، آموزش عقاید، ۱۳۸۴ش، ص۵۸؛ طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۰۴۱</ref>البته این برهان، به صورت‌های گوناگون و با استدلال‌های متعددی بیان شده است.<ref>طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۰۴۲</ref>این برهان با صورت‌بندی‌های گوناگون و استدلال‌های متعددی تبیین گشته است که در این میان، آرای ابن‌سینا، ملاصدرا، ملاهادی سبزواری و علامه طباطبایی از برجسته‌ترین آن‌ها به‌شمار می‌روند.<ref>طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۰۴۲-۱۰۵۴.</ref>

	= ویژگی‌های واجب الوجود =		= ویژگی‌های واجب الوجود =
خط ۱۴:		خط ۱۲:

	=== ماهیت‌ نداشتن: واجب‌الوجود فاقد ماهیت است. ===		=== ماهیت‌ نداشتن: واجب‌الوجود فاقد ماهیت است. ===
	دلیل: ماهیت به‌گونه‌ای است که نه ضرورتِ وجود دارد و نه ضرورتِ عدم، و این ویژگی با مفهوم [[ممکن‌الوجود]] ملازم است. از این رو، هر آنچه ماهیت داشته باشد، ممکن‌الوجود است و هر آنچه ممکن‌الوجود نباشد، فاقد ماهیت است؛ بنابرین واجب‌الوجود ماهیت ندارد.<ref>طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۱۶۵؛ سبحانی، مدخل مسائل جدید کلامی، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص۶۰و۶۱</ref>مرتضی مطهری، [[فیلسوف]] شیعی معاصر، معتقد است که تعبیر [[امیرالمؤمنین]] مبنی بر «لیس لذاته حدّ» (خداوند برای ذات خود حدی ندارد)، بیانگر آن است که هستی خداوند محدود به هیچ حدّی نیست؛ در نتیجه، فرضِ وجود ماهیت برای او امکان‌پذیر نیست و همین که وجود او نامحدود است، با بی‌ماهیتی او یکی است.<ref>مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ۱۳۹۰ش، ج ۸، ص۱۳۶</ref>		دلیل: ماهیت به‌گونه‌ای است که نه ضرورتِ وجود دارد و نه ضرورتِ عدم، و این ویژگی با مفهوم ممکن‌الوجود ملازم است. از این رو، هر آنچه ماهیت داشته باشد، ممکن‌الوجود است و هر آنچه ممکن‌الوجود نباشد، فاقد ماهیت است؛ بنابرین واجب‌الوجود ماهیت ندارد.<ref>طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۱۶۵؛ سبحانی، مدخل مسائل جدید کلامی، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص۶۰و۶۱</ref>مرتضی مطهری، فیلسوف شیعی معاصر، معتقد است که تعبیر امیرالمؤمنین مبنی بر «لیس لذاته حدّ» (خداوند برای ذات خود حدی ندارد)، بیانگر آن است که هستی خداوند محدود به هیچ حدّی نیست؛ در نتیجه، فرضِ وجود ماهیت برای او امکان‌پذیر نیست و همین که وجود او نامحدود است، با بی‌ماهیتی او یکی است.<ref>مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ۱۳۹۰ش، ج ۸، ص۱۳۶</ref>

	=== عدم محدودیت: واجب‌الوجود فاقد هرگونه محدودیت بوده و از هرگونه نقص یا کمالِ [محدود] است. ===		=== عدم محدودیت: واجب‌الوجود فاقد هرگونه محدودیت بوده و از هرگونه نقص یا کمالِ [محدود] است. ===
	'''دلیل:''' از آنجا که واجب‌الوجود فاقد ماهیت است، محدودیت نیز در او راه ندارد؛ زیرا ماهیت، بیانگر محدودیت و تعیین مرتبه‌ی وجودی است.<ref>سبحانی، مدخل مسائل جدید کلامی، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص۶۱.</ref>[[مرتضی ~~مطهری]]،~~ محدود نبودن را همان «مطلق بودنِ» واجب تفسیر کرده است.<ref>مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج۸، ص۱۳۸</ref>		'''دلیل:''' از آنجا که واجب‌الوجود فاقد ماهیت است، محدودیت نیز در او راه ندارد؛ زیرا ماهیت، بیانگر محدودیت و تعیین مرتبه‌ی وجودی است.<ref>سبحانی، مدخل مسائل جدید کلامی، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص۶۱.</ref>مرتضی مطهری، محدود نبودن را همان «مطلق بودنِ» واجب تفسیر کرده است.<ref>مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج۸، ص۱۳۸</ref>

	=== بساطت: واجب‌الوجود موجودی بسیط است و فاقد هرگونه جزءِ خارجی، ذهنی، بالفعل یا بالقوه‌ای می‌باشد. ===		=== بساطت: واجب‌الوجود موجودی بسیط است و فاقد هرگونه جزءِ خارجی، ذهنی، بالفعل یا بالقوه‌ای می‌باشد. ===
خط ۳۰:		خط ۲۸:
	دلیل: جهان هستی مجموعه‌ای نظام‌مند و به‌هم‌پیوسته است که میان اجزای آن روابط عِلّی و معلولی برقرار است؛ لذا رشد و تکامل هر موجودی مستلزم علتی است و آن علت نیز خود نیازمند علت دیگری است تا در نهایت به واجب‌الوجود (علتِ نخستین) برسد. از آنجا که علتِ علتِ هر چیزی، همان علتِ اصلی آن است، واجب‌الوجود را باید علت اصلیِ رشد، تکامل و تدبیر تمامی موجودات دانست.<ref>طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۰۹۱-۱۰۹۴</ref>		دلیل: جهان هستی مجموعه‌ای نظام‌مند و به‌هم‌پیوسته است که میان اجزای آن روابط عِلّی و معلولی برقرار است؛ لذا رشد و تکامل هر موجودی مستلزم علتی است و آن علت نیز خود نیازمند علت دیگری است تا در نهایت به واجب‌الوجود (علتِ نخستین) برسد. از آنجا که علتِ علتِ هر چیزی، همان علتِ اصلی آن است، واجب‌الوجود را باید علت اصلیِ رشد، تکامل و تدبیر تمامی موجودات دانست.<ref>طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۰۹۱-۱۰۹۴</ref>

	حی‌بودن (حیات)، عالم‌بودن، قادربودن، خالقیت و رزاقیت از دیگر صفات واجب‌الوجود است.<ref>طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۱۰۸، ۱۱۰۹.</ref>گفته شده است که بر اساس قاعده‌ی «واجب‌الوجود بالذات، از جمیع جهات، واجب‌الوجود است»، تمامی صفات جمال و جلال خداوند قابل استنتاج هستند.<ref>ربانی گلپایگانی، «برهان امکان در اندیشه فیلسوفان و متکلمان»، ص۳۶</ref>[[علامه حلی]] در کتاب «کشف‌المراد» به پیروی از [[محقق طوسی]] در ~~«[[تجریدالاعتقاد]]»،~~ بسیاری از صفات الهی را از ضرورتِ واجب‌الوجود بودنِ خداوند استنباط کرده است.<ref>علامه حلی، کشف المراد، ۱۴۱۳ق، ص۲۹۰-۳۰۱؛ علامه حلی، کشف المراد في شرح تجريد الاعتقاد، ۱۴۰۴ق، ص۶۱.</ref>		حی‌بودن (حیات)، عالم‌بودن، قادربودن، خالقیت و رزاقیت از دیگر صفات واجب‌الوجود است.<ref>طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۱۰۸، ۱۱۰۹.</ref>گفته شده است که بر اساس قاعده‌ی «واجب‌الوجود بالذات، از جمیع جهات، واجب‌الوجود است»، تمامی صفات جمال و جلال خداوند قابل استنتاج هستند.<ref>ربانی گلپایگانی، «برهان امکان در اندیشه فیلسوفان و متکلمان»، ص۳۶</ref>علامه حلی در کتاب «کشف‌المراد» به پیروی از محقق طوسی در «تجریدالاعتقاد»، بسیاری از صفات الهی را از ضرورتِ واجب‌الوجود بودنِ خداوند استنباط کرده است.<ref>علامه حلی، کشف المراد، ۱۴۱۳ق، ص۲۹۰-۳۰۱؛ علامه حلی، کشف المراد في شرح تجريد الاعتقاد، ۱۴۰۴ق، ص۶۱.</ref>

	= پانویس =		= پانویس =

	~~=== ارجاعات ===~~
	[[رده:فلسفه اسلامی]]		[[رده:فلسفه اسلامی]]
	[[رده:خدا]]		[[رده:خدا]]
	[[رده:مفاهیم خدا]]		[[رده:مفاهیم خدا]]
	~~<references />~~		[[رده:برهان‌های اثبات بودن خدا]]

	~~=== منبع ===~~
	~~ربانی گلپایگانی، علی، «برهان امکان در اندیشه فیلسوفان و متکلمان»، فصلنامه کلام اسلامی، شماره ۹۷، بهار ۱۳۹۵ش.~~

	~~سبحانی، جعفر، مدخل مسائل جدید کلامی، قم، مؤسسه امام صادق (ع)، چاپ اول، ۱۳۷۵ش.~~

	طباطبایی، سید محمدحسین، نهایة الحکمه، تصحیح و تعلیق غلامرضا فیاضی، قم، مرکز انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ چهارم، ۱۳۸۶ش.

	علامه حلی، حسن بن یوسف بن مطهر، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، تصحیح و تحقیق حسن حسن‌زاده آملی، قم، مؤسسه نشر اسلامی، چاپ چهارم، ۱۴۱۳ق.

	~~مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش عقاید، تهران، شرکت چاپ و نشر بین‌الملل سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ هفدهم، ۱۳۸۴ش.~~

	~~مطهری، مرتضی، توحید، تهران، صدرا، بی‌تا.~~

	~~مطهری، مرتضی، شرح منظومه، تهران، صدرا، چاپ بیست‌ویک‌ام، ۱۳۹۴ش.~~

	~~مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، صدرا، ۱۳۹۰ش~~

	{{برهان‌های خدا}}

Omid در ‏۳ اوت ۲۰۲۶، ساعت ۱۳:۳۴

2026-08-03T13:34:35Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳ اوت ۲۰۲۶، ساعت ۱۳:۳۴
خط ۱:		خط ۱:
			{{خدا}}

	واجب‌الوجود یا به اختصار واجب، در مباحث [[فلسفه اسلامی\|فلسفه]] و [[کلام اسلامی]]، یکی از دو حالتی است که در تحلیل هستی هر موجودی، می‌توان به آن نسبت داد؛ بدین معنا که درباره وجود هر چیزی، می‌توان قضاوت کرد که آیا بودن آن ضرورت ذاتی دارد (واجب‌الوجود) یا صرفاً امکان وقوع دارد (ممکن‌الوجود)<ref>برهان وجوب و امکان استاد. حسینی‌شاهرودی گردآورنده: زینب شعرباف اکبری کارشناسی ارشد بهار 87</ref>همچنین، این مفهوم یکی از حالاتی است که یک مفهوم ذهنی از منظر امکانِ وجود خارجی می‌تواند داشته باشد؛ یعنی می‌توان گفت که وجودِ یک مفهومِ ذهنیِ خاص، [[واجب]]، ممکن یا [[ممتنع]] است.<ref>علی، شیروانی. شرح بدایة الحکمه علامه طباطبایی ج4 ص30 الی 34. بوستان کتاب چاپ سوم 1378</ref>		واجب‌الوجود یا به اختصار واجب، در مباحث [[فلسفه اسلامی\|فلسفه]] و [[کلام اسلامی]]، یکی از دو حالتی است که در تحلیل هستی هر موجودی، می‌توان به آن نسبت داد؛ بدین معنا که درباره وجود هر چیزی، می‌توان قضاوت کرد که آیا بودن آن ضرورت ذاتی دارد (واجب‌الوجود) یا صرفاً امکان وقوع دارد (ممکن‌الوجود)<ref>برهان وجوب و امکان استاد. حسینی‌شاهرودی گردآورنده: زینب شعرباف اکبری کارشناسی ارشد بهار 87</ref>همچنین، این مفهوم یکی از حالاتی است که یک مفهوم ذهنی از منظر امکانِ وجود خارجی می‌تواند داشته باشد؛ یعنی می‌توان گفت که وجودِ یک مفهومِ ذهنیِ خاص، [[واجب]]، ممکن یا [[ممتنع]] است.<ref>علی، شیروانی. شرح بدایة الحکمه علامه طباطبایی ج4 ص30 الی 34. بوستان کتاب چاپ سوم 1378</ref>

خط ۵۴:		خط ۵۶:

	مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، صدرا، ۱۳۹۰ش		مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، صدرا، ۱۳۹۰ش

			{{برهان‌های خدا}}

Omid در ‏۳ اوت ۲۰۲۶، ساعت ۱۳:۳۰

2026-08-03T13:30:14Z

Omid در ‏۳ اوت ۲۰۲۶، ساعت ۱۳:۲۳

2026-08-03T13:23:43Z

@@ خط ۳۲: / خط ۳۲: @@
 = پانویس =
 [[رده:فلسفه اسلامی]]
 [[رده:خدا]]
 [[رده:مفاهیم خدا]]

Omid: + رده:مفاهیم خدا (هات‌کت)

2026-08-03T13:22:59Z

+ رده:مفاهیم خدا (هات‌کت)

@@ خط ۳۲: / خط ۳۲: @@
 = پانویس =
 [[رده:فلسفه اسلامی]]
 [[رده:خدا]]
-<references />
+[[رده:مفاهیم خدا]]

Omid در ‏۳ اوت ۲۰۲۶، ساعت ۱۳:۲۲

2026-08-03T13:22:22Z

@@ خط ۳۲: / خط ۳۲: @@
 = پانویس =
 [[رده:فلسفه اسلامی]]
 [[رده:خدا]]

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳ اوت ۲۰۲۶، ساعت ۱۳:۳۰
خط ۱:		خط ۱:
	واجب‌الوجود یا به اختصار واجب، در مباحث فلسفه و کلام ~~اسلامی،~~ یکی از دو حالتی است که در تحلیل هستی هر موجودی، می‌توان به آن نسبت داد؛ بدین معنا که درباره وجود هر چیزی، می‌توان قضاوت کرد که آیا بودن آن ضرورت ذاتی دارد (واجب‌الوجود) یا صرفاً امکان وقوع دارد (ممکن‌الوجود)<ref>برهان وجوب و امکان استاد. حسینی‌شاهرودی گردآورنده: زینب شعرباف اکبری کارشناسی ارشد بهار 87</ref>همچنین، این مفهوم یکی از حالاتی است که یک مفهوم ذهنی از منظر امکانِ وجود خارجی می‌تواند داشته باشد؛ یعنی می‌توان گفت که وجودِ یک مفهومِ ذهنیِ خاص، ~~واجب،~~ ممکن یا ممتنع است.<ref>علی، شیروانی. شرح بدایة الحکمه علامه طباطبایی ج4 ص30 الی 34. بوستان کتاب چاپ سوم 1378</ref>		واجب‌الوجود یا به اختصار واجب، در مباحث [[فلسفه اسلامی\|فلسفه]] و [[کلام اسلامی]]، یکی از دو حالتی است که در تحلیل هستی هر موجودی، می‌توان به آن نسبت داد؛ بدین معنا که درباره وجود هر چیزی، می‌توان قضاوت کرد که آیا بودن آن ضرورت ذاتی دارد (واجب‌الوجود) یا صرفاً امکان وقوع دارد (ممکن‌الوجود)<ref>برهان وجوب و امکان استاد. حسینی‌شاهرودی گردآورنده: زینب شعرباف اکبری کارشناسی ارشد بهار 87</ref>همچنین، این مفهوم یکی از حالاتی است که یک مفهوم ذهنی از منظر امکانِ وجود خارجی می‌تواند داشته باشد؛ یعنی می‌توان گفت که وجودِ یک مفهومِ ذهنیِ خاص، [[واجب]]، ممکن یا [[ممتنع]] است.<ref>علی، شیروانی. شرح بدایة الحکمه علامه طباطبایی ج4 ص30 الی 34. بوستان کتاب چاپ سوم 1378</ref>

	در واقع، اصطلاح اصلی واجب‌الوجود (به‌علاوه ممکن‌الوجود و ممتنع‌الوجود)، به نحوه رابطه میان هر موضوع و محمول در یک قضیه بازمی‌گردد.<ref>رحمت‌الله، قاضیان. فلسفه اسلامی. ص102. بوستان کتاب</ref>		در واقع، اصطلاح اصلی واجب‌الوجود (به‌علاوه ممکن‌الوجود و ممتنع‌الوجود)، به نحوه رابطه میان هر موضوع و محمول در یک قضیه بازمی‌گردد.<ref>رحمت‌الله، قاضیان. فلسفه اسلامی. ص102. بوستان کتاب</ref>

	متکلمان و فیلسوفان مسلمان، بخش مهمی از بحث‌های خود را به اثبات این نکته اختصاص داده‌اند که مفهوم واجب‌الوجود در جهان خارج، دقیقاً یک مصداق دارد و آن مصداق، همان الله است.<ref>. اشراق. ''مجموعه مصنفات. اشراق''. لوح سوّم- در اثبات واجب الوجود و آنچه لایق ذات پاک و عظمت بی‌نهایت اوست. مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی</ref>		متکلمان و فیلسوفان مسلمان، بخش مهمی از بحث‌های خود را به اثبات این نکته اختصاص داده‌اند که مفهوم واجب‌الوجود در جهان خارج، دقیقاً یک مصداق دارد و آن مصداق، همان [[الله]] است.<ref>. اشراق. ''مجموعه مصنفات. اشراق''. لوح سوّم- در اثبات واجب الوجود و آنچه لایق ذات پاک و عظمت بی‌نهایت اوست. مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی</ref>

	= دلایل اثبات واجب الوجود =		= دلایل اثبات واجب الوجود =
	در فلسفه اسلامی، استدلال‌های متعددی برای اثبات وجود واجب‌الوجود یا خداوند مطرح شده است.<ref>طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۰۴۱.</ref>و برخی، ~~«برهان صدیقین»~~ را محکم‌ترین استدلال برای اثبات وجود واجب‌الوجود می‌دانند.<ref>مصباح یزدی، آموزش عقاید، ۱۳۸۴ش، ص۵۸؛ طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۰۴۱</ref>البته این برهان، به صورت‌های گوناگون و با استدلال‌های متعددی بیان شده است.<ref>طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۰۴۲</ref>این برهان با صورت‌بندی‌های گوناگون و استدلال‌های متعددی تبیین گشته است که در این میان، آرای ابن‌سینا، ملاصدرا، ملاهادی سبزواری و علامه طباطبایی از برجسته‌ترین آن‌ها به‌شمار می‌روند.<ref>طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۰۴۲-۱۰۵۴.</ref>		در فلسفه اسلامی، استدلال‌های متعددی برای اثبات وجود واجب‌الوجود یا [[خداوند]] مطرح شده است.<ref>طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۰۴۱.</ref>و برخی، «[[برهان صدیقین]]» را محکم‌ترین استدلال برای اثبات وجود واجب‌الوجود می‌دانند.<ref>مصباح یزدی، آموزش عقاید، ۱۳۸۴ش، ص۵۸؛ طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۰۴۱</ref>البته این برهان، به صورت‌های گوناگون و با استدلال‌های متعددی بیان شده است.<ref>طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۰۴۲</ref>این برهان با صورت‌بندی‌های گوناگون و استدلال‌های متعددی تبیین گشته است که در این میان، آرای [[ابن‌سینا\|ابن‌سینا،]] [[ملاصدرا\|ملاصدرا،]] [[ملاهادی سبزواری\|سبزواری]] و [[علامه طباطبایی]] از برجسته‌ترین آن‌ها به‌شمار می‌روند.<ref>طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۰۴۲-۱۰۵۴.</ref>

	= ویژگی‌های واجب الوجود =		= ویژگی‌های واجب الوجود =
خط ۱۲:		خط ۱۲:

	=== ماهیت‌ نداشتن: واجب‌الوجود فاقد ماهیت است. ===		=== ماهیت‌ نداشتن: واجب‌الوجود فاقد ماهیت است. ===
	دلیل: ماهیت به‌گونه‌ای است که نه ضرورتِ وجود دارد و نه ضرورتِ عدم، و این ویژگی با مفهوم ممکن‌الوجود ملازم است. از این رو، هر آنچه ماهیت داشته باشد، ممکن‌الوجود است و هر آنچه ممکن‌الوجود نباشد، فاقد ماهیت است؛ بنابرین واجب‌الوجود ماهیت ندارد.<ref>طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۱۶۵؛ سبحانی، مدخل مسائل جدید کلامی، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص۶۰و۶۱</ref>مرتضی مطهری، فیلسوف شیعی معاصر، معتقد است که تعبیر امیرالمؤمنین مبنی بر «لیس لذاته حدّ» (خداوند برای ذات خود حدی ندارد)، بیانگر آن است که هستی خداوند محدود به هیچ حدّی نیست؛ در نتیجه، فرضِ وجود ماهیت برای او امکان‌پذیر نیست و همین که وجود او نامحدود است، با بی‌ماهیتی او یکی است.<ref>مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ۱۳۹۰ش، ج ۸، ص۱۳۶</ref>		دلیل: ماهیت به‌گونه‌ای است که نه ضرورتِ وجود دارد و نه ضرورتِ عدم، و این ویژگی با مفهوم [[ممکن‌الوجود]] ملازم است. از این رو، هر آنچه ماهیت داشته باشد، ممکن‌الوجود است و هر آنچه ممکن‌الوجود نباشد، فاقد ماهیت است؛ بنابرین واجب‌الوجود ماهیت ندارد.<ref>طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۱۶۵؛ سبحانی، مدخل مسائل جدید کلامی، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص۶۰و۶۱</ref>مرتضی مطهری، [[فیلسوف]] شیعی معاصر، معتقد است که تعبیر [[امیرالمؤمنین]] مبنی بر «لیس لذاته حدّ» (خداوند برای ذات خود حدی ندارد)، بیانگر آن است که هستی خداوند محدود به هیچ حدّی نیست؛ در نتیجه، فرضِ وجود ماهیت برای او امکان‌پذیر نیست و همین که وجود او نامحدود است، با بی‌ماهیتی او یکی است.<ref>مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ۱۳۹۰ش، ج ۸، ص۱۳۶</ref>

	=== عدم محدودیت: واجب‌الوجود فاقد هرگونه محدودیت بوده و از هرگونه نقص یا کمالِ [محدود] است. ===		=== عدم محدودیت: واجب‌الوجود فاقد هرگونه محدودیت بوده و از هرگونه نقص یا کمالِ [محدود] است. ===
	'''دلیل:''' از آنجا که واجب‌الوجود فاقد ماهیت است، محدودیت نیز در او راه ندارد؛ زیرا ماهیت، بیانگر محدودیت و تعیین مرتبه‌ی وجودی است.<ref>سبحانی، مدخل مسائل جدید کلامی، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص۶۱.</ref>مرتضی ~~مطهری،~~ محدود نبودن را همان «مطلق بودنِ» واجب تفسیر کرده است.<ref>مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج۸، ص۱۳۸</ref>		'''دلیل:''' از آنجا که واجب‌الوجود فاقد ماهیت است، محدودیت نیز در او راه ندارد؛ زیرا ماهیت، بیانگر محدودیت و تعیین مرتبه‌ی وجودی است.<ref>سبحانی، مدخل مسائل جدید کلامی، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص۶۱.</ref>[[مرتضی مطهری]]، محدود نبودن را همان «مطلق بودنِ» واجب تفسیر کرده است.<ref>مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج۸، ص۱۳۸</ref>

	=== بساطت: واجب‌الوجود موجودی بسیط است و فاقد هرگونه جزءِ خارجی، ذهنی، بالفعل یا بالقوه‌ای می‌باشد. ===		=== بساطت: واجب‌الوجود موجودی بسیط است و فاقد هرگونه جزءِ خارجی، ذهنی، بالفعل یا بالقوه‌ای می‌باشد. ===
خط ۲۸:		خط ۲۸:
	دلیل: جهان هستی مجموعه‌ای نظام‌مند و به‌هم‌پیوسته است که میان اجزای آن روابط عِلّی و معلولی برقرار است؛ لذا رشد و تکامل هر موجودی مستلزم علتی است و آن علت نیز خود نیازمند علت دیگری است تا در نهایت به واجب‌الوجود (علتِ نخستین) برسد. از آنجا که علتِ علتِ هر چیزی، همان علتِ اصلی آن است، واجب‌الوجود را باید علت اصلیِ رشد، تکامل و تدبیر تمامی موجودات دانست.<ref>طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۰۹۱-۱۰۹۴</ref>		دلیل: جهان هستی مجموعه‌ای نظام‌مند و به‌هم‌پیوسته است که میان اجزای آن روابط عِلّی و معلولی برقرار است؛ لذا رشد و تکامل هر موجودی مستلزم علتی است و آن علت نیز خود نیازمند علت دیگری است تا در نهایت به واجب‌الوجود (علتِ نخستین) برسد. از آنجا که علتِ علتِ هر چیزی، همان علتِ اصلی آن است، واجب‌الوجود را باید علت اصلیِ رشد، تکامل و تدبیر تمامی موجودات دانست.<ref>طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۰۹۱-۱۰۹۴</ref>

	حی‌بودن (حیات)، عالم‌بودن، قادربودن، خالقیت و رزاقیت از دیگر صفات واجب‌الوجود است.<ref>طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۱۰۸، ۱۱۰۹.</ref>گفته شده است که بر اساس قاعده‌ی «واجب‌الوجود بالذات، از جمیع جهات، واجب‌الوجود است»، تمامی صفات جمال و جلال خداوند قابل استنتاج هستند.<ref>ربانی گلپایگانی، «برهان امکان در اندیشه فیلسوفان و متکلمان»، ص۳۶</ref>علامه حلی در کتاب «کشف‌المراد» به پیروی از محقق طوسی در ~~«تجریدالاعتقاد»،~~ بسیاری از صفات الهی را از ضرورتِ واجب‌الوجود بودنِ خداوند استنباط کرده است.<ref>علامه حلی، کشف المراد، ۱۴۱۳ق، ص۲۹۰-۳۰۱؛ علامه حلی، کشف المراد في شرح تجريد الاعتقاد، ۱۴۰۴ق، ص۶۱.</ref>		حی‌بودن (حیات)، عالم‌بودن، قادربودن، خالقیت و رزاقیت از دیگر صفات واجب‌الوجود است.<ref>طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۱۰۸، ۱۱۰۹.</ref>گفته شده است که بر اساس قاعده‌ی «واجب‌الوجود بالذات، از جمیع جهات، واجب‌الوجود است»، تمامی صفات جمال و جلال خداوند قابل استنتاج هستند.<ref>ربانی گلپایگانی، «برهان امکان در اندیشه فیلسوفان و متکلمان»، ص۳۶</ref>[[علامه حلی]] در کتاب «کشف‌المراد» به پیروی از [[محقق طوسی]] در «[[تجریدالاعتقاد]]»، بسیاری از صفات الهی را از ضرورتِ واجب‌الوجود بودنِ خداوند استنباط کرده است.<ref>علامه حلی، کشف المراد، ۱۴۱۳ق، ص۲۹۰-۳۰۱؛ علامه حلی، کشف المراد في شرح تجريد الاعتقاد، ۱۴۰۴ق، ص۶۱.</ref>

	= پانویس =		= پانویس =